Skip to main content
Internet Archive's 25th Anniversary Logo

Full text of "Leipziger Studien zur classischen Philologie"

See other formats


This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the Copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to Copyright or whose legal Copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that 's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken Steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 

We also ask that you: 

+ Make non-commercial use of the file s We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's System: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in Copyright varies from country to country, and we can't off er guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
any where in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's Information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the füll text of this book on the web 



at |http : //books . google . com/ 



LIBRARY 

OF THE 

UNIVERSITY OF CALIFORNIA. 

Class 



r 



Digitized by VjOOQ iC 



\?Ä-9/>'^ 



Digitized by VjOOQ iC 



Digitized by LjOOQ IC 



lEU', 



1 T I w . U I 1 T t 1 



■^HH/ ^' y^jJJ^ 



fl C'ii r 'VJ 



U,ELB1J£CK I^SIÜS ü. WACfiSMÜTH 



TN 



?^ 



Digitized by LjOOQ IC 



LEIPZIGER STUDIEN 



ZUB 



CLA-SSISCHEN PHILOLOGIE 



HERAUSGEGEBEN 



0. BIBBEGE E LIFSIÜS G. WAGHSMÜTH 



f 



VIERZEHNTER BAND 
Erstes He/L 




LEIPZIG 

VERLAG VON S. HIRZEL 
1891. 



Digitized by VjOOQ iC 



Digitized by VjOOQ iC 



PA5 



DE 

HECATAEI MILESII FßAGMENTIS 

QUAE AD HISPANIAM ET 6ALLIAM PERTINENT. 

80RIPSIT 

FELIX ATENSTAEDT. 



Digitized by VjOOQ iC 



Digitized by VjOOQ iC 




Hecataei Milesii fragmenta num omnia genninae originis 

speciem prae se ferant, adhuc lis est inter viros doctos. Etenim 

com pntarent iam ipsos antiquos eosque eruditissimos illos 

grammaticoB, qui tfolent Alexandrini nominari, de bac re dissen- 

sisse — Callimachi enim sententiam , qui Nesioten qnendam 

auctorem esse periodi aut totias aut idicnius saltem partis tra- 

didieset (cf. Hec. fr. 172 ap. Athen. II 70 B. fr. 329 ap. Athen. 

IX 410 E. fr. 279 ap. Arr. anab. V 6), refatatam esse ab Erato- 

sthene teste Strabone 17 — consentaneam erat illam dissen- 

sionem etiam in recentiora et recentissima tempora transferri. 

Nee deftienint, qui Eratosthenem imitati reliquias logographi in 

aniversum examinandas snsciperent eaque ratione ad idem indi- 

cinm dedneerentur, qnod Eratosthenes ex integri operis examine 

elienerat. Dico inprimis Ukertam. Nimirnm in Universum tan- 

tummodo quaestio traetata est; in Universum iudicium prolatum. 

Attamen quod attinet ad singula, sane nonnulli inter Hecataei 

fragmenta quaedam indagasse sibi visi sunt, quae haudquaquam 

a logographi vetusti manu essent profecta. Ac postqnam iam 

OdofredusMttller in eiusmodi suspicionem inciditi Garolus Müller 

hanc exprompsit sententiam „Alexandrinorum aetate et genuina 

exstitisse et supposita Hecataei operis exempla; priora tem- 

porum decursu aliquoties interpolata esse et ad praesentem 

tunc rerum statum et orbis terramm cognitionem adaptata; 

yerum posteriora praeter nomen cum logograpbo nil commune 

habuisse ex Herodoto aliisque in fraudem hominum conscripta.^^ 

Fuerunt posthac, qui ad similem opinionem inclinarent, sive 

totam periegesin Alexandrinorum aetate interpolatam fuisse 

iudicarunt, sive secundum librum, qui inscribitur ^oitj, sive 

partem tantum, quae Aegypti res continebat, sive denique 



Digitized by VjOOQ IC 



4 Felix Atenstaedt 

altius ascendeDtes cum audacissima confidentia contenderunt 
totum omnino opns Hecataei fnisse xpevdenLyqatpov, Contra 
alii veram reliquiarnm originem acriter tennerant accurateqae 
defenderanty in bis insignissimus vir Gutschmid. Fragmenta, 
qnae suspecta aut visa sunt aut videntar, sunt potissimum baec: 
27. 29. 58. 135. 187 eil. 278. 265. 279. 284. 289. 290. 292—294. 
fr. ap. Cram. Anecd. Oxon. I ^87, 30. fr. ap. Harp. s. v. ^o- 
diovia. Vertitur autem quaestio 

1. in ratione, qnae inter Hecataeum et Herodotam videtnr 
intercessisse. 

2. in Argonantarnm navigatione. 

3. in Stepbano Byzantio. 

4. in singulis quibusdam fragmentis. 

Nolo in praesens totam peragere controversiam, qnalis a 
principio nsqae ad boc tempus perdneta est; recentinm virorum 
doctomm libros, qui praecipne adenndi sunt; sive in banc sive 
in illam partem dispntaverunt; attulisse sat babeo. 

Sevin, recher ches sur Häcat^e de Müei. Mdmoires de Pacad. des 
inscr. VI p. 472 sqq. 

Creuzer, bist, Graec. fragm. p. 19 sqq. — Die histor. Kunst der 
Griechen*]^. 284 sq 

Ukert, Untersuchungen über die Geographie des Hecataeus und 
Damastes, Weimar 1814. 

Klausen, Hecataei Milesii fragm. praef. p. 22 sq. 

0. Müller, Gesch. d. griech. Litt. I p. 475 n. — Mülier-Deecke, 
Etrusker I p. 167 n. 30. 

C. Müller FHG I p. XII sqq. 

Mure, history of the lang, and lit. of ane. Greece IV p. 149 sq. 
532 sq. 

Bahr ad Herod. vol. IV p. 435 sqq. 

Gutschmid, de rerum Aegyptiacarum scriptoribus Graecis. Philol. 
X p. 531 sqq. = Kl. Sehr. I p. 47 sqq. 

Hollander, de Hecataei Milesii descriptione terrae quaestio critica. 
Bonnae 1861. 

Köper, Über einige Schriftsteller mit Namen Hecataeus. Danzig 
1877. 1878»). 



1) QL HiUer Burs. annal 1879. vol. XIX p. 161 sq. Schwartz, He- 
cataeus von Teos. Mus. Rhen. XL p. 234 n. 4. 



Digitized by VjOOQIC 



De Hecataei Milesii fragmentis. 5 

Co bei Mnemos. XI p. 3 sqq. XII p. 81 sq. 

Schenkl Bors, annal. 1883. yoI. XXXIV p. 232 sq. 

Kissen, Ital. Landeskunde I p. 7 n. 1. p. 89 n. 5. p. 91 n. 6. 

fie rgk, Gesch. d. griech. Litt. II p. 406 sqq. IV p. 270. 

Sittl, Gesch. d, griech. Litt, I p. 347 sqq. 

Wiedemann, Agypt. Geschichte I p. 104 sqq. — Berodois 2. Buch 
mit sachL Erläuterungen p. 23 sqq. 

H ei], logograpfais num Herodotus usus esse videatar. Marpurg. 1884. 
p. 10 sqq. 

Niese Gott, Gel, Anz. 1885. I p. 240 sq. 244 n. 1. 

Berger, Gesch, d, rvissenschaftl. Erdkunde bei den Griechen I p. 7. 

Li p Sias, quaestiones logographicae. Lips. 1887. p. 15 sqq. 

Max Sclimidt, Zur Geschichte der geographischen Litteratur hei 
Griechen und Römern, Berlin 1887. p. tO sqq. 

Diels, Berodot und Hecataeus, Hermes XXII p. 411 sqq. 

Malta hi viri docti docte et copiose dissertavenint, ac 
removernnt sane alteri nonnullos scrnpnlos, qni alteros subierant. 
At etiamnaDC gliBcit scintilla non penitus exstincta. Quid? 
qnod ipse Berger in exponenda geographiae apnd Graecos 
historia cnm cantione et indicio adbibenda esse dicit Hecataei 
fragmenta; reliqnnm esse, ut accurate omoes reliquiae tractentar 
examinentiir comparentar com aliis aliorum vetustioris aetatis 
Bcriptomm testimoniis? Hao nempe via, qua inita praeter sin- 
gnla illa saspeeta fragmenta , quae viris doctis materiam de- 
demnt et offendendi et disputandi, etiam de ceteris adhue in- 
tactis singillatim qnaeritnr, dilacidaoi fit, num omnino alia et 
qnot yestigia in reliquiarum numero occulte lateant, quae de- 
monstrent aperte boc illnd fragmentum nt a prisca ten-arnm 
notitia ita ab Hecataeo esse alienum. Qaae qnaestio si ad 
finem perdncta erit, tum denno erit accedendnm ad Athenaei 
illnd de Callimacbo testimoniam; tum denno disserendum de 
loco Porphyrii apnd Euseb. praep. evang. X 3 (Hec. fr. 292—294), 
qni tantas difficnltates de ratione inter Hecataeum et Herodotnm 
intercedente excitayit; tnm demnm apparebit, ntrum in tota 
logograpbi periodo interpolatio statnenda sit aut in quibnsdam 
partibns an omnino nnlla. 

Sat latüB patet campns pervestigandi; sat Inbrienm solum; 
sat crasfiae prohibent nebniae liberum oeulornm prospectnm. 



Digitized by VjOOQ IC 



6 Felix Atenstaedt 

Hoc illnc deverticula; difficile iter et impeditam. Vix poteris 
quae conspezeris, libello comprehensa aliis narrare. Initium 
taDtnm laboris suscepi dnce Klanseno, qui de colligendis et 
explicandis fragmentis bene meritns est, Hispaniam ac Galliam 
perlustrare contentus. Atqne in campi exiguitate tarnen id 
utiqne spero manifestum fore, qaalem omnino speciem Hecataei 
reliquiae plernmque tam exiles ostentent. Sed de ipsis Ulis 
terris, de Hispania potissimnm, Tel maxime difficnltatibns ob- 
strneta est via explorandi, qnippe cum quidquid lucis de rerum 
condicione, qualisvetustis temporibus erat comparata, ex aliorum 
auctornm libris effnnditur, admodum tenue sit acpusillum; de 
eo autem scriptore, qui praeter Hecataeum subtilissimam ve- 
teris Iberiae notitiam nobis suppeditat, ne ipso quidem quaestio 
tam prospero eventu est absoluta, nt omnia certa sint et ab 
omni dubitatione exempta. Ut igitnr res ipsa feret, nonnnn- 
quam ad digressiones aberrabo, quae partim vix potest fieri 
quin in disputationem inserantur, partim aliqnantum conferunt 
ad illustranda ea, quae sive Hecataeus sive alius quis scriptor 
de vetere Hispaniae rerum statu memoriae prodidit. Quae 
postquam praefatus sum, veniam velim petitam, si quando longins 
a proposito discedere videar quam par est. 

Sed priusquam ad ipsum Hecataeum accedamus, satius 
est ad alium auctorem animum intendere, cui plurima logographi 
fragmenta debemus: Stephanum dico Byzantium. Nam qui in 
Hecataeum est inquisiturus, eins permagni interest novisse ra- 
tionem et consuetudinem, qua ethnicographus ille fontes suos 
adhibuerit atque excerpserit. Hanc igitur studeamus quam 
optime perspicere. 

De Stephano Byzantio. 

Primus quantum scio hanc quaestionem attigit ipsa ea, 
quae ad Hecataeum spectat, controversia adductus Hollander 
1. 1. p. 11 sqq. Multa porro, quae huc faciunt magnique sunt 
momenti, reperinntnr in dissertatione, quam scripsit Niese de 
Stephani Byzantii auctoribus (Kiliae 1873). Nee tamen vereor 



Digitized by VjOOQIC 



De Heeataei Milesii fragmentis. 7 

ne denno perscrutandi munere soscepto operam et oleum per- 
dam, praesertim cum nonnulla exempla a Niesio minus recte 
allata esse mihi persuaserim. Sunt praeterea conferendi idem 
Kiese I Der Text des Thucydides bei Stephantis van Byzanz. 
Hermes XIV p. 423 sqq. Frick, qni censor eins dissertatiunculae 
exstitit in Burs. annai. 1880 vol. XXIII p. 577 sqq. Lipsius, 
quaest logogr. p. 16. 

Ac constat abunde epitomatorem Stephani opus misemme 
circumcidisse et ad circuitum multo breviorem reduxisse. Tamen 
vix errabit; si quis statuerit explicationes, quascumque vides 
in ipso singularum sectionum initio nominibus statim appietas 
— lemmata dicere consuevimus — , plerumque ^) saltem integri 
esse Stephani. Nam omnino est epitomatorum prima quaeque 
yerba transscribere; ex sequentibus autem pro taedio et pigritia 
haec praetermittere, illa conservare — cuius rationis non est 
magis propinquum magisque idoneum exemplum quam ipsa 
tota epltome ex Stephani etbnicis facta — ; nee poteris negare 
augeri hanc suspicionem, si epitomae frusta contnleris cum 
copia earum sectionum, quas forte fortuna plenas et incolumes 
habemus servatas. Itaque nt firmiore quodam fundamento ni- 
tamnr, praestat quaestionem in primis explicationum verbis con- 
tinere ; mediis in tmematis nimis est metuendum, ne breviatoris 
iniquitate neglecta a iusta via deflectamus. Porro mittenda 
erunt ea tmemata, in quibus nomina probantur poetarum testi- 
monÜB, yelut Homeri Lycophronis ApoUonii; nam in haec cadit 
coniectnra — idque potissimum valet de Iliadis narium cata- 
logo — lemmata fluxisse ex commentariis, ut in Homero ex 
Apollodoro per Epapbroditum ^), in Lyoophrone ex Theone.^) 
Qua ex re consequitur, ut, ne praepropere iudicemus, etiam 
tum caveamus, cum ad nomen aliquod confirmandum, quod 



1} Exdpienda exempli gratia ea tmemata, ubi nomini terrae sat 
notae inanem tritbsimamqae interpretationem appositam deprehendis, veluti 
s. T. SixsXla 17 x^O^it ^^^ h ^^og. cf. qiiae Meineke ad h. 1. annotavit. 

2) Cf. Niese Mus. Rhen. XXXII p. 276. 

3; Cf. Hüler Annal. philol. CIU p. 527. Giese, de Theoue gram- 
matico eiosqae reliqniis p. 51. 



Digitized by VjOOQiC 



8 Felix Atenstaedt 

qaidem exfitet in navinm catalogo, non subinde Homeri auctori* 
tatem excitatam invenirnns, sed aliuB cninsvis scriptorig. Mimm 
ni aptissime certi quid potest enacleari de lemmatis ex eis 
anctoribas samptis, qnonim libri integri aetatem tulerunt. Quo- 
circa ego quoque Herodotnm Thucydidem Polybiam Strabonem 
perquisivi^ quibus examinandis Hollander et Niese operam de- 
dere; adieere libitnm est Pansaniam. Qnattnor illos seriptores 
ipso a Stepbano ad nsnm conversos esse probavit Niese feli- 
cissima argnmentatione; similem eqnidem conelnsionem vel ex 
indole qnornndam lemmatnm eliei pnto et hanc qnoque rem 
pro argnmento posse adhiberi. 

Ad rem ipsam aecedamas. Atqne ita prosperrima spero 
via nos esse progressnros, nt dno lemmatnm genera distinguan- 
tnr: altera, qnae vulgarem speciem ostentant, ita ut non con- 
Stent nisi ex appellativo (Ttokig, 'd'Syog) et notissimae terrae 
gentisve nomine; altera, qnae proprietate qnadam indolis enitent. 
Ab bis qnidem oriatur inquisitio, qnae eum ob ipsam propriam 
indolem etiam originem propriam redoleant, ut eertiore grada 
incedamns, permittunt. 

Atqne nt clarins rem aperiam, ea lemmata boc genere 
comprehendi velim, in quibus ad explicandum nomen, de quo 
agitnr, vicinia alienins loci adhibetur sive omnino sitns defini- 
tur ampliore verborum copia ne dicam ambage sive aliud 
nomen proprium affertur minus usitatum notumque sive pecu- 
liare quoddam appellativum, ut f^iriTgonokig, iTciveiov^ positum 
sive adiectivum aliquod smgulare annexum deprebenditur. 
Pauca rem illustrent exempla. 

XofjL^fji vijaoQ h %(^ NelXip (jiiari Ai&iOTtLag ^al AiyvTtxov. 
Her. II 29: xai STteira anL^eaL ig Ttedlov Xeiov, sv %(^ vi^aov 

TCSQLQQiei 6 Nelkog' Taxo/jirpo) ovvofia ctvTJj kati. oUiovoi 

de T« ccTto ^Eleq>avTlvr]g avo) Ald-LoTteg rjdrj aal T'^g vrjaov 

%b i]fiiaVf To de i^i^iav ^lyvTtnoi, 

^^o)Qog Ttolig Ilekayovlag %7Jg Xeyofiivrjg TgiTtoXlTtöog. 
Strab. VII 327: rglTcoktg yovv ij IleXayovla ikiyeTO^ ^g xal 

^^ü)^og rjv, 

KoTtdeiov TtoXig t'^g iTtixTi^rov (DQvyiag. 



Digitized by VjOOQ iC 



De Hecatad Milesii fragmentis. 9 

Strab. XII 576: Trjg ö^ lniY,Tri%ov Ogvyiag !d^avol ri eiai Kai 
NoKoXla xal Koriaeiov xai Midaeiov ncrk. 
üiTveia TtoXtg ixena^v Tlaqlov %a\ Tlgtcucov. 
Strab. Xni 588: Tlirva d' iarh h IliTvovvri rrjg IlaQiavrjg 
V7t€QKeifi€vov %%ovaa niTvwdeg oQog' fiera^v dh yteirat Ila- 
qIov xal ügianov xorra Alvov xwqLov Inl ^aXoTTj]. 
rgvvoc TioXlxviov MvQivalwv. 
Strab. XIII 622: . . . clxa noXlxviov MvQtvalwv rqvvtov xai 
Uqov TcrL 

KaßaXlg noXig TtXtjolov Kißvqag Ttqog vorov MatavÖQov, 

Strab. XIir630: ra d' i^rjg lait %a ftkv nqog övaiv iq twv 

u^vriox^wv jtoXig niv btzI Matavdgfp, Trjg Kaglag rjörj' ra 

äe ftQog vorov ij Kißvqa iariv 15 ^eyaXr] xal ij 2lvda xal rj 

KaßaXlg nixQi rov lavQOv y,al vrg Avulag. 

Maqiaßa fxrjTQOTtoXig 2aßalu)v Ttgog rij ^Eqv&q^ d-aXdaOT]. 

Strab. XVI 768: . . . Mivalot inkv h ri^ Ttqbg rrjv ^Eqv&qccv 

fii^ety TtoXig ö^ avTüiv ij fxeylaTrj Kaqva rj Kaqvava' ixo^ievoL 

dh Tovrarv Saßaioi, ^riTQOJCoXig 6* avxviv Magiaßa, 

Deniqne affero exempla, qnae erratnm excerpentis sat dilu- 

cide detegnnt ideoqne ipsos scriptoris locos a Stephano esse 

inspectofl demonstrant: 

^Qtearai yivog HeQOVKOv — Her. I 125. Niese p. 16 sq. 
Mcmedvov xwqlov iv nivöip — Her. I 56. 
Qaas explicationes omnes, si cam auctorum locis comparan- 
iUTy in aperto est ipsis ex verbis eornm profeetas et a Stephano 
partim simpliciter translatas partim sive cnm iadicio sive cum 
temeritate esse conformatas. Ininria negavit Niese item esse 
de bis: 

Kavvüiov fzeylavri räv ^ItaXicjriöuv TioXewv, Contulit 
(p. 22. 48) Strab. VI 282; at debebat conferre VI 283 extr.: 
ov noXv yoQ öij rqg d-aXdwrjg vTciq'KeiVTaL ovo TtoXeig . . . . , 
fiiyiinai twv 'itaXiioriöwv yeyovvlai ^qotsqov, wg ix. tcSv 
ncQißoXwv ö^Xov, %6 Te Kavvawv xal fj ^gyvglftna. 

Qevdoala TavQiycij noXig TtaqaXla, Respicitur sane hercle, 
quem Niese p. 49 attulit, Strabonis locus VII 309 (falso 305); 
sed legis (cap. 4, 3): iJiexQi Qeodoalag rcoXewg 17 TavQtTcfj na- 



Digitized by VjOOQIC 



10 Felix Atenstaedt 

Qalla — ecce significanter illnstrata ratio, qua U8U8 est Ste- 
phaDUB in lemmatis componendis. 

Alia id genus nt proponam, sampta sunt lemmata 
ex Herodoto: 

B. y/^lkaUa d \65). ©t;^Aa (I 167). Gafiavaloi (JUl 111). 
'Ji^Ttt] (VI 20). :kaaa (VH 122). Ww^dkeia (VIII 76). 
ex Thneydide: 

26Xhov (II 30, 1). ^irakavTri (II 32). uiacaioi (H 96, 3). 
JeXipiviov (Vm 38, 2. 40, 3). 
ex Strabone: 

Tavaiff (VII 310). Zvyol (XI 492). !d7tarovQov (KlA^b). 
^anovqyiavoL (XI 495). !dQQri%ol (XI 495). Avyaaioi (XI 513). 
Uixaqdol (XI 514). MaOLOv (XI 527). 2(aq>rivri (XI 527). !d^6- 
Qiov (XII 576). 'Exccrovvrjaot (XIII 618). Jaldaka (XIV 651). 
^cJpa (XVI 767). Kagvava {X\ll&8). ^€t^ij (XVI 769). 
ex Paosania: 

Zagri^ (I 38, 4). Snavdeca (III 23, 1). Kvvog (X 1, 2). 

Age vero consideremas lemmata, qoae Niese p. 49 ex 
Strabonis loco VII 319 hausta esse infitiatur: 

KdkloTig TCoUxviov iv ttj Tcagallif tov Uovtov. Irpa- 
/Sftiv ißdofit]. 

Tofxevg noXig ngog rfj *05r]aa(fi. SrQdßaiv kßdofif]. 

Attamen initio capitis sexti, in qno Gallatis memoratur, 
habes ipsa verba 17 Ilovrtxfj TtaqaXla (p. 318) et paulo infra 
inicitnr etiam Odessi mentio. 

Planum autem est Stephani vitinm in hisce articulis: 

NMtJyla TtoXig kv T(p IIovTq) Ttqbg raig kaßoXaig vov 

^löTQOV. 2TQdß(üV ißÖOflT]. 

Quae urbs non Istri ostüs adiacebat, sed Tyrab fluvio 
teste ipso Strabone VII 306 (cap. 3, 16). Idoneum videtnr Niesio 
p. 48 exemplum, qnod probet explicationem Stephani mnltum 
a Strabonis verbis recedere. Sed quomodo factum est quaeso, 
ut falsum illud in lemmate scriberet? Gonferas initium § 15 
eiusdem capitis (p. 305): iam concedes verba Ttgog zalg ix- 
ßoXalg TOV ^Iötqov aptum habere explicatum et hoc ipso evinci 
ex geographo esse lemma confectum. 



Digitized by VjOOQ iC 



De Hecataei Miledi fragmentis. 11 

TavQonohov iv 2dfi(p ^gvi/aidog Ieqov, STQaßaiv id\ 

Non de Samo agitur, sed de Icaria. cf. Strab. XIV 639 
(cap. I9 19). At pronam est rem expedire. Legebat Stephanns 
TavqoTtoliov h rf} njoip] opus erat pro voce v^aog nomen 
proprinm snbstitai; incipit § 19 a verbis: TtagmeiraL öi tfj 
2afi(p vijaoQ ^Ixa^la: hinc illud iv 2df4(p ^QTiiiidog Icqov, 

Adde deniqae dno exempla iam a Niesio p. 17 sq. allata 
s. V. ^iTtava et MvrlOTQarog coUato Polybii loco I 24, 10 sq.: 
nemo non perspieit, quam falso Stephanns illnd Ttegl KaQxrj- 
öova ex KaQx^öovliJv voce exciverit. 

Elncet opinor affatim Stephanum in excerpendis anctoribus 
non solnm ea verba, qnae cnm nomine proxime coninncta 
reperiebaty sed etiam totnm loci contextam ad nsam suum 
asdvisse. Ac qnid mirum? cnm apnd scriptorem qaemlibet 
in continna descriptione aut relatione perpetua nomen aliquod 
breviter generatimqne {iv rij vrjaq), ivrav^a) definitum legebat 
— cnins rei exemplum modo attniimns — , non potait omnino 
facere, qnin accorata nteretar explanatione propriaqae nomina, 
quibns indigebat, ex nexn et continnatione loci repeteret. Qua 
in re cnm band diligenter curaret; nnm lemmatis verba probe 
ad mentem scriptoris adaptaret, accidit nonnnnqnam, nt gravis- 
simis erroribus implicaretnr et in lemmate poneret, qaae 
anctoris loco ant non snbessent ant prorsns repngnarent. Magno- 
pere igitnr cavendam est, ne lemma, qnotiescnmqne de re ipsa 
a scriptoris verbis abborret, praecipiti carsn negemns ex eo 
esse derivatum. Namqne dummodo adsint nomina et lemmati 
et fonti aliquo modo communia, ex licentia et neglegentia 
Stephani natnm est mendam ac discrepantia rei ipsa qaoqne 
demonstrat lemma non alinnde trahere originem. 

Similiter etiam ex proximis scriptoris verbis nomen ali- 
qnod proprinm non recte depromptnm esse sat doceat hoc 
exemplam: 

KoQvq>aatov xwqIov ^okiovikov TcXtjalov TlvXov. Qovxv- 
diÖTjg TerdQVj]. 

Refert Thncydides IV 3, 2 Coryphasiam a Lacedaemoniis 
TOcari Pylum: anix^t ydg atadiovg fidhoTa 17 IlvXog jfjg 



Digitized by LjOOQ IC 



12 Felix AteDBtaedt 

STtaQTrjg Tergaxoalovg aal ianv Iv ttj 3l£aat]vl(ic TtOTh ovaj] 
yf , ycaXovai di avtriv ol ^oKcdaifioviOi KoQvqxxatov. Videtur 
StephaDi explicatio'inde non manavisse (cf. Frick p. 579). Sed 
quid illad ^cckwvixov, cnm de MesBenia agi nemo ignoret? 
Id ipsnm arguit ex Thncydide ethnieographnm lemma esse 
mntaatum. Nempe ortam est AaxwvLY.6v ex voce Acmeöai" 
fioviot; TtX^jalov IIvXov aatem sao Marte scripsit Stephanas, 
qaia in eias loci conexa modo Pyli nomen legerat, qaod cnm 
nsnrparet ad Goryphasii nomen definiendum, id plane neglexit, 
qnalem tandem scriptor inter dao nomina rationem intercedere 
signifieavisset. Ergo adhibuit ipsnm hnnc locnm Thncydidis; 
nee astipnlor omnino Frickio neganti illnm scriptorem a Ste- 
phane ipso inspectnm esse. Exempla s. v. KqüaHbiov et 
Mvnovog alia via oportet expediantur nee potest Niesii argu- 
mentatio de Lac re instituta everti. 

Geteram qnam late circumspexerit Stephanns, nt cognoscas, 
conferas exempli causa tmemata a Niesio p. 19 sq. scite ex 
Polybio III 13 sq. repetita. 

Sunt autem lemmata ex contextu loci scriptoris aliquo 
pacto composita: 

Herodoti: 
'Ivvoaoq (III 5). "iqaöa (IV 158). 2Lv»og (VII 123). Ulnrr 
vol (VII 176). 

Thncydidis: 
VlTtai (III 105, 1 cf. Niese Hermes XIV p. 428. Frick 1. 1. 
p. 578). Sokvyeia (IV 42, 2. 43, 1). AaiaxQvyoveg (VI 2, l). 
'Eninolal (VI 96, 1). Aaßdalov (VI 97, 5). 

Polybii: 
"Ynava (IV 77, 9). "ETtiraXiov (IV 80, 13). 

Strabonis: 
Xtivr] (VI 254 sq.). IrQoyyvlri (VI 276). Aayovaa et 
lUivog (X 484). 'AvaQiavLri (XI 508). 'ATtaaimat (XI 513). 
Ö)aoitiijA6£oy (XII 577). ^^axovoy (XIV 639). !^/ua$/a (XIV669). 
"O^ot (XIV 670). "SlQlTOi (XV 720). Karraßarla (XVI 768). 
Zijlog (XVII 827). 



Digitized by LjOOQ IC 



De Hecataei Milesii fragmentis. 18 

Pausaniae: 

KoQV(falov (II 28, 2). Xqq^lq (X 17, 9). 

Venio ad aliad genns lemmatum, quae ex auctore aliquo 
dncta esse indieat pecnliaris condicio; tarnen valgarem qaaD- 
dam significationem et generalem yelnti terrae, de qaa agitur, 
adieetam videmas, cains aneeps est origo. 

Mivdr^S noXtg AiyvTttov Ttaqa ttjv Avkcdv noliv. Qaae 
explicatio certe debetur Straboni XVII 802. Sed illad Alyv- 
n%ov qnis poterit diiadicare, sitne elicitam ex verbis geographi 
Tovg d^ AlyvTtTlavg ikiyxea&ai an a Stephane additum iccirco, 
Dt indieiam faceret omnino, qaanam in terra dao oppida Miv- 
drfi et Awiiav Ttolig essent sita? Hand scilicet ignorabat illam 
exseqai res Aegypti. 

Nv^qiaiov noXig TavQixrj pieta^v IlavTixaftalov f^irjrgo- 
nokecjg xal Qeodoalag. Excerpsit Strabonem VII 309. TavQixi^ 
rero adieetivnm enm poneret, respexitne verba, qaae ibi legan- 
tur: TavQwv yijg? 

Cains generis exempla priasqaam ennmeremas, praestat 
alia expromere. 

Aayaqla q>Qovgiov SmeUag nXr^aiov GovqIwv %ov ^Etzbiov 
xai Ounciwv xrlafza, wg JSrQaßwv. Qaae non scripsisset, nisi 
rationem habnisset Strabonis VI 263. Qaaeris Siciliae men- 
tionem. At frnstra es. Immo Italiae est locas. Ipsias Ste- 
phani esse hane Siciliae vocis nsam annotat Meineke ad v. 
Sivoeaaa: ergo ethnicographns lemma singalari natara con- 
spicaam ex scriptoris verbis conformavit; valgarem tarnen 
terrae significationem addidit de sno. 

Einsdem Stephani manam agnosci si non aeqae certam 
attamen admodam veri simile est in bis sectionibos: 

2xr]val TtoXig a^toXoyog IleQaixi^, wg STQccßaiv ig\ Ubi 
cnm epitheton a^ioloyog digito monstret locam Strabonis XVI 
748, nsQavKri videtnr Stephano tribuendam; nam contortapro- 
fecto et artificiosa atereris ratione interpretandi, si ex verbis 
inb neqauiv, qaae sant in cap. 1 § 25 (p. 747), peteres originem. 
et de V. "lg infra p. 25. 

^InnoXa noXig aQx^to, AaxcDvtxi^. Ilavaavlag jglTip. Ad- 



Digitized by VjOOQ IC 



14 Felix Atenstaedt 

ieetivnm a^ala qam ex Pansaniae (III 25, 9) verbis nokecjg 
iQ€i7tia 'iTtTtolag profectnm sit, vix dubitaveris. At vero 
Stephan! additamentam est Acn^vjvvKri band ignari nimiram de 
Laconica eo loco agi, Don secus atque s. y. 

Kaovg Twiinrj rijg iv ^AQxaditf TeXq>ovaLag y^g. 6 TtoUtrjg 
Kaovaiog' knel yaq ovTwg ^u^axXrjTtiog Tifiarai Kaovaiog, cjg 
Ilavaavlag oydoi^. Ubi etiam ipsa nominis interpretatio debe- 
tar Pauaaniae VIII 25, 1. 

Qnod cnm videatar constare Stephanam nonnunquam in 
lemmatis componendis vulgare ac notam terrae gentisve nomen 
ceteris, qaae certe ex auetore qnodam desnmpsit, ipsam an- 
nexuisse, eo magis ambigitur, nam pariter egerit incertis illis 
locis, qnibns aliquod saltem exstet vestiginm, quo dnctos 
nomen illad potnerit eonformare. Qnod nobis qaidem discer- 
nere non iam est licitnm. Ac snnt mehercle exempla, abi 
inter nomina in lemmatis memorata et seriptorum locos cone- 
xnm interesse neqnit contendi nisi artificiosa inita ratione. 
Dao tarn dabiae notae exempla attali; habes praeterea haec: 
Herod. 

KQoxoöelkiüy nohg (11 148). Fiydiveg (IV 176 sq.). Kv- 
Qavvig (IV 195). 
Thucyd. 

jQaßrjOTCog (I 100, 3. cf. IV 102, 2). 'laroivri (III 85, 4. 
cf. IV 46, 1). ^Aq)Qodi%La et KorvQta (IV 56, 1. cf. Niese 
Herm. XIV p. 425). Kvtpela (V 33, 1). 
Polyb. 

'Ivaoßageg {II 17,4, 32,2. 34, 3 sqq.). 'Ak&ala/El^avTixrj, 
KaQTtriotoiy ^OXycddeg (III 13 sq. cf. Niese p. 19 sq.). Mortr^viJ 
(III 40, 8. cf. Niese p. 18). Kvvog xecpalal (XVIII 22, 9). 
Strab. 

"Agdia (V 232). 'Aßvdaiv (VII 330 fr. 20). naq»ivov hqov 

(VII 308). Mo>tov (1X443. 441). Äc^i;(Trog (X 446). "AQa- 

Xwa/a (XI 516). ^/yor (XIII 588). ^/ya (XIII 615). KQafx- 

ßovaa (XIV 670extr.). NiTQiai (XVII 803). ZoixiS (XVII 835). 

Paus. 

KalXlai {Will 21, 4). "'AQfia (IX \9y 4). XagdÖQa {X3d,Q). 



Digitized by VjOOQ IC 



De Hecataei Milesii fragmentis. 15 

Possnnt qnidem huc referri etiam nonnulla lemmata sie 
comparata: 

^Oyxeiov xiaqiov '^Qxadlag, ccTtb ^OyKOv dvyaOTßvaavrog, 
cjg Ilavaavlag drjlol 6yd6q> (VIII 25, 4). 

Qaanqaam de bis qai dicit scriptoris laudati testimoninm 
non pertinere nisi ad verba proxime praecedentia, qaae origi- 
Dationem nominis eontinent, ei non obloquor. Nam ipsam ex- 
plieationem ex alio fönte interdom hanstam esse intellegitnr 
ex articulo s. Y.^Avaq>Xvo%og (Paus. II 30, 9). Tarnen cum in 
boe ipso exemplo s. v. '^GyMiov yalde fiat veri simile etiam 
Tocem %(üqIov ex Pausania esse transscriptam, assumo licentiam 
adiongendi baec: 

"'OXiiurveg (Paus. IX 24, 3. of. 34, tO) et ea, quae Pausaniae 
loco VIII 3, Isqq.O debentur: 'Ogead-aaiov. ^Axaxi^aiov. ©oJx- 
veia, MekaivaL Xagialai. 

His exemplis ad ea deniqne lemmata perducimur, quae 
nuUo modo ex seriptore, qui in testimoninm vocatur, manavere. 
Habes s. v. 

Evßoia vijaog fiia twv kn%a, TtaQafirjxrjg ^ rj xal MdxQig, 
oTtb Eißolag. ^Qodorog. — cf. Niese p. 48. Hollander p, 11 n. 1. 

Non sequitur necessario totam verborum copiam ex Hero- 
doto esse derivatam; at ne extrema quidem verba arco Ei- 
ßolag, quae ut probarentur, scriptoris auctoritas accita videtur, 
habent quiequam rei cum locis Herodoteis. Quod recte Hollän- 
der monuit, procul dubio omisit qnaedam breviator ante Hero- 
doti nomen, quod cum apponeret, id egerat Stepbanus, nt apud 
eum quoque insulae mentionem legenti obviam dari notaret; 
quae nunc antecedunt, sunt alius vel aliorum, quorum memoria 
intercidit Ipsa enim indoles lemmatis ea est, ut epitomator 
varia quaedam yideatur consarcinavisse. Prodit epitbeton naga- 
firpcrig excerptum Strabonem X 444 ; Septem insulas enumerat 
Alexis ap. Stepb. Byz. s. v. SixeUa. 

Duo alia exempla attulit Hollander p. tl n. 1: 



1) Hone locnm Stephanam ante ocqIob haboisse elucet ex sectionibas 
8. ¥. XaQiolai Ttyia T^^ntCfivq, 



Digitized by VjOOQ IC 



16 Felix Atenstaedt 

^HkiovTtoXig TtokcQ uilyvntov^ rjv hcTiaev ^^xvlg 6 ^kiov 
xal 'PodtiQ. 'Hqoöotoq devrigif (II 3. 7 sqq.). 

KovQiov Ttohg Kvtvqov, otfco Kovqiiag %ov Klvvqov Ttai- 
66g. ^HQodoTog Tti/zTtzrj (V 113). übi haud scio an agatar 
de anctore, qai Ttegl vtjowv scripserat, cnias vestigia yides 
infixa etiam sectionibns s. v. Kvitgog. Maqtov. ^Aiia^ovg. 

Qaod etiam certius cadit in hunc locum: 

Mv-novog lila rdiv Kmdada)v, aico Mvxovov tov ^Avlov 
Tov KaQvoTov aal 'Poiovg riyg ZaQrptog. Govnvöidtjg TQltjj, 
cf. Frick p. 579. 

Est series lemmatum apnd Stephanum notabilis verbis 
fila Twv Kvxlaöwv vel similibos et insuper originationibus 
nominum et metonomasiis, quae dieuntar, sive debentur Galli- 
macho sive Heraclidi sive Nicanori sive alii scriptori. Gon- 
feras cum alia tmemata tnm v. l^vÖQog. 

Ad Polybium spectat 

(Doirlac TtoXig 'AxaQvaviag, cctvo Ooivlov tov ^Ahc/iiiavog 
TOV ^ApLq)LaQaov. Tlokvßiog TeraQTtp (IV 63, 7. 10). 

Est borum lemmatum singnlaris quaedam ratio, quae, 
siquidem derivationes qaoque nominam admixtae sunt, non 
tantum valere cnipiam forsan videantar. Tamen cam ne eae 
quidem cum locis scriptorum, qui testes inducuntur, conveniant, 
id certe monstrant in culpa esse epitomatorem. Qaod etiam 
in aliis opinor animadverteris. Ut exemplum in medio ponam, 
qaod mihi quidem certum^) videtur: 

MvxakrjGodg Ttokig fieooyela BoiOiTiag, &ovxvölör]g ißdofirj. 
Sunt fortasse, qui sumant adiectivum fieaoyela, si modo recta 
est scriptara, extortum esse ex eis, quae apud ThuoydidemVII 
29, 3 leguntur, verbis: oTto &aldaai]g tooovtov. Quae suspicio 
hoc quidem loco vix plausum movebit nee magis aiia, lemma 
ex commentario Homerico (II. B 498) petitum esse: nam con- 
feras velim Pausaniam I 23, 3 : .... hO^a Boodtwv kv fieao- 
yal(jc TtoXig Mvnakrjaoög tjv ' noles annuere post vocem Boio)- 

1) Fortasse etiam s. v. Aai^tjQ KiXixlaq x^Q^o^» Svgäßofv £(f 
(XIY, 669) lemma compositum est ex ignoto ülo auctore, coi debetur 
tmema s. v. Svayga» 



Digitized by VjOOQ iC 



De Hecataei Müesii fragmentis. 17 

%lag Pansaniae nomen a breviatore esse praetermissum? Unde 
lepida confirmatio exsisteret Meinekii coniectarae: ev (jLBOoyüq. 
Verba, qmbns etymologia Hominis exponitnr, inyeniantar apud 
eimdem alio loco IX 19^4. 

Transeo ad alterum genas lemmatom, qnae vttlgarem 
qnandam spedem prae se fernnt, ut noXig ^allag, ed^vog 
BQ^paig, similia. De qoibos nos qoaesitnros eis yidelicet niti 
eonyenity qaae adhnc de lemmatis pecnliari indole insignibos 
habemns explorata. 

Ac primum qoidem non dabium, quin haee quoqae saepe- 
namero ex ipso scriptore, qoisqois erat, mutaatus sit Stepha- 
nos; etenim non raro illic ipsam nominis reperiebat explica- 
tionem, ant ita erat locns oomparatas, ut faeillimo negotio 
definitionem, qaa egebat, inde posset desamere. Exemplo sunt : 

Me^oiq TtoXig ^i-S-iOTCcov. 
Herod. n 29: xa2 Mneiva ij^eig ig TtoXtv /j.eyaXrjv, rfj ovvofia 
lc%i MsQOTj' Xiyexai de avrrj fj TtoXig elvai luqxQOTtoXig 
xwv aXXcjv uild-LOTKaV. 

KaXvTig noXig 2vQlag. 
Her. II 159: Kadvriv TtoXtv rfjg 2vQl7jg ioijaav fieyaXrjv elXe. 

l^yQalot €&vog ^AQaßiov. 
Strab. XVI 7*»7 : ... öia 61 tcJv TcaQcmetf^ivcDv ^AqaßLtav iSytHv 
NaßaTolcJv ve aal XavXoralwv xai Idygalwv. 
Mavtavij fxoiQa Ttjg Mrjdlag. 
Strab. XI 509 : vovvo dh ylverai xal rqg Mrjdlag h %ij Ma- 
Tiavij. 

'OfioXtj oQog OerraXlag. 

Paus. IX 8,6: naraXafißdvovaiv ^OfioXrjv, oqcjv Ttov Qeoaa- 

Xixwv xorl &iyewv fiaXtava %al vdaaiv kniQQeofiivrjv. 
0avor€vg noXig Owuldog. 
Thue. IV 89, 1 : . . . anganiog ylyvtxai f^trjwd-irtog rov im- 
ßovXevfiavog vTtb Nixofidxov, avÖQog OunUtag ex OavoTicag. 
Alia id genns sappeditaverant 

Herodotns: 
8. y. Bovaai (I 101). JrjQOvoioi (I 125). BovoiQig (II 59). 

Leipsi^er Stndton. XIY. 2 



Digitized by VjOOQ IC 



18 Felix Atenstaedt 

KalaaiQig (H 164). UyßaTava (IH 62. 64). ^A^og QY 154). 
'^dvQf4ctxldaiaYl68). Zwi^xeg (IV 193). Uvava {WUm. 
Thncydides: 
"OdofiavToi QI 101, 3). Oivewv (III 95, 3. 98, 3). 

Polybius: 
JovQa (V 48, 16). 

Strabo: 
'EAiiu/a(Vn326). Tgitaia (YllldAi). NavTtXla (VlUieS). 
AXdrixpoq (IX 425). OvXXog (IX 435). U^a^ara (XI 527). 
:A(jLßXada (XII 570). "Alavol, NoKokeia, Kdöoi (XII 576). 

Pansanias: 

Maat]9 (U 36, 2). ''Af^q>eia (IV 5, 9). BiOvyiov (VIU 9, 7). 
LrfÄa/ (1X24,5). 

lam yero convenisse spero inter nos de lemmatis proprie- 
tate qnadam exornatis Stephannm in excerpendo etiam totnm 
loci contextnm, respexisse ex eoqne nomen aliqnod exemptum 
ad interpretandum osarpaviBse saomet prorsas arbitrio indul- 
gentem: idem hie valere est aequam. Atque exstat indiciam, 
' qnod rem certe demonstret: id dico, quod lemmatis verba 
interdam ad propriam auctoris loci argnmentum non plane 
sont accommodata. Velnt s. v. 

Aiylviov TtoXiQ "iXXvgiwv — Strab. VII 327. 

KaqiAavla Xiiqa %rig %diKrjg — Strab. XV 720. 726. 

Koaoala fiiQog UeQaldog — Strab. XVI 744. 

^a^Xrjdiov noXig Oomldog. IlavaavLag ivartp (IX 38, 9). 
Ubi cum Aspledon non Phocidis, sed Boeotiae fiierit, — ne 
cogitet qois dactam esse lemma ex ApoUodori commentario 
(II. jB 511), impedimento sunt ipsios Stephani verba — vix 
poteris, nisi forte loci Straboniani IX 415 sq. contagio sta- 
taenda, infitias ire genetivnm Owxldog pro neglegentia ac temeri- 
tate excerpendi a Stephano emtam esse ex voce Oancelg, qaae 
est apnd Paosaniam IX 39, 1. 

Mvovia TtoXig Oon^ldog. Ilavaavlag i. At Locromm Ozo- 
lamm nrbs perbibetnr apnd Paus. X 38, 8. Ac nisi Stephanns 
finxit decimo libro Pansaniam Phocicas res exponere, videtnr 



Digitized by VjOOQ IC 



De Hecatad MüesU fragmentis. 19 

in eiTorem raptas esse einsdem capitis paragrapho prima, cf. 
etiam VI 19, 5. 

Attamen haad pancorum lemmatnm non magis certa est 
ratio, qnam supra in nonnnllis lemmatis invenimas. Kam cum 
pro certo sit Stephannm nonnanqaam, qnae ex scriptoris cains- 
m loeo delibaverat, suis additamentis loenpletasse idqne ita, 
nt nota tritaqne terrae vel gentis nomina aspergeret, nonne id 
concedamos oportet potoisse qnidem Stephanum haec lemmata 
vnlgari speeie indata plena sno Marte oomponere? Neqne 
enim tarn imprndentem mdemqne eam licet existimare reram 
geographicamm, ut nesciret Herodotum exempli gratia de 
Ubya verba facere vel Strabonem de Iberia vel de Boeotia 
Pansaiiiaiii. Itaque qaod legimns: 

KvfTCJveg noXig Boiarvlag, Ilavactvlag kvdrq) (ES 24, 4) 
— quem locam ipsos Stephan! ocnlos non latoisse docent et 
allatom aQ%alov ovofxa KvQTiuvrj et tmemata s. v. ^Alal et 
XoQoLa ex §5 deprompta — : num re vera Stephanos nomen 
Boeotiae, qaod in lemmate legitnr, extricavit ex verbis, qaae 
sunt Ol Boionol (§ 2) et BohdtiSv %axoaot (§ 5)? Agebatar de 
Boeotia: potoit sane ipse de sno ponere. Disceptatio nempe 



Idem valet de mnltis aliis lemmatis. Snnt, qnae fEu^illime 
ex nexn scriptoris loci potnerint transferri; snnt qnoqae, qnae 
idem indicinm non sine acnleata ratione admittant mnltoqne 
?eri rimilios prodant anctorem Stephannm. Id tarnen certe 
teneDdnm yulgaria tantnm esse ac nota nomina, non singnlaria, 
aotiqna, rara. Hnc pertinent exempla haec: 
Herod. 

Oiixaut (I 142. 152). Avxotioloi (ü 30). Xi^fiig dl 91). 
'Ay^Uja et ^AfgxavdqovnoXig (II 97 sq.). ^Eqvi^na ßtSkog 
(Ulli). Mfti^e/M^ig (II 163. 169). '^Aapodtot (lU 94). "Hgaiov 
aV90). nhya/iai (IV 169). raQa(iav%eg aV 174. 183 sq.), 
^iiaiT«saVl84 8q.). iSCaüaTij/Soff (VU 31). Äapijyi? (VII 42). 
^aa/jtai (VII 66. cf. Hl 91). (DvAÄfe (VU 113) 0. %voti (VU 123. 
rf. 127)0. Kaofiivri (Vü 155). Netiv (VUI 32 sq.). 

1) Cf. Hollander p. 12. 

2* 



Digitized by VjOOQ IC 



20 Felix Atenstaedt 

Thucyd. 

TcXaraloi (II 96, 4). Eido(jLBvri (II 100, 3). KoQovra (II 
102, 1). 'Anodctnol (HI 94, 5). Oauov (IV 78, 5). jQVfiovaaa 
(VIII 31, 3). Tevxlovaa (Vm 42, 4). 
Polyb. 

''Aqßdv (II 11, 15). eeqaliai (III 33, 9). NoxnLeqivoL et 
Sevoeaaavol (III 91, 4). Qi^/^og (V 7, 6. 8 et alibi). 
Strab. 

A'lßovqa (HI 140). "Anovxeia (III 152). "AxvXrjla aV 
206 sqq. V 214 sq.). AvyKog (VII 326). KoqTtLXoi et "Od^vaai 
(Vn 331 fr. 48). Jagatpa (XI 516. cf. XV 725). ZagLaona 
(XI 516. cf. 514) 1). Ma^TijfriJ (XI 521). Kaoraßahx (XH 535. 
537). 2v(jLri (XIV 656). Ta^tAa (XV 691. 698). Mevikaog 
(XVn803). ^/yo^a (XVn 829), ^^/uij et 0ai//og (XVH 834). 
Paus. 

Bgaaial (IH 21, 7. 24, 3). Feqav^QaL (lU 2, 6. cf. 21, 7. 
22, 6). Ufjulog (Vm 13, 5). ZoLxeiov (VUI 27, 3). ^vnQtmiov 
(Vm 27, 4). ©fieffoa (Vm 27, 4). Baodtg (VIII 29, 5). Nvfi-- 
yag (Vm 34, 6). ^vxoo (Vm 36, 7). Xopa/a (IX 24, 5). "Afi- 
ipUaia (X 33, 9). jQVf^la (X 33, 12). 

Poteram bis alia pauca annamerare; sed nimis ambigua 
res videbatnr. Velat de Strabone. Qaem ab ipso Stephane 
ad usum esse conversom quamvis certissimam sit, tarnen eis 
lods, qni ad Iliadis navium cataiogam spectant, non semper 
patet, ntram Strabo explicationes Stephane sabministrayerit an 
Epaphroditns. 

'Afupiyiveia TCoXig Meaorjviaxi^. 2%Qdßwv oydorj. eart 
di xcrra fiiv ^AftoXl63(üQov T^g Maxcarlag, Tiara dk ^AvtLfia%ov 
rijg Meaarjvlag (fr. 32 Kinkel). — Non Hesseniae assignat Strabo 
VIII 349 Amphigeniam nrbem, sed Hacistiae Apollodorom nt 
solet (ad U. B 593) secntns (cf. Niese Hos. Bhen. XYYTT 
p. 269), Hagnae rorsns incariae obnoxios esset Stephanos, si 
illnd MeaatjvioKi^ exendisset ex geographi verbis, qoae panlo 
ante legnntar: Sklt] d* ia^rlv ^ Meaarjvicmri KvTtaqiaala. At 



1) An exddit memoria Polybii (X 49)? 



Digitized by VjOOQ iC 



De Hecataei Milesü firagmentis. 21 

De id qmdem abnaenänm^ qnod mihi mnlto probabilins vide- 
tnr, ApoUodornm in eommentario Homerico epicum poetam 
iandaviflsey Stephaniim antem in lemmate non grammatici 
mentem expressisse, sed Antimacbi, quem ille attnlerat. Iti- 
dem 8. y. Kadot nonnallos fllos seqnitor, qni Hysiae nrbem 
esse dicant, non Strabonem, qni in Phrygia eam sitam esse 
pronnntiat (Xu 576). Qnod postea ipsnm Antimachnm ex- 
dtatam deprendimns, non mirnm; yidetnr hornm verborum ea 
ratio, tanquam si Stephanus, qnod lemmate indicasset, contra 
ApoUodori sententiam antiqni scriptoris testimonio voluerit 
firmare, qnanqnam ipsnm hoc ex grammatici eommentario 
sompserat. 

Melißota Ttohg QetTaXlag — Strab. IX 436. 443. cf. II. 
B 717. 

^mxJ^Ta \ ^^^^^ ^i'^^^tag ~ Strab. X 451. 460, 

2lyeiav icolig TQuadog — Strab. XIII 599. 595—602. 

^Afia^vsog 7toXl%vLOv Ttjg TQwaöog, 2rQ(iß(ov ly' (XIII 
604—606. 612). L^itnr nomen etiam p. 620 , qnem locnm a 
Stephane ipso lectnm esse bene perspicitnr ex tmematis s. y. 
ylaQioai et KavOTQiov fcedlov. Enumerantnr diyersae nrbes 
Laiisae nomine nobiles: ad ApoUodori commentarinm (II. B 841) 
hanc doctrinam redire certnm est (cf. Niese Mns. Bhen. XXXII 
p. 296). Ac mirnm! Altero loco, nbi de eisdem nrbibns dis- 
seritar (IX 440), statim ante Larisae illins Ephesiae mentionem 
habes haec: 17 ncna'Afia^itdv %iig Tgcoadog. Qnod cnm libri 
laadati nnmerun corrnptnm esse yix cniqnam persnadeas, 
Stephanus fortasse etiam noni libri locnm asciyit ant lemma 
omnino debetnr ApoUodoro siye Epaphrodito. 

Hoc extremnm exemplnm eam qnoqne yiam monstrat, nt 
dicamns lemma nonnnnqnam ex alio einsdem scriptoris libro 
petitnm esse; nam ant optime cnm eo concinit ant mnlto 
bcilins, qnomodo ortnm sit, intellegitnr. Stephanas enim inter- 
dom dnos plnresye einsdem anctoris locos landavit ad unnm 
idemqne nomen comprobandnm, ita nt diceret aal naXiv yel 
tal iv T(p ri yel similia. Epitomatori nimiram hie qnoqne 



Digitized by VjOOQ IC 



22 Felix Atenstaedt 

malta omittere libnit Quanqnam caate hac in re agatar 
opus est 

BiXßiva Ttolig Aanuavmi. Ilavaavlag 6yd6(p (VUI 35, 3 sq.). 
Possit forsitan quem snbire snspicio illnd Amwvinri dnctam 
esse ex vocibus, quae ibi legnntor, AoKedacfÄovlovg et Acme- 
ialfjLova. Tarnen neseio an inddat in dnbitationem, si contn- 
lerit locnm libri lU 21, 3. 

CSniosmodi est aliud lemma, nisi quod singalari indole 
insignitor, s. v. BovdoQov oKQwn^Qiov nqbq vfj JSaXafiivi. Qov- 
xvdldrjg tqIttj (BI 51, 2). At cf. H 93, 4. 94, 3. 

Superest ut tractemus valgaria lemmata ea, qnae ex 
auctoris loco laudato prompta esse aut certe negandum aut, 
cum nonnisi obiter eum attingant, admodum difficile est credere. 

Hoc utitur Niese p. 47 sqq. praeter alia argumenta ad- 
miniculo sententiae de Stephane propositae, quem putat non 
modo scriptores historicos et geographicos excerpsisse, verum 
etiam aliquot tmemata ex urbium indice hausisse ei simili, 
quem edidit MttUer FH6 V p. LXVI sqq., quae cum yariis rebus 
tum scriptorum testimoniis omaverit et exauxerit. Quare per- 
spicuum fieri lemmata apud Stephanum inveniri a fönte, unde 
fluxisse simulentur, plane aliena; perspicuum porro explicationi 
alicui auctorem appictum esse, ex quo ob chronologicas vel 
geographicas causas nullo modo prorsus potuerit proficisci. 
Attulit exempla, quorum nonnulla ei supra detraxisse mihi 
videor, ut non parvam iacturam fadant, quae p. 48 de septimo 
Strabonis libro ab Stephane perlecto contendit. Atque omnino 
id haesitaverim, num iure liceat lemmata tam peculiari specie 
illustria ad indicem revocare; quae cum propter indolem ipsam 
alienam propriamque originem resipiant, ad vulgaria potius 
lemmata Niesii sententia est referenda. En cur discrimen illud 
statuendum susceperim. Ac profecto maximam quidem partem 
haec est ratio anonymi illius indicis, quem Niese ipse com- 
paravit. Auctorem autem eins avayqaqnigy ex qua aliquid 
materiae Stephane accrevisset, pro sua parte antiquos scriptores 
ita excerpsisse, ut explicationes eorum proprias transscriberet, 
nee probatum est a Niesio nee si statuitur, multum lucri re- 



Digitized by VjOOQ IC 



De HecAtaei Milesü fragmentis. 28 

dnndat. Ceternm qaod coniectavit, solis de arbibns valere 

habet persaasniii; de popnlis terris locis flaminibas aliam esse 

qaaeationeiD. Atqni comparent inter exempla etiam tria lem- 

mata, qaae ad insnlas speotant: Evßoiay KgoxvXeMVy Bovq- 

Xavtg. Haec igitar nihil ad rem. Unnm s. y. Evßoia iam 

traetayi: est lemma proonl dubio ex alio aactore confectum, 

enios memoria excidit, sive nnos est sive plares. Qaod si in 

insolis res ita expedienda est, item potest credo expediri in 

nrbibns. Atqne etiam certo spero exemplo me prohavisse s. y. 

Mvxaltjoaog pecoliare illnd lemma Pausaniae potins esse quam 

Thnc^didis: hio negabis in yolgaribas lemmatis, sive de oppidis 

dve dealiis agitar, eandem posse excogitari rationem? Scripten 

igitar alii cam liceat divinando tribaere explicationem, qaid 

est qaod cogat ex catalogo eam snmptam existimare? Hoc 

censeo eertissime Hollandero concedendnm breviatorem saepias 

ethnioographi yerbis nos fraadavisse. Dein ex onmibas, qaae 

adhac dispatata sunt, apparet, com lemma et soriptoris locas 

DOD inter se conveniant, sie qnoque nodam posse dissolvi, at 

Stephan! lieentiam arbitrinmqoe agnoscas. 

Loqoantnr exempla lemmatnm. Qaorum soo qaodqoe 
aaetori vindicare non menm est nee magis, nnm Stephani sit 
explicatiOy disceptare. Qaod plerumqae omnino fieri nequit: 
malto certe copiosiore ac propria qaaestione opas est. Id 
volai ostendere, qnasnam rationes possis comminisci. Index 
aatem nrbium nom re vera eapat fnerit, ande qaidam rivali 
in Stephani opus manaverint, nanc eqaidem non ausim discer- 
nere. Atque etiamsi vir doctissimos recte iadicasset, sane 
nonnnnqaam forsan hoc qaoqae modo lemmatis dissimilitado 
expUcaretar; tamen nego rarsos hoc argamento vere falciri 
Niesii coniectnram, quandoqoidem sant daae aliae viae solven- 
dae difficnltatis, qaae exemplis a singnlaribas lemmatis repetitis 
firmatae haudqaaqaam possint removeri. 

Ac videtar epitomator ampatavisse hanc sectionem: 
KqokvIbiov vijaog ^I&axrjg. &ov7cvdl6rjg tqIztj, 
ef. Holländer p. 11. Niese p. 48. Frick p. 579. — Aetoliae 
nrbs est Grocyliam apad Thacydidem IH 96, 1 sq. Gertissime 



Digitized by VjOOQIC 



24 Felix Atenstaedt 

aatem lemma vqaog ^&dKrig cohaeret cum loco Iliadis B 633, 
ex quo ipso dabito an deriyatnm sit — ex commentario quo- 
miniis hanstam existimes, yidetor obstare Strabo YIU 376. 
X 452 gq. ; nee abs re oonicies Stephanum, postquam fortasse 
Homericam versam landavit, cum Grocylinm, cuins meminit 
Thucydides, yix pro eadem, qaae apad Homernm est, habne- 
rit, orationem continnasse verbis ^dari xal yel aXXri katlv yel 
similibns. 

At Stephan! mannm certe prodit hoc tmema: 

^Huov Ttohg ev %£QQOvria(fiy (ag &ovxv6ldrjg. 
De cherroneso nihil locis Thucydideis (I 98. IV 50. 102 sqq. 
V 6. 10. [IV 7]). Sed ipsius est Stephan! ^x^QQovtjoov de 
Ghalcidice dicere.' cf. Meineke ad h. 1. et ad y. 2avrj. Adice 

exemplom s. y. MearjfÄßQla ^eotl xal QQ(fKrjg Mearjf^^ßQla 

Ttqbg T(p Tilei i^rjg x^QQOvrjaov, wg ^HQoöozog eßöofxjj. Ecce 
pecnliaris .explicatio repetita ex Herodoto VII 108: respondent 
Yoc! ioxarrj, qnae !b! legitur, verba nQog t(^ tUsi, Addidit 
Ttjg xeqqovriaov Stephanos. 

lam yero attendamus tria lemmata maxime idonea ad 
illostrandom fragmentam illud Hecataei, quo Gapuae urbis 
Italiae mentio continetnr (27), quod quondam praeter alia in 
causa erat, cur offenderent yiri docti: 

Kv^iüvtog Ttohg ^IzaUag. üoXvßiog TQlzi^ (III 82, 9). 

ulovxeQla TtoXig ^IzaUag. Ilokvßiog zqLt(^ (III 88, 5. 100, 1 
et 3). 

2iyvla TtoXig ^Izallag, dg ^zqaßwv näf^nzj] (V 237). 
At Polybius altero loco de Tyrrhenia yerba facit, altero de 
lapygia et Daunia, Strabo autem de Latio. Quid yero vi 
necessitatis coarguit lemmata illa, in quibus Italiae nomen 
est, exindice aliquo originem trahere? An qoisquam est, qui 
inducat animum pro explorato yenditare Stephanum interdum 
non suopte arbitratu in yicem singularum paeninsulae partium 
huius ipsias nomen substituisse, haud credo inscium Tyrrhe- 
niam et Latinm ad Italiam pertinere? Accedit quod nomen 
KvQzciviog propter raram formam yix alii debetar atque Po- 
lybio — altera forma, quae est Kqozcjv (cf. Dion. Hai. I 26), 



Digitized by VjOOQIC 



De Hecataei Mflesii fragmentis. 25 

aliimde petita est — : iam si affinnes anctorem illins catalogi, 
ex qao Stephanns fortasse hanc sectionem desampserit, ipsom 
quoqae lemmata ex scriptoribns composuisse (cf. Niese Hermes 
XIV p. 424): qnomodo expedies rem, com eandem licentiam 
nomiDa usmrpandi et mutandi auctori illi anonymo tribaas, 
deneges Stepbano? Quam ab boc alienam esse Niese non 
probavit nee magis Holländer p. 10. Atqoi nos exemplis con- 
firmatnm vidimos eam aliquoties qnaedam ant posoisse ant 
addidisse: et negabimns eam interdam qnaedam rnntavisse, 
qnae tam facili modo suie ullo vitio potnernnt mntari? 

Deniqne nt ex ordine einsmodi lemmata, quae restant, 
eniimerem eis, qnae iam allata snnt, alia annectens, spectant 
ad Herodotnm: 

Mincalrj nolig KaqLaq. 'Hqoöotoq TtQwrrj (I 148). 
Holländer p. 11. Lenscban, de rebns Prienensinm. Stnd. 
Ups. XII p. 157 n. 2. — Videntnr et fontis, nnde lemma 
flnxit, memoria et yerba, qnae locnm Herodotenm cnm prae- 
cedentibns eoninngebant (ßaTt xai axga vel simile qnid), inter- 



"*/? Ttohg Il€qaiyaq. 'Hqoöotoq TtQwrrj (I 179). 
Uiqoixri fortasse Stepbani est. 

Bglyeg i^vog QQtpctxov. ^Hqodoxog ißdofirj (VII 73). 
Holländer p. 11. — 0Q(piix6v illnd non ex voce Gq^^ixeg, 
qaae legitnr eap. 75 init, extricatnm esse qnivis largietnr; 
itaqne ant a Stepbano snppositnm est pro eis, qnae snnt apnd 
Herodotnm: Evqcafvi^ioi iovreg avvotxoi 'qaav Maxedoai, ant 
omissa est, qnae egregie convenit, auctoritas Strabonis VII 
p. 295. 330 fr. 25. 

Jarov TtoXig QQ^rjg. ^Hq6öo%og ivaTt] (IX 75). 
Lemma alienam ab Herodoto. cf. exempli gratia Strab. VII 331 
fr. 33. 36. 

ad Tbncydidem: 

SjidQTwXog TtoXig Maxedovlag, wg Qovxvdlötjg iv öevTiqq 
(II 79, 2 sqq.). Hollander p. 12. 

Oiavfif] TCoXigMcmedovlag. Qovxvöidrjg Terdorj] {IV 107 ^Z). 
Hollander p. 11. cf. Scymn. 656 sqq. et Müller ad b. 1. 



Digitized by VjOOQ IC 



26 Felix Atenstaedt 

ad PoIybiumO: 

TaQarjiov rcohg ngog Talg ^HQotKlelaig avrjkaig, üoXvßiog 
%Ql%ffi (III 24). Qnod ad tmema infra redibimus. 
ad Strabonem:^ 

EveQyirat Skv^ixov e&vog. 2TQaßoßv (XV 724). 
Ant Stephani est illad 2xv&ix6v aut, qaod veri similius, anc- 
toris excidit nomen (Arriani? cf. anab. III 27, 4). 

Peracta re quasi appendicis loco paaca adidanii qiiae 
inquirenti in Stephani lemmata componendi rationem non plane 
sunt neglegenda. Magna licentia eum in hac re usnm esse 
yarüsque modis explicationes ex scriptorum lods elicuisse sive 
recte sive falso, doeuerunt satis exempla. At etiam tum, cum 
in Universum accuratius auctorum verba exprimeret, libuit ei 
singula quaedam mutare: 

primum in appellativorum usu, ita ut scriberet in lem- 
mate pro yrj — x^Q^ (s. v« OvkXlg), xvHqog — nonog ^iQaaa)^ 
Tei%og — (pQovQiOv ("OA/rae), SxQa — OQog (Jqoxovov), yivog — 
%dyog (Bovaai); et omnino idem valent apud eum Tcohg no- 
hofia nohaf^ariov noXLxviov (cf. v. ^A^q>ua, KaXlarigy To- 
lievg, deiqrjj 26kXiov etc.). 

Geterum nonnunqnam, cum apud scriptorem nomina tan- 
tum allata erant, appellativo in lemmate carere non potuit; 
quare aceidit, ut interdum, cum ad terram nomen speotaret, 
perperam Ttolig voce uteretur (cf. exempli causa v. !^^a%ccja/a, 
^hfila, XBQQovqüog), 

deinde, quod multo gravius est, in usu nominum pro- 
priorum. Yeluti substituit loco gentis nominis 

1) Attalit Niese p. 48 

Kwvcinrj nohq ^AxaQvavLaq. ÜoXvßiog nifinzqf. 
Potuit praeterea afferre 

Mhana noXig *Äxa^avlag. üokvßiog nsfinxip. 
Ad Aetoliam potios pertinent duo nomioa; quod cum apud utmmqae 
eadem ezplicatio inveniator, non agitor nisi de locis, qui legontur Y 7, 7 sq. 
13, 8 sq. Uabes tarnen ^AxaQvävaq V 6, 1 et 13, 1. 
Attalit ibidem 

BovQx^^^Q vrjoog iv ry KeXrixy , wg 2TQaß<ov (VII 291). 
An Celticae mentio derivata est ex p. 290 (init) vel 292? 



Digitized by VjOOQIC 



De Hecataei Mileeii fragmentis. 27 

aat etbnicam (s. y. ^jiqtea%aL, ^rjQovaiOL, ^Adv^^iaxldai) 
aot terrae nomen C^QTd^ara, ^Afißlada, ^Avava, ^Ahxl) 
aat nrbis significationem {^oXXiov, 2olvyeia, Xahcig, Kvvog). 



Haec hactenns. Ad Hecataeum transeamas. 

I. Iberla. 
1. Mastieni — Elbestii. 

fr. 6 ap. Steph. Byz. s. v. Maaztavol %dyog nqbg zotig 'Hga- 
xhlaig aTTjkaig, 'Exaralog EvQdTtrj, etqrfuai öh aTto Maarlag 
noUiog. 

fr. (6 a) ap. Steph. Byz. b. y. ^Elßiarioi ^i&vog Aißvrjg. 
OÜiiaxog rj' ^'tvsqI dh zovg Alßvag ....'* 'Exaralog EvQciTct] 
^^^ElßioTiOL aal MaarirjvoC^ 

Hastienofl — oam Hecataens haad dubie lonica forma asus 
est, id qnod dilncide demonstrat altemm fragmentnm (6 a), 
cf. Heineke ad Steph. Byz. s. v. Mdxtj p. 426, 5 — Hispaniae 
gentem faisse apparet et ex aliorum scriptorum testimoniis 
et ex eo, qaod in ipsa 'Enrope' Hecataei commemorati sunt eis- 
qne ab ipso Hecataeo Hispaniae oppida attribuantnr (fr. 8—10). 
De bis infra copiosins disputandum erit; nunc ea ita tantnm 
yelim respiei, nt qnam latos fines logographus genti assigna- 
verit, cognoscatar. MaivoßwQa (fr. 8) sine dnbio est Maenoba, 
quam alii dicant; 2l^og (fr. 9) est Sex; de Molybdine oppido 
(fr. 10) nihil seimos; fragmentam 7 denique num Hecataei sit, 
videtar omnino incertam. Sed hoc neqnit dubitari, qnin oppida 
Sita fiierint in orientali Hispaniae ora, in sinn potissimam 
Malacitano. Lemma Stephani Ttqbg ralg 'HQoxXelaig arrjkaig 
si re Vera ipsnm qnoque ex fönte promptum est, gens illa 
DOD longe a Calpe afait; certe secnndum fr. 6 a Elbestüs erat 
vicina. Qnatenns antem ultra Sex oppidnm septentrionem ver- 
sus pertinnerint, ex Hecataeo non comperimns. Cf. Ukert, 
Geagr. d. Griechen u. Römer II 1 p. 244 sq. 



Digitized by VjOOQ iC 



28 Felix Atenstaedt 

lam circnrnspicientibus, nnm qaid alii de ea gente memoriae 
prodiderint, obyeniunt sane pristinae aetatis scriptores, quorum 
non exstant nisi hie illic dispersae reliqaiae. Kam nt onmino 
Hannibalienm bellam et Romanornm dominatio eo adepta 
totum Hispaniae et gentiam et oppidornm statnm matavit atque 
snbvertit, ita postea ne de Maatienis qoidem qaicqaam accipi- 
mu8 notitiae, sed snceeduiit in loeum Bastali et Bastetani, qoi 
quin illornm nomini respondeanti minime dabinm. Itaqae 
forma Maaviavoly quae in Stephani tmemate est, si non Heca- 
taei est propter dialeetam nee Stephanos lonismom delevit — 
nam fieri potoit, nt post verba ^HQcmXelaig a^'^kaig alins 
scriptoris memoria a Stephani epitomatore omitteretnr — , cer- 
tissime priseo eoidam debetor auctori. 

Ac primns post Hecataenm exsistit testis Herodoras mytho- 
graphns, qni de Hercnle et Argonantis libros oondidit. Goins 
filius Bryso sophista (cf. Aristot. bist an. 6, 5 p. 563 a 7. 
9, 11 p. 615 a 10) com Aristippo et Antisthene Socratis disci- 
pulis componitnr a Theopompo (fr. 279) ap. Athen. XI 508 CD 
(cf. Müller FH6 II p. 27); nee tarn Ol. 80. 460 eam floroisse 
statnendnm erit, nt statnit Elantzsch, Herodor von Heracfea 
{Brandenburg 1853) p. 5, quam eo temporis intervallo, qnod 
interest inter annos 450 et 430. Qai in libro decimo de Hercnle 
Geryonis armenta arcessente üabnlans scripserat haec (fr. 20 
ap. Const. Porph. de adndn. imp. 23 «= Steph. Byz. s. v. ^Ißrj- 
Qlat): TO öh ^IßrjQixdv yhog tovto, otvbq q>rifil oixelv ra 
TtaQaha xov diankov, öicigiOTai ovoiiaatv tv yivog iov xceza 
gyula. nQukov fxiv ol kTcl Tolg kaxd^oig oixovvTeg tcc TCQog 
övofiiwv Kvvrjreg ovofxd^ovrai , an kxelvcjv dk i^drj TtQog 
ßoqiav Uvzl rirjteg, fiera öh Tagri^aioi, fiera öh ^JSXßvai- 
vioi, fiera öh MaatiTjvol, fiera öh KeXxiavol, ^Tteira öh 
ijÖT] 6 ^Poöavog. Qnibnscam conferendns Stephanas s. v. Kvvtj- 
Ttxov et rk'^eg. Noverat igitnr colentes in ora Hispaniae 
inter Elbysinios et Celcianos (quo nomine quid faciendnm 
sit, nondnm planum) Mastienos — lonico enim nomine et 
ipse eos appellavit: aperte vel hinc confirmatur Heeataei 
notitia. 



Digitized by VjOOQiC 



De Hecatad Milesii fragmentis. 29 

Qoarti deinde saeculi auctor exstat Theopompos, qui in 
libro 43 Hassianos memoravit cf. Steph. Byz. 8. y. Maaala 
(fr. 224) x^Q<^ 7caQcnc€i^irrj 2) toIq TaQTrjaaloig, to i&vtxov 
Maaaiavog. QnoB Massianos non diversos esse ab Mastienis 
sezti qnintiye saecnli et Maaala voce eornm fines significari 
Inee est darins. 

Ex hoc testimomo Stephan!, coicai lemma debetor, apparet 
opinor etiam Maazla nomen, cnios mentio fit in instrnmento 
secnndi foederis inter Romanos et Garthaginienses initi, quod me- 
moriae prodidit Polyb. III 24, ad Hispaniam agramqne Mastie- 
Borom spectare. Sane urbem Mastiam memorat Stephanus in 
sectione illa s. y. MaoTiavol ex Hecataeo deprompta: post 
auctoris memoriam adinngit: etQrjraL dh ano Maazlaq TtoXetog. 
Qood scilicet non in logographi periegesi inyenit; merito Unger 
Hos. Rhen. XXXVII p. 198 n. monoit illud additamentam niti 
eondosione tantom ex ethnico facta: grammatici hominis doctri- 
nam redolet et rationem prndenter siye imprudenter colligendL 
Ac Mftllenhoff, Deutsche Altertumskunde I p. 153 recte dicit 
deriyationem, qaae apud Stephanum exstet, a Theopompo(?) 
in dnbinm yocari. Similias autem esse yeri ex terrae no- 
nünatione et gentis et praecipaae nrbis nomina orta esse 
quam yice yersa ex nno nrbis capite et totins tractns et in- 
colarmn significationes manayisse. Nallum igitnr Stephani 
toBtimoniam; ideoqne remoyenda opinio eornm, qni apnd 
Polybinm Mastiam nrbem aliqnam Mastienoram dictam esse 
cogitayerunt^). 

Postremo Polybins lU 33 recenset Hastianos inter eas 



1) Ex eodem libro alind fragmentam ad Hispaniam pertinens senravit 
Steph. 8. ▼. Si7(>a (fr. 225); T^reg (fr. 242) ex libro 45 afferuntur. 
Wichen animadTen. in fragm. p. 250 coniecit zeaaaQaxootfp xQixtp pro- 
Innte üogero Mus. Rhen. XXXYIII p. 182. Müller annotat 'sine causa'. 

2) Sic Meineke emendavit; libri dnoxeifiivrj, quod cormptum. 

3) Unger, quanqoam in illa annotatione de ^Mastia Hispaniae oppido' 
^snun assecntns est, mhilominus apud Polybium nomen ad nrbem pertinere 
oistimat eamque non Hispaniae sed Gorsicae insulae. Quam sententiam 
nt ab omni probabilitate alienam vlx cuiquam placituram esse spero. 



Digitized by VjOOQ IC 



80 Felix Atenstaedt 

gentes, qnas Hannibal ex Hispania in Africam transvezerit. 
Snmmo antem iare mirabeiis, qaod Klausen ad fr. 6, post- 
qnam Polybii locnm attnlit, propterea Philistnm (fr. 30) ap. 
Steph. Byz. s. v. ^EXßicTioi ntrnmqne popalam in Libya eollo- 
eavisse profert! 

Sed quid sibi volunt Pbilisti illa verba a Stephano partim 
servata? Nnm re vera Maatienos Elbestiosqne Libyae gentes 
sibi finxerat? libri Stephan! habent haec: ^EXßioTioi e&vog 
Aißvrig, OlXiOTog tj 7C€qI di %ovg Alßvag «ct** EvQWTtrjg 
^EkßiaTioi xal MaaTirjvoL Berkel scripsit Uvog EvQciTtrig, nee 
sane difficile est intelleetu, qnomodo qois eo potnerit dednci: 
elamare videntnr cum lemma ipsum qnod legitnr Uxhog Aißvrig, 
tnm verba Polybii III 24, 2, qno loco Mastiam Tarseinm con- 
tendat adiacere Palcbro promanturio, qaod ipse (III 23, 1) band 
procul a Carthagine affirmat abesse. Quid? quod etiam elaris- 
simns vir Meineke ad Steph. s. v. Taqaritov ex Polybii loco 
TaqaiqLov in ora Libyca sitnm fiiisse ynlt ooncladi? At qui 
primus de Polybii loco recte intellegendo bene meritos est, 
Heyninm dico (opnsc. acad. III 61), qaanqnam mira sunt, qoae 
protnlit de Libycis oppidis Mastia et Tarseio deqne colonüs 
cognominibns inde in Hispaniam dednctis, tarnen id sao iore 
contendit apnd Polybium verbam TtQoanela&at non de loco 
posse accipi, nt esset 'adiacere', sed hoc valere: 'addantnr' 
Pnlchro promuntario, qoi in primo foedere solos terminus 
constitntas erat (cf. Polyb. III 22), Maarla Toqoi^lov; nee 
posse de ea re dabitari demonstrant satis verba ipsa in- 
strnmenti tov KaXov ay^wvrjglov Maarlag TaQCrjlov iifi hfj' 
^ea&ai iniKstva %%X. (Pol. III 24, 4) et Polybii expUcatio 
(§ 1): iv alg 7tQoa7t€Qi€iXT^q>aai. Ac minim est, qaod etiam 
is, qai Polybii rem geographicam tractavit (Magdebarg, de 
Polybii re geographica. Halis 1873. p. 32), scriptorem dicit 
Tarseiom Mastiam ad Africae Palchrnm promantariam trans- 
posaisse. 

De Stephani vero articalo quid iadicabimas? Gaias val- 
neri sat validam medelam attalit palmaris Holstenii coniectnra 
'Exaralog Evqdnri. Qaam alii aat probayere aat qaasi novam 



Digitized by VjOOQ IC 



De Hecataei Milesii fragmentis. ^ 81 

denno protnlere 0- Sunt aatem hi Elbestii eidem atqne Hero- 
doriElbysinii; Hecataeos igitar haue quoque gentem MastieniB 
Yiemam in Earope recensuit itaqae Stephan! tmema a Klaoseno 
et MtOIero omissom in Hecataei fragmentornm nnmeram reci- 
piendum. Qnod antem Philistas Elbestios anctore Stephane 
gentem Ubyae dixit, Btatoamos neeesse est aliqnid falsi sub- 
ease Stephan! sectioni; ac meo qnidem indicio optime Mttllen- 
boff p. 145 — landatns in hac re a Meltzero Gesch. der 
KarAager I p. 510 — collegit in Sioilia etiam Elbestios fnisse 
Agrigenti ezpognandi anno a. Chr. n. 406 participes; sed qnod 
potat yir doctns inde perspicnnm esse, quomodo eo errore 
implidtas sit Philistns, at Elbestios Libyeam gentem aperte 
indiearet ant saltem, cum verba non integra apnd Stephanum 
exstent — nam Holstenii ooniectura accepta lacnna post vocem 
Alßvag statoatnr neeesse est — , in Libycornm numero duceret, 
mihi qmdem mnito yeri similius yidetur erroris insimnlandam 
esse Stephannm, quem maximos errores oommisisse satis snper- 
qoe constat. Qui cum apnd scriptorem historicnm, quem facile 
eodem modo quo Hecataei Herodoti Polybii Strabonis aliorum 
op^ra potuit inspicere, legeret in Carthaginiensium exercitu 
anno 406 in Sicilia res gereute Elbestios praeter Libyes 
faisBe — mercennarios ex Iberia arcessitos Libycosque milites 
eonscriptos esse testatnr Diod. XIII 80 — , lemma illud idyog 
Aißvtig ad contextum loci neglegentius animum attendens ipse 
Qsitato more ex verbis Philisti composuit, quanqnam hie Uli 
genti libycam originem* haudquaqnam attribuerat. Quam sen- 
tentiam eo maiore confidentia credo nos amplectemnr, cum 
sapra haud paucis exemplis viderimus probatam. Quae cum ita 
sint, puto et omne indicium, qnod Mastienos yel Elbestios ante 
Baunibalis aetatem ad Africam spectavisse indiearet, evanuisse 
et reiutata esse aliorum Stephanei loci sanandi conamina^). 

1) Cf. Schabart Zeiischr, f. Alt-Wiss. 1843. p. 212. Meineke in 
ed. Steph. Stiehle Philol. VIII p. 591. Moven, Phönizier II 2 p. 630 n. 112. 
Mfillenhoff p. 111 n.; 145. Christ, Avien. AbhandL d. bayer, Akad. XI 
(1S68) p. 137 sq. Unger Philol. suppL lY p. 198. Malier ad Dien. Per. 338. 

2) J^og IßriQlaq Heyne 1. 1 — Uvog AirütiQ Ulcert II 1 p. 244 n. 7. 



Digitized by VjOOQ IC 



82 ^ Felix Atenstaedt 

Ac qnouiam iam nunc de Elbestiis atpote artissimo vin- 
culo cum MastieniB coninnctis tot Terba feci, liceat mihi statim 
addere aliam sectionem eiusdem Stephani s. ▼. 'OXßvoioi M^og 
kfcl ^) 'HQcmXelcjv otrihSv. nal ^OXßvalvtot aXko. Etenim ne 
hi quidem diversi sunt, at dndnm cognitam est, ab Herodori 
Elbysiniis, Hecataei Elbestiis; qnos onde ethnioographns haa- 
serit, qnanqaam nesoimnSy id tarnen certam est etiam hos 
prisco alicai scriptori deberi, si modo integra nominis forma. 
aXlo quin falsum sit, minime est dnbium; mntayit Holstenios 
in alloLQ. Fortasse littera omnino ex genainae litterae E 
oormptela orta. 

Ad finem pervenissemaSy nisi accederet gravissimus testis, 
quem minime omnium exspectayeris — Avienus. Nam affatim 
manifestum est eam in poemate, quod inscribitur Ora maritima, 
caius nescio quo pacto primas Über solns tolit aetatem, fontem 
Bat antiqumn secntam esse et qnaecumque ad geographiam 
pertinentia ibi Probo amico exposuit, nt 'petita longo' (y. 79) 
ad explendam et illnstrandam notitiam Hispaniae et Galliae 
orae a priscis Graecomm scriptoribns conceptam summi esse 
momenti. Quam enim G. Müller (Philol. XXXII p. 106 sqq. 
Phil. Anz. III p. 456 sqq.) de eo Ubello protnlit sententiam 
Orae maritimae deseriptionem ab insnlso stolidoque compila- 
tore confectam esse, qni opiniones geographicas iam pridem 
depositas cnm scientia temporum melius emditoram perperam 
miscuisset Q. 1. p. 116), ea perversa est; pancis, qnantam nostra 
interest, hane opinionem infra perstringemns. Immo fontem 
Avieoi esse periplam yeterem rectissime perspexit Mttllenhoflf, 
Deutsche Altertumskunde I p. 73 sqq., qni mnlta de eo dispn- 
tayit; atqne etiam Christ, qni primus, quantam auctoritatis 
illi libello tribuendum esset, exposuit {AbhandL d. bayer. 
Akad. XI (1868) p. 113 sqq.), fontem antem Pytheam Massi- 
liensem esse snspicatns erat, postea (Annal. philol. Olli p. 714) 
Mttllenhoffii sententiam saltem de paeninsnlae regionibns, qnae 
non ad oram occidentalem pertinerent, yeram esse concessit. 



1) Libri male ino. 



Digitized by VjOOQ iC 



De Hecataei Miiesii fragmenüs. 38 

Conferendi sunt praeterea Gatscbmid Lü, CentralbU 1871. 
p. 523 sqq. Meltzer, Gesch. d, Karthager I p. 479 sqq. ünger 
Phflol. BQppl. IV p. 189 sqq. Mus. Rhen. XXXVIII p. 157 sqq. 
Sonny, de Massiliensiam rebus quaestiones p. 21 sqq. 

Quo autem tempore periplns ille yideatur conscriptus esse, 
non consentiiint riri docti; quae quaestio siqnidem ad Heca- 
taei fragmenta recte intellegenda et aestimanda maximi est 
ponderisi mox copiosius traotanda erit. Sed alia iuvat prae- 
monere, priasquam ad Carmen ipsam accedamns. MüUenhoff 
enim eoniectaram in medium protnlerat periplum sexto saecdo 
exeonte a Phoenice quodam compositum sequente saeculo a 
Hassiliensi homine in Graecum sermonem translatum et postea 
initio saecnli a. Chr. n. secundi ab inepto bomine rerum anti- 
quarnm studioso interpolatum esse. Quae sententia postquam 
satte saperque redarguta est ab eis, qui Mtillenhoffii librum 
reeensnere, Gutschmid quidem interpolatoris manum in Avieni 
caimine tenendam esse censuit; contra Unger copiose totum 
Carmen recognoscens demonstrare conatur nuliam eius senten- 
tiae esse cansam, sed quaecumque peripli yerbis addita sint 
-' ac sunt quaedam addita — , prodere manum solius Ayieni. 
Barsns Sonny nonnunquam in Ungerum yehementius inyebens 
qmbnsdam locis interpolationem certe statuendam arbitratus 
est. Eqoidem num Unger omnibus locis recte iudicarit, nunc 
in suspenso relinquo, quoniam sunt, qui accuratius examinentur 
necesse sit; sed id mihi persuasi numerum eorum, quos Mtülen- 
boff et Sonny interpolatos esse duxemnt, praesertim inde ab 
Ana fluyio (y. 205 sqq.) certe aliquanto immmutum iri secnndis 
coris huic quaestioni adhibitis. Sed utut est — baec quaestio 
ubi yalet ad id, quod nos agimus, conabor ostendere, nam 
singnli loci examinandi sunt, nullo modo interpolationem neces- 
sario esse agnoscendam — , multo grayioris momenti est lex a 
MüUenhof&o optimo iure constituta et probata ceteris inter- 
pretibns Gutschmidio Ungero Sonnio. Etenim cum Ayienus 
mnlta, quae ad peripli tempus pertinent, ad suam aetatem ita re- 
Toeaverit, ut, cum in periplo praesens tempus usurpatum erat ut- 
pote de rebus tnnc ipsum yigentibus, saepius praeterito uteretur, 

UXfAgn Stadien. X[Y. 3 



Digitized by VjOOQ IC 



84 Felix Atenstaedt 

proinde ac si proficificeretar ex sais ipsinB temporibos, et 
interdnm condicionem regionis cuiusdam, qnalem ipse noverat, 
pristino Uli statni geographico opponeret, ef&eitor haec lex, 
nt omnia, qnae Avienus tanquam praeterita describit, peripli 
aevo florniflse ac vigoisse potanda sint (Mflllenhoff p. 88). Avie- 
nom antem nonnnlla de sno adianxisse peripli descriptioni 
complares demonstrant loci. Quanquam ne ipse qaidem Müllen- 
hoff ea, qua par erat, constantia sna lege usus est in expli- 
cando cannine, id quod Gutschmid recte monait. 

Qaod qaoniam periplns ille antiqaas naatae ipsins noti- 
tiam de istis regionibus suis ocolis oonceptam continebat, 
maxime nostra refert Avieni descriptionem accnratias contem- 
plan; nam optime logographas antiquissimns per poetam illnm 
inferioris aetatis illustrator. 

Ac de Mastienis quidem prior est locns y. 419 sqq.: 

fiic Cbrysas amnis intrat altam gargitem: 
420 Ultra dtraque quattuor gentes colont. 

Nam sunt feroces hoc Libyphoenices looo; 

Sunt Massieni; regna Selbyssina sunt 

Feracis agri et divites Tartessii, 

Qd porrigiintar in Calacticum sinam. 
Ghrysus flnyias quin Romanoram Barbesala sit (hodie Qua- 
diaro), dubitari nequit 0- Ac licet omittere Mttllenhofßi sen- 
tentiam ntpote sospensam ex falsa opinione de Libyphoenicibus, 
qaos pntat communi nomine et Massienos et Selbyssinos esse 
complexos, cum Tartessii urbinm Phoenioii incolae fnerint. 
Libjrphoenices band dabie^ cnm in Hispania commemorantar, 
snnt coloni Garthagine eo dedncti teste Ephoro, qnem compi- 
layit Scymnns qoi fertnr y. 197. Quod cum Herodorns eadem 
yia atqne periplns in ennmerandis gentibns progrediens — ab 
ocddente orientem yersos — Mastienos post Elbysinios recen- 
seat atqne ipsum apnd Hecataenm Elbestiis finitimi sint Mas- 
tieni nrbesqne in sinn Malacitano sitas nt yidetnr inde ab 
Snel oppido incolant, dilncidam fit Selbyssinos peripli aetate 

1) Cf. Ukert U 1 p. 295. 482. MOUenhoff p. 144. Unger p. 233. 



Digitized by VjOOQIC 



De Hecataei Milesii fragmentis. 85 

in Chrysi flavii oceidentali, Mastienoe in orientali ripa habi- 
taTisse ^). 

Carthaginiensiom antem colonias existimat Unger a Chiyso 
in oeeasQm sitas nsque ad flavium ipsum tantam pertmnissey 
inde Tartessios. Sed cum citra flavium et trans eum qoattnor 
gentes habitare dicantar, facile quivis concedat non necessario 
sequi, ut ab ntroque flaminis latere binae gentes colaerint. 
Quid? noime possamns qoidem statuere etiam in orientem 
Chrysam proximos accoloisse Libypboenices ? Qai fere totam 
Qlam oram meridiei orientiqne adversam ad sinum Ilicitanum 
fuqne oecapayemnt. Testis est inprimis ipse periplns, qui 
y. 375 sqq. Garthaginienses ultra colümnas occidentem versus 2) 
▼ieos habere refert et urbes — nam hos versus perperam 
Httllenhoff Euctemoni Atheniensi vindicaverat^); qui etiam 
Grades Garthaginis colonis attribuit (v. 311) — nam de hoc 
loco Unger p. 228 non recte indicavit^); qai y. 440 et 459 
Phoenices in ora maritima colentes novit — nam hie Phoe- 
nices non sunt nisi Poeni Garthagine advecti; qui denique 
V. 447 plurimas urbes illic stetisse prodit — nam non abs re 
Phoenicum (i. e. Poenoram) eas faisse coniecit Sonny p. 48. 
Nee vero illos locos interpolatori tribaemus cum Mttllenhof&o, 
qui suae legi recte constitutae contradixit; quid? quod ipsi, 
qd interpolationis vestigia Avieni carmini impressa adhue 
agnoscunt, ipsos eos locos de finibus a Garthaginiensibos in 
Hispania occnpatis periplo ut genuinos relinqannt? Testis est 
dein Scylax (1), qui ultra colümnas novit nolla KaQxn^ovlwv 
ifinoQia. Testis est Ephorus, qui secundum Scymnum v. 196 
Libypboenices in ora Hispaniensi Sardoo man adiacente ennmera- 
Vit; quanquam num iam inde a colunmis Herculis istos Liby- 
pboenices in litore consedisse significarit, non tam manifestam. 

1) Gf. Unger p. 233 sq. Sonny p. 45. 

2) Num nsqne ad promanturium, quod hodie Tocant Cap Trafalgar, 
Qt Unger eonchuit ex t. 329, incertum est, quandoquidem verba Mure sub 
Libyci soU' plane alio modo interpretanda. 

3) Gf. Unger p. 232 n. 40. Sonny p. 45 n. 1. 

4) Cf. Gntsehmid p. 524 sq. Sonny p. 42 et infra p. 50. 

3* 



Digitized by LjOOQ IC 



36 Fdix Atenfitaedt 

Testifl est denique Agrippa (fr. 2 Riese, geogr. lat. min. p. 2) 
ap. Plin. m 8 1). 

De Tartessüs diyitibns, qui in sinum Galacticum porrigi 
dicuntiiri infra exponam; satis est Interim praemonnisse haec 
Terba de colonia eonim in sinn Malacitano sita esse intelle- 
genda. Sed de tribns reliqnis gentibus at aecnratiorem ima- 
ginem exprimamns, primnm Ince est clarins Libyphoenices nt 
ex alia terra advectos in ipsis locis maritimis habitavisse. Gon- 
stat antem nt omnino in anstrali litore Hispaniae, sie in ea 
potissimum parte/ de qua agimos, Pboenices vel Tyrios anti- 
qnissimis temporibos condidi9se colonias veluti Abderam Six 
Malaeam Snel.^) Sed postqnam Tyri metropolis divitiae opes- 
qae Assyriomm bellis saecnio septimo valde sunt attritae atqae 
affliotae, ipsins rei eyentn accidit, nt etiam coloniis ntique tarn 
longe remotis quam Hispaniensibus Tyrii orbarentur, praesertim 
com Graecomm manns alacri animo occidentem appeterent ac 
medias inter colonos et metropolin proprias colonias consti- 
tnerent easqne maxime efflorescentes.^) Quid minun, quod 
Tyriae nrbes gentium indigenamm fiebant? quod Snel Six 
Abdera aliae in Mastienomm yeniebant dicionem? qnos illum 
litoris tractom sanm fecisse tao iure ex Hecataei et Herodori 
testimonüs eoUiges. Sed ne omnia Phoenicnm potestatis yestigia 
exstingaerentnr, Garthago exstitit nt potentissima inter Tyriomm 
colonias atqne etiam in Hispania indigenis repnlsis yeteres 
Tyrias orbes ita in posterum yigere passa est, nt eas sno im- 
perio subinngeret, agris yidelicet drcamiacentibas insuper 
occupatis. Qnodsi periplus ille Ayieni Gartbaginienses, qnos 
Libyphoenices dicit, iam in Hispaniam transyectos cognoyit, 
seqaitur, nt ipsae maritimae potissimum urbes id temporis sub 
Poenorum potestate fuerint, quas Hecataeus indigenamm Mastie- 
nomm esse dixerat, atque omnino totum propemodum litus 
inde a columnis yel potius a loco amplius in occasum proyecto 
nsque ad sinum Ilidtanum. Superest, ut Mastienis et Selbys- 

1) Gf. MüUenhoff p. 149. Meltzer p. 486. 

2) Gf. Movers n 2 p. 632 sq. Meyer, Gesch. d. Altertums I p. 339 sq. 

3) Gf Movers p. 655 sqq. Melüser p. 142 sqq. Meyer p. 490 sqq. 



Digitized by VjOOQ IC 



De Hecatad Milesii fragmentis. 37 

siDis regiones magis a mari remotae assignentnr, qnas qoidem 
seüioet peripli aetate incolaerint; his in occidentali , Ulis in 
Orientali Ghirysi flnminis ripa. 

Qaanqnam non plane Mastienos ex ora maritima Gartha- 
gimenses demovere. Testator Ayienns y. 449 sqq.; 

Nam natios inde portns oppidum prope 
450 Se Massiennm curvat alto ab aequore 

Sinnqne in imo surgit altis moenibns 

Urbs Massiena: post ingam Traete eminet 

Breyisqne inxta Strongyle stat insnla. 
Est ille Sinns y qni pertinet a Veneris ingo (y. 437. 443) 
« Cap de Gata ^ usque ad iugnm Traete yel Trete ^) »» (Jap 
de Palos.^) Quo yero loco Massiena nrbs, de qua loquitor 
poeta^ poaita fnerit, certnm non babemns. Sunt qni ibidem 
eam fhisse dieant ac postea Garthaginem Noyam (cf. Polyb. 
X 10). Qnam sententiam fortasse reetam esse concedendnm; 
oec yalent qnicqnam, qnae Unger aliam sententiam amplexos 
opposuit. Gonferas Hansennm PkäoL Rundschau 1884. p. 1429. 
Qni recte negat ex Herodori illo fragmento supra allato effiei 
eodem loco, quo postea Garthago Noya exstmcta fderit, Gelcianos 
sedes baboisse. Goncedo offensionem illud fragmentnm prae- 
bere propterea, quod inter Hastienos et Rhodanam flnmen — 
nam Berkelinm recte sat leni mutatione ex traditis litteris 
inuta dh 17 dioqodavog restitnisse STteiva dk ijörj 6 'Podavog 
mihi quidem certum yidetar, nt respuam coniecturam Ungeri 
p. 198 n. 9: fjdtj 2aQÖ6viog sdl. Ttovrog — soll isti Gelciani 
interpositi sunt; sed fortasse eins rei explicationem poterimos 
infra inyenire. Herodorom autem orae nsqne ad promnntorium, 
qaod dicnnt Cap de Polos, tantum porreetae populos yolnisse 
enunerare plane sno arbitrio statnit Unger. Ac qaod idem 

1) Ex sententia üngeri p. 241 magis in septentrionem et orientem 
solem spectat. Sed cf. Sonny p. 48 com n. 1 et Hansen PMlol. Rund* 
sehw 1884. p. 1429. 

2) Sic Bcribi ▼oloit Mollenhoff p. 152 n. 

3) Cf. Unger p. 244. Ukert p. 482. Forbiger, Handbuch ä. aUen 
Qeosr, m* p. 17. 



Digitized by VjOOQ IC 



88 Felix Atenstaedt 

vir doctuB ex geographica posterioram temporam condicione 
aliqaid argamenti repetivit, reeta quidem videntnr, qaae de 
Bastülis et Bastetanis distinguendis disseraitO; sed eiasmodi 
posterioris aevi rationes non adhibere licet ad pristinum Bta- 
tum explorandum nisi in nmyersum; adhibere igitur, ubi de 
totis terris gentibasque agitnr^ non de parTulis tractibus ant 
de singulis locis oppidisqne. Non certa est et necessaria argo- 
mentatio. Itaque cnm nihil certi sciamos de Hassiena nrbe 
Avieni, in Massieno sinu eam sitam inisse dixisse sufficiat; 
qnapropter ne eam quidem qnaestionem, quem ad modnm 
genninus versos 449 Avieno restituator^ ausim disceptare. ^) 
— Qaatenns antem Massieni in mediterraneis ad septentrionem 
pertinnerint, non indicat periplns; qua de re non accipimns 
nisi aliqnod notitiae frostolam qaamyis tenne atqne dubiom 
ex eis, qnae de Bastetanis comperta habemns; cf. Strab. III 162 sq. 
Ptol. II 6, 61 [60].8) 

Haec de peripli Massienis. Sed qnoniam, nt res ipsa fert, 
Elbysinios cum eis coniunxi, pauca de his statim annectam. 
Vidimus eos, quos periplus Selbyssinos videtur vocare, in occi- 
dentem a Chryso flumine habitavisse. Unde tamen orinntur 
secnodum periplum? Non est, quod indicet. Uoger p. 234 
putat a promunturio, quod nuncupant Cap Trafalgary initium 
eos cepisse priscis temporibus, Hecataei igitnr et Herodori; 
peripli aetate item ac Mastienos litore fnisse detrusos. Num 
vere iudicaverit, yideant alii. Legimus apud ÄTienum v. 254 

1} Nam com Movers II 2 p. 628 sqq., quem Bequitur Möller ad 
Scymn. 197 et ad Marc. Heracl. II 9 p. 545, falso haad dubie Elbestios 
cum Bastulis composuisset, rectius affimtatis rationem, quae intercederet 
inter Bastulos Bastetanosque et Mastienos, statuerunt Aem. Müller Ver- 
katidlg. d. 20. PhiloL Versammig. Frankfurt 1861. p. 89 et Müllenhoflf 
p. 145 n. 153 sqq.; hie tarnen in eo lapsus, quod Bastulos et Bastetanos 
plane eosdem duzit; sed Strabonls, qui huc spectant, locis remotis, qui 
certe utrumque nomen confudit (cf. Unger p. 231 n. 39), ex ceteris testi- 
moniis elucet sane discrimen, quod Unger signilicavit, tenendum esse. 

2) 'Aetius' Müller ad Ptol. p. 150. 'Namnatius' Müllenhoff et Sonny. 
'Nam uotius* Unger, quod Holder recepit in textum. 

3) Numeri sunt Nobbianae, uncis inclusi Müllen editionis. 



Digitized by VjOOQ iC 



De Hecataei Milesli fragmentis. 89 

ab Ibero iBovio, qui quin Rio Tinto intellegendos sit, non est 
dnbiom, Tartessios habitare et Cilbicenos, scilieet in orientem 
yeraus, qoae verba necesBe est ita accipiaB, nt Cilbicenos post 
Tartessios oram accoloisse dicas. Nam repetitnr Cilbicenoram 
memoria ""maritima possidentiam' v. 303. Hand inepte Unger 
p. 229 ntramqne gentem Besilo amne (y. 320) diyidi stattiit; 
Cilbum autem flavinm per Cilbicenos fluere, quoram nomen 
com eo manifesto cohaeret; bonc esse, qui bodie appelletor 
Salado de Conä, illam qui Ltrto.^) Qaod qaoniam Cartha- 
ginienses etiam nltra columnas vicos et nrbes habere ipsias 
peripli Terbis perhibentur (cf. v. 375 sqq. et sapra p. 35), fortasse 
nsqae ad promantorium, qaod est Cap Trafalgar, seqnitor 
Cilbicenos maritima possedisse non nsqne ad Galpen, sed fere 
ad prominens illad litoris, qaod significavimas. Sed nam 
iSninm is erat terminas? Qaid, si priore tempore amplias 
pertinnerant in ora, a Poenis aatem dein ante peripli aetatem 
ea ipea regione, qoam periplns Carthaginienses obtinere indicat 
(t. 375 sqq.), erant expalsi ac peripli temporibns solam aliqnam 
partem maritimam (y. 303) seryatam tenebant, inde yero a pro- 
muntario illo etiam longins in orientem spectabant ab ipso 
mari remoti? Nonne tam qaoqae recte se babent peripli yerba 
'maritima possident'? Ecce similis' ratio atque in Massienis. 
lam animadyertas neqne qoatenos Cilbiceni se porrigant neqae 
unde exordinm snmant Selbyssini, lectori aperiri; animadyertas 
deinde apad Ayienam — omissis Carthaginiensibos adyenis — 
gentium seriem esse banc: Tartessii Cilbiceni Selbyssini Mas- 
sieni ; apnd Herodoram aatem banc : Tartessii Elbysinii Mastieni; 
animadyertas deniqae mytbograpbam circa annnm a. Chr. 440 
libram litteris mandayisse, periplam yero, at infra yidebimas, 
sab finem saecnli qainti yel initio qaarti esse conscriptnm. 
Dnde pntas snbito Herodori seriei Cilbicenos intermixtos esse^)? 

1) Cf. etiam Sonny p. 42. 

2) MüUer ad Dion. Per. 338 apud Herodorum pro tradita ?oce 
Kthuavol Bcribi Toloit Kslßsavol, qaod nomen peripli CilbiceniB v. 422 re- 
sponderet; qnanqnam ne ipsi quidem videtur persuasum ftuBse rectam esse 
coniectoram, cum adidat Gilbicenorum potios fines quam Tartessiorum 



Digitized by VjOOQ IC 



40 Felix AtensUedt 

Quid? Donne maxime est Ten simile Ayieni Gilbicenos omnino 
Don differre ab Elbysiniis? Nonne contra parnm credibile 
duas gentes tarn simili nomine indatas atque utnusque inter 
se finitimas non faisse easdem? Sequeretor y. 422, ubi'regna 
SelbysBina' traditam est, einsdem gentis mentionem iterari, 
quo loco simol terminas, nimirum Chrysas, commemoraretnr. 
Unger p. 234 dicit MüUenhoffiam (p. 145) traditam scripturam 
'SelbyBsina' sagaciter et evidenter defendisse, poBtquam Hudson 
coniecit 'Cilbicena' et Wemsdorf eum secatos est. Sed qaod 
MfiUenhoff testes Philistnm Herodomm Hecataeum producit, 
qni ElbestioB et Elbysinios noverint, et de forma nominis pro- 
Yocat ad nomina oppidoram, quae sunt Sex et ^E^iravwv Ttolig, 
Salmantica et ^Ekfiavrix'q, perspicuom esse spero ex eis, qaae 
modo dispataW, illonim scriptomm locos, Herodori potissimum, 
mecum malto melius convenire quam cum ceteris, qui gentem 
alioquin plane ignotam Herodori continuae seriei immiscent. 
Ut antem in littera S, quam apud Avienum v. 422 legimus, 
offendam, tantum abest, ut contra quasi fundamento rationis 
meae utar. Quanquam concedo ab omni te recedere simili- 
tudine veri, si ^Gilbiceni' vocem, cum apud Avienum usurpatur, 
mutes in 'Selbyssini', praesertim cum Cilbum flumen cum gentis 
nomine cohaerere eluceat Simplicius yidetur — cum Hudsone 
y. 422 ^Gilbicena'' scribere nolim — statuere hanc formam 
eiusdem gentis, quae alüs cluet Elbysinii yel Elbestii (Olbysii, 
Olbysmii), esse poetae Bomani quarti p. Chr. n. saeculi, qui 
hoc modo Graecam formam in fönte repertam reddidit uno 
excepto loco (y. 422), ubi eam fortasse neglegenter conser- 
Yayit Quae si recte disputata sunt, cognoscimus ex Avieno 
gentem illam, quae Hecataei et Herodori temporibus procul 
dubio m litore habitayerat, peripli aetate solam orae partem 
a Besilo fere fluyio usque ad promunturium Cap Trqfalgar 
nominatum retinuisse, inde autem in proximis mediterraneis 
usque ad Ghiysum pertinuisse a Garthaginiensibus litore ex- 
clnsam. 

usque ad Galftticum sinum poetae (v. 421 sqq.) fuisse propagandos. Nempe 
falsum est, qaod coniecit. cf. etiam Christ p. 138. 



Digitized by VjOOQiC 



De Hecaiaei MileBÜ fragmentis. 41 

Qaae qaoniam de peripli MaBsienis et Selbyssinis compe- 
rimnB, ammum attendamus necesse est ad eam^ qaae inter 
periplom et Hecataeam interest, rationem« Vidimus eam ipsam 
orae maritiiiiae regionem, qua Hecataeos Mastienos indigenas 
noTeraty ex peripli testimonio Garthaginienses colnisse^ illos 
antem mediterranea. lam audias quaeso, quid yiri docti de 
peripli aetate iadieaverint. Atque ut omittam Mttllenhoffii opi- 
nionem certe perperam coneeptam de Phoenicio qaodam aactore 
ac de interprete et interpolatore Massiliensibos — compo- 
ffltnm aatem esse fere sexto saecnlo exeunte periplnm, non 
mnlto po8t in Graecum yersum germonem, secando denique 
aaeenlo interpolatam — , Gatschmid qoidem praeclarissimofl 
TiT) cui Meltzer astipalatar, eodem ipso tempore conscrip- 
tam censoit periplum, quo Hecataeus yixit, nimirum propter 
magnam, qui inTeuiretur inter eum et logographi fragmenta^ 
consensum. Quod si reete iudicatum est^ nenne tum in hac 
ipsa re, de qua agimus, non modo non ooncordant peripli 
auetor et logographus aequales, sed etiam maxime inter se 
diasident? Quid, si Hecataei haec fragmenta — quanquam 
Gutachmidi] coniectura ipso dumtaxat Hecataeo innititur — 
tarnen y ai reeta illa est, non possnnt consociari cum prisei 
ilUus temporis rationibus praesertim traditis a nauta ex notitia 
ipsius ocnlis percepta? Ansamne ideo dant ad offendendum? 
Simplicissimum est ita solvere discrepantiam, ut peri- 
plum post Hecataeum scriptum esse dicas. Sed forsan cuipiam 
alind quid libeat excogitare et re vera excogitavit Sonny. Qui 
fieet ipse quoque periplum post Hecataeum sub finem saeculi 
quinü exaratum esse contendat — qua re dissensio illa pe- 
nitus dissoluta esset — , tarnen aliis causis commotus Gartha- 
ginienses iam ante Hecataei tempora in Hispaniam penetravisse 
existimat; et cum etiamtum Hecataei fragmenta, quae tracta- 
mas, sententiae repugnare yideantnr, banc discrepantiam nullam 
ease ea ipsa ratione, quam leniter attigi, conatur demonstrare. 
Qaae si recta esset, sequeretur, ut ex eo tantummodo, quod 
in periplo iam Garthaginienses Hispaniae oram tenentes comme- 
morantur, ne minima quidem offensio ullius dissensionis cum 



Digitized by VjOOQ IC 



42 Felix Atenstaedt 

Hecataeo posset repeti; seqaeretnr, ut eo tantam argumento 
nixi ne minimo qnidem iure periplum logographi aetate recen- 
tiorem esse stataeremns. 

Sic ratione ac via tota quaestio tractanda: perlustremus 
agedom Sonnii placitum. Qui postqaam (p. 12 sq.) sententiam 
de Poenis iam vetastissimis temporibus Hispaniam ingressis 
argamentis stndait sostentare, in annotatione (1) Mallenhoffiam 
impngnat, qai (p. 111) ipsis ex Hecataei fragmentis Gartba- 
ginienses logograpbi aetate Dondnm in paeninsnla faisse con- 
claserit 'Ut alia omittam^ inqait vir doctns — qaae re vera 
sint, qaae omittit^ doleo me nescire — Md pro certo contendi 
non licet urbes illas 2vaXig Maivoßoiga 2l^og Molvßdlvrj 
Hecataei temporibus Poenis non subditas faisse. A Stephano 
enim saepius nrbis nomini nomen gentis^ cuius in finibas sita 
erat, adiangitar, non qao, qui eam teneant, significetar, sed ut 
Situs urbis accuratius definiatur'. Exempli causa affert tme- 
mata Stepbani s. v. ^Ayad^ri et 'HfÄsgoaxoTtelov. Sed nos, 
qui supra diligentius in banc rem inquisivimus, num annuemus? 
Ipse permulta lemmata ex yerbis scriptoris, quem suis oculis 
inspexit, aut transscripsit aut licentius composuit. Nee secus 
in altero articulo a Sonnio allato s. v. ^HfieQoaiWTtelov noXcg 
KeXxißrjQcov, Owycaiwv aTtomog. ^AQr€(xid(üQog devriqtfi Xoyq) 
y€o)yQaq)ovfxiv(üv (= fr. 19 ap. Stiehlium; Artemidoros van 
Ephesos, Philol. XI p. 193 sqq.): probabile est haec extrema 
ipsi Artemidoro deberi, qui fortasse de origine Massiliensi yerba 
fecit; cf. fr. 3—6 (Stichle 1. 1. p. 199) ap. Steph. Byz. s. v. Toi;- 
Qoeig, KaßeXXcav, ^Altavlg, 2r]7coav6g, nisi quid ei discrimini 
malis tribuere, quod qaattuor illis locis Massaliotae nominantur, 
hie Pbocaeenses. Ad Kelrtßi^Qwv noXig autem verba quod 
attinet, num eiusmodi Hemeroscopii oppidi significatio certe 
falsa ex sola Stepbani libidine potuit proficisci nuUa alia re 
eomprobata? Immo ex scriptore manavit, qui in ipsius loci, 
quem respexit Stepbanus, contextu aliquo modo Geltiberos 
aut Celtiberiam commemoraverat, siye ex Artemidoro sive, 
si statueris Artemidori testimonium non spectare nisi ad verba, 
quae Hassiliensem originem significant, ex alio quodam vetere 



Digitized by VjOOQIC 



De Hecataei Milesii fragmentis. 43 

Bcriptore. Non tarn eerta est res s. v. Ayad^riy nbi statim 
post lemma scriptoris memoria omissä est. 

At enim nonmillis in lemmatis proprium arbitriom Ste- 
phane minime abnegandnm, sire addidit qnaedam sive om- 
nino de sno posuit. Ac ne dos quidem abnegamus. Sed 
qaaeoam est eiusmodi lemmatum condicio? Vnlgaria tantam- 
modo terrae gentisye nomina satisque nota agi haad ambigae 
snpra monm. Mastienorum vero nomen nam putas qninto 
post Chr. n. saeculo a Stephane ad 'sitam accuratius definien- 
dmn adhibitum esse, qnos sdamns post Hannibalicum beUum 
nemini omnino tanqnam Hispaniae gentem innotnisse? At 
scimns Hecataenm gentem ipsam memorasse (fr. 6); seimus 
a Stephane ipso inspeetam esse : et recosabis concedere 
Mastienoram memoriam ex logographi periodo in Stephani 
opus transüsse? Unum est Sonnio refnginm: non assignavit 
Hecataens nrbes Hastienis, sed obiter intulit mentionem gentis 
ei loco, quo singulas recensebat: mentitas est hie quoque ex- 
cerptor Stephanns. Sed desperantis potins est haec coniec- 
tnra, quae num ob ipsam rem necessaria aat omnino hoe 
qnidem loeo sit veri similis, admodum videatnr dubium, qui- 
eomqne solute ingenaeqne indicat. Contempleris antem sim- 
plicem illam simplicis logographi rationem gentes urbes fluvios 
montes ennmerandi: qni cum haec fere scripserit: (iei:a öh 
^Ei^ioTioi xal MaOTirivol (fr. 6 a), kv ök MatvoßcoQa noXtg, 
lieia di 2l^og nolig (fr. 9) etc. (cf. exempli gratia fr. 83), nonne 
eTidentissime efficitur Hecataei temporibus istas urbes re vera 
in Mastienorum manibus fuisse? Simplicissima est ratio, si 
modo non praeoecupatus est animus, et mihi quidem certissima. 

Itaque qnoniam quae Sonnio placuerunt, admitti nequeunt, 
haec necesse est statui: 

Si periplus re vera eodem tempore, quo Heca- 
taens vixit, conscriptus est et Garthaginienses iam 
ante Hecataenm Hispaniae ora sunt potiti, logo- 
graphi fragmenta non conveniunt 



1) Gf. Niese 1. L p. 12 sqq. 



Digitized by VjOOQ iC 



44 Felix Atenstaedt 

aut 

Si fragmenta Hecataei recte se habent, sta- 
tuendum est necessario post Hecataei tempora et 
periplnm compositam et Garthaginienses Hispa- 
niam esse aggressos. 

Sequitur ut duae hae quaestiones tractentnr: qaando Gar- 
thaginienses in Hispania consederint? qaando periplas Avieni 
videatur esse confectus? Qaae quaestiones cnm artissimo inter 
se vincnlo sint copulatae, una tractandae eront ita, ut iilam 
buic subiongam. Ac qaanqnam primo obtutn ab Hecataeo 
procul yidemnr abduci, tarnen maximi momenti esse arbitror 
hanc qaaestionem copiosias traetare, praesertim cum adbac ex 
viris doctis, licet unnsqoisque mnlta recte diiadicayerit^ tarnen 
neminem eam ita absolvisse mihi persuaserim, ut cniusqnam 
sententia plena et integra mihi videretor probanda. 

Quo tempore Avieni periplas yideatar conditas 
esse qaaeritar. 

Ac primam qaod Oatschmid peripli aactorem et Hecatae- 
am aeqaales faisse dnxit propter magnam inter eos concentam 
nominam, iam Unger p. 195 et Sonny p. 62 recte contra di- 
xerant periplnm cam aliis qaoqne scriptoribas qainti qaartiqae 
saecali (nt Ephoro potissimam) congruere. Qaid? qaod Müllen- 
hoff p. 202 illi nominam conspirationi Eratosthenis tempora 
tanqaam finem terminnmqae posait? Qua re sane Oatschmidii 
argamentnm per se solam non ita validam etiam magis debi- 
litator. 

Aliqaanto post periplnm conscriptnm esse existimant Unger 
ac Sonny; ille temporis spatio inter annos 390 et 370 inter- 
positOy hie exeante saecalo qainto. Qaod siqnidem Ungero 
id laadi yertendam est, qaod primas rectias ceteris iadicavit, 
eqaidem ex eias argamentatione proficiscar qoasi fandamento 
seqaentis dispatationis. 

1) Nam Mollenhoffii argumentum inde repetitum, quod peripluB CeltaB 
in Hispania habitantes non noYerit, omittere licet cf. Unger p. 194 sq. 



Digitized by VjOOQ IC 



De Hecataei Milesii fragmentis. 45 



1. 



Gravissiinuni et me quidem iadice certissimnm est tertium 
Ungeri argumentum — nam quod alio ordine argamentationis 
ntor, spero fore ut facile mihi condonetur — a Garthagi- 
niensibuB in Hispaniam ingressis repetitom, qui quiboB 
loeis peripli anetori noti faerint, Bupra (p. 35) est dictum. Ut 
antem adyenaram invasionis tempns aocaratias circamscribat, 
primum producit testem Hecataeam^ optimo sane iure, ut 
Bupra exposui; quanqnam nobis quidem lex est, ut omittatur 
logograpbuSy cuius de fragmentis quid recte iudicetur, quasi 
dubia Sit res, disceptandum. 

Sequitur Herodori testimonium ab Ungero allatum. 

Namque ne is quidem^ qui circa annum 440 floruisse putandus 

esty Doverat in ora Hispaniae Garthaginienses. Ibericae enim 

nationis singnlas gentes ta TtaqaXia tov dtaTclov colentes 

percenset ex ordine Cynetes Gletes Tartessios Elbysinios Mas- 

tienos Celeianos illos dubios, denique Bhodauum fluvium. Desunt 

LJbyphoenices. Ergo post cum in paeninsula consederunt. 

An minus idoneum illud fragmentum videtur ad rem demon- 

strandam? Nam £ac aliquem sie disputare: Herodorus cum 

solas Ibericae nationis gentes esset enumeraturus, quid ad 

eum Poeni aliena ex terra advecti? Immo erant mittendi! 

Quid respondes? Primum verba Herodori talem sententiam 

yetant admitti. Etenim cum dicat: %b dk 'ißfjQixdv yivog tovto 

(de quo antea verba fecerat), oneQ q>rifii oixelv %a Ttaqakta 

%ov dianlov, necessario sequitur ei non innotuisse gentes in 

ora babitantes nisi quos Iberos ipse ducebat Aliter dicendum 

erat ot dk ^IßrjQig eioi tovtioVj dt oIkovgl ta TtaQotlia tov 

didnXov vel simile quid. Age vero fingas animo reapse iam 

Herodori temporibus condicionem illius orae eandem inisse, 

qaalem ex Ayieno cognovimus; fingas Garthaginienses totum 

fere litus obtinuisse usque ad sinum Hicitanum exceptis parvo 

traetu Massienorum mare attingentium (Av. 449 sqq.) et Tar- 

tessiomm colonüs (Av. 419 sqq. 428. 462 sq.); fingas Mastienos 

paene, Elbysinios autem, nisi eosdem ac Cilbicenos statuis, 



Digitized by VjOOQ IC 



46 Felix Atenstaedt 

totos in mediterraneorum recessu incoluisse. Nam credis Hero- 
doram hos recensaisse tanqaam ta nagdlia ohovrrag, Liby- 
pboenices autem proprios litoriis incolas oonsalto, oam non 
eiusdem originiB esisent, praetermisisse? Videtar incredibile. Ac 
qaamyis concedam non exilem eins regionia scientiam mytho- 
graphi illias propriam fnisse^); quid ei» qoi fabalaram narra- 
tionem potissimum spectabat geograpbicasque digressiones ap- 
tissimo qnoque loco intexebat, quid ei omnino id discrimen 
inter Libypboenices et Hastienos ceterosqae indigenas erat 
Btataendnm, nt, com de incolis terrae ageret, hos memoraret, 
illoB praeteriret? Quid? quod etiam Mastienos Elbysinios 
TarteBsioSy quos ceteri omnes strictissime ab Iberis discemebant, 
tarnen eodem commani Iberorum nomine amplexns est^ qnippe 
cum totam terram a Bhodano in occidentem sitam Iberiam 
noyiflset? 

Adde aliud idqne non minus gravis momenti. Herodorus 
inter Gynetes et Tartessios maritima solum peragens interponit 
Gletes. Ubi sunt in periplo? Subsequuntnr Gynetes statim 
Tartessii (Av. 223). Gletes autem Herodori procul dubio 
apud Ayienum audire Ileates (v. 302) iam pridem viri docti 
cognoverunt. Infra etiam de bis fiisius disputandum erit. 
Pauea iam nunc praemisisse satis est. Cum enim apud mytho- 
graphum Gletes mare attingant, in periplo autem mediterrane! 
dicantur, Gynetes vero et Tartessii alten alteris acclinent, 
facili ratione efficitur Gletes post Herodorum a litore ipso 
introrsum deturbatos esse, nimirum, ut Unger p. 223 lepide 
coniedty per Tartessios, qui secundum periplum eos fines pos- 
sidenty quos Herodori aetate Gletes in ora possederant. Neo 
non veri est simile baue Tartessiorum propagationem cohae- 
sisse cum invasione Garthaginiensium, quibuscum videntur si 
non foedere aliquo iuncti, at certe amicitiae necessitudine 
quadam fnisse conciliati, quoniam mediis in Poenorum finibus 
babent colonias ante fortasse non conditas. Ut igitur Gartha- 
ginienses orientales praecipue orae partes sub Imperium snb- 
iunxerunt, Tartessii ad occidentem versus Gletum arripuerunt 

1) Gf. Klautzsch 1. I. p. 7 sq. 



Digitized by LjOOQ IC 



De Hecataei Milesii fragmentis. 47 

fines in interiora terrae fogatornm, abi quarto adhuc saecalo 
habitabant teste Theopompo ap. Steph. Byz. s. y. TkrJTeg, Unde 
apparet, qaae antea de Mastienis ex Herodoro et periplo col- 
latis elidta erant, ea optime confirmari; apparet Poenos 
poat Herodorum Hispaniae ora potitos, apparet 
periplum post Herodorum esse compositum. Quae 
cum de Herodoro valeant, item yidelicet yalent de Hecataeo. 
EU aspice, quam egregie logographus per mythographum te- 
gatuT defendaturque. 

Hucnsque sequor Ungerum; sed quod ex Diodoro XIU 80 
Tir doctus p. 199 (cf. etiam Mus. Rhen. XXXVII p. 169) recte 
eoliigere sibi visus est anno a. Chr. n. 406 Poenos, cum inter 
merceniiarioB Iberi ac Baleares fuissent, ibi non conscripsisse 
milites ideoque nondum eo anno regionem Hispaniae ullam 
obtinuisse, mibi quidem recte coUegisse non visus est nee 
aliter Sonnio p. 13 n« 1. Etenim quominus fingamus Ibericos 
stipendiarioSy quos commemorat rerum scriptor, ex paeninsulae 
partibus longius ab aequore distantibus necdum a peregrinis 
subiectis advenisse a Garthaginiensibus mercede conductos, 
hos aatem nihilominus regiones maritimas redactas habuisse 
sab potestatem, quid est quod impediat? Qua de re conferas 
quaeso, quae simili argumentationi ab eodem Ungero de alia 
qnaestione initae (Mus. Shen. XXXVII p. 168 sq.) opposuit 
Meltzer Annal. philol. GXXVU p. 57 sqq. Itaque ne ex illo 
quidem loeo, qui legitur apud Diodorum XI 1, licet condudi 
anno a. Glir. n. 480, cum pugna apud Himeram oommitteretur, 
Poenos, qui quidem fiia&oq>6Qovg cum ex aliis terris tum ex 
Iberia excivisse narrentur, nondum eo penetrayisse; quanquam 
annectendum re vera ita tum fnisse propter Herodori testi- 
monium ac — si locus est addendi — Hecataei. 

Quibns auctoribus confisi quoniam Poenorum invasionem 
aiteri demum dimidio saeculi quinti probabiliter tribui vidimus, 
eonsideremas, quibus argumentis nixi ceteri eam priori tem- 
pori aasignent. 

1) Cf. edam Matzat, Räm. Ckronol I p. 313. Holzapfel, Räm. ChronoL 
p. 346 Bq. Soltan Philol. XLYIII p. 283 n. 12. 



Digitized by VjOOQIC 



48 Felix Atenstaedt 

Atque MüUenhoff p. 111 sq. Herodotam testem attülit, 
qai cum referret (VII 165) in pugna Himerensi Garthaginien- 
sinm exercitum constitisse ex Phoenicibns Libycis IberiB Liga- 
ribas Elisycis Sardis CorsiSy indicaret quodammodo eodem 
tempore, quo Hecataeas scripsit, exeunte sexto vel qointo 
ineunte saecalo Carthaginem omnium Phoenicum eoloniaram 
in oecidente Bitaram qoasi patronam exstitisse eisqae praeesse 
coepisse, cum ipse suo iure largiatur Hecataeum Mastienorum 
illas urbes dominationi Poenornm nondum putasse obtem- 
perantes. Sed quivis credo perBpiciet optime de mercennariis 
Iberids aliarumque gentium verba Herodoti posse intellegi. 
Yiden ipsum Diodorum XI 1, qui Ephorum sequitur, fiia&o- 
g)6Qoi voce uBum? 

Altera yero cauBa a MttUenhoffio ex Euctemone Athe- 
niensi quinti Baeculi Bcriptore repetita, quem putat ex Avieni 
tCBtimonio (v. 375 Bqq.) CarthaginieuBes ultra columnaB in 
Hispania yIcob et urbeB habentes fedBse, cum yersuB illoB 
perperam Euctemoni aBcriptoB ipsius potiuB peripli eBBe cog- 
nosceretur (cf. Bupra p. 35), e medio est sublata ^). 

At enim anno a. Chr. 654 — 160 annis post conditam 
Carthaginem — in Pityusajs insulas coloniam deduxlBse Poenos 
auctor est Diodorus V 16. Ergo etiam priuB quam quando 
Meltzer existimaylt, Hispaniam adierunt Haec argumentatio 
Sonnii p. 12 sq. Diffidere nolim Diodoro vel potius Timaeo: 
sed coloniae in insula fundameuta iacere num idem est atque 
Buae facere dicionis? Non nego förtasse Hispaniae quoque 
oram hie illic tentasse colonos Punicos; non nego iam ab 
antiquis temporibus Garthaginienses commercium habuisse cum 
Iberia et Liguria: immo clariore luce inde circumfunditur locus 
Herodoteus; nam ut aliqua saltem Mfillenhoffio fiat concessio, 
facilius intellectu est, quomodo mercennaria illarum gentium 
auxilia in unum congesta compareant. At ex Avieni descrip- 
tione id credo manifestissimum est: non rarae dispersaeque 
exstant Poenornm coloniae, sed paucis tractibns exceptis con- 

1) Totus in hac re ex Müllenhoffio pendet Vollmer Mus. Bhen. 
XXXU p. 619. 



Digitized by VjOOQ IC 



De Hecataei Milesii fragmeuüB. 49 

tinua fere ora usque ad Uicitanam sinam in eoram manibas 
est, armis at yidetar belioqae domita — hand secas atqne 
Ephori temporibns et secondi foederis cam Bomanis pacti. 
Itaqne com qaarto saecülo Uli Hispaniae orae partem habeant 
aequisitam, circa ammm antem 500 atqae etiam medio fere 
qointo saecuIo eam certe Mastieni indigeoae obtinnerint: nam 
quaeso septimo saecalo Poenis ista regio foit snbiecta? An 
Hecataei atqne Herodori certa testimonia condnsione tarn 
ambigua ab insnlis qnamyis proximis ad ipsam paeninsnlam 
translata dilnnntnr et infringnntnr? Minime gentimn. 

Transeo ad occidentalem orae Ibericae plagam, qnae 
nltra colnmnas patescit. Etenim idem Sonny p. 13 Gadinm 
expngDationem, post quam Garthaginienses teste Instino XLIV 
5y 1 sqq. Hispaniae partis imperinm sibi peperissent, ad priscam 
YetQBtatem revocari volnit, qoia Äthenaens tcsqI f^rjxav. p. 9 
(Wescher) et Vitruv. X 19 tum arietis osum inventum esse 
narrarent, com ab aliis (Piin. VII 202) ea machina ad Troiam 
oppagnandam primum adhibita esse ferretnr. At einsmodi 
henrematographica memoria, si modo appellare licet memoriam, 
minime licet nti ad fulciendam cbronologicam sententiam de 
Poenomm invasione. Nihil de tempore inde merito concluditor. 

Sed qnando tandem putas hanc expngnationem Gadinm 
hctam esse? Ex Instini narrationis conexu accuratius neqnit 
definiri. Accedamns propios ad ea, qnae ex Trogo Pompeio 
tradit excerpta! Cum Oaditani a gentibus propinquis belle 
lacessitii nt opem sibi ferrent, petiissent, Poeni ab ininria cos 
Tindicavemnt; deinde partem Hispaniae imperio sno adie- 
cemnt Nam 'provinciae' vocem malo cum Sonnio p. 13 sie 
interpretari quam MüllenhofGinm p. 109 et Meltzerum p. 164. 486 
secntus ad Gaditanorum fines referre; cf. exempli causa lustini 
yerba § 1 : Imperium provinciae occupavere'. Num yero Gadi- 
tanorum angustiae cum Celtamm in Qispaniam irruptione et 
propagatione cohaeserint, ut arbitratur Mttllenboff p. 109, in- 
eertum est; nee enim quicqnam impedit, ne statuas etiam Gades, 
antiquissimam Tyriomm coloniam, item ut ceteras ab indigenis 
gentibus advenamm vidniam indignatis pressam esse cumque 

Lttipsiger StndieB. XIV. 4 



Digitized by VjOOQ IC 



50 Felix Atenstaedt 

tameO) qnamvis diu impetai hostili restitisset, pericnlum esset, 
ne in earam manns incideret nt Sex exempli gratia in Mas- 
tienornm dicionem, Garthaginieiises arcessivisse , ut mnnns 
sastinerent tutelae. Sed utcumque est, subveniont Poeni et 
ab yexatione consangnineos protegant. Quod qnoniam apud 
Athenaenm et Vitrayium 11. 11. scriptum inYenimus Gades ali- 
qnando a Carthagimensibas oppugnatas et expugnatas esse, 
yix aliter res se habnerit nisi sie, ut aut gentes yiclDas, qnae 
iam oppidam ipsnm tenebant, expellerent aut, quod magis 
videtur veri simile, ut Gaditanos illos quidem ab hostium 
incursu etiamtum moenia oppuguantium tuerentur tanquam 
adiutores defensoresque, re vera autem non exsisterent nisi 
domini non modo urbis, sed ultro etiam terrae partis auctore 
lustino 1. 1. Gognoseunt Uli spem sese fefelUsse utpote libe- 
ratos quidem, attamen reapse aliorum dominationi subditos: 
conantur obsistere iugumque exuere invitis imprudentibnsque 
impositum ; nee mirum, quod viribus minime pares succumbunt, 
Poeni autem capiunt urbem suamque faciuntO* Hinc explicatur, 
quod Ayieni periplus (y. 309 sqq.) Erythiam insulam Poenis 
subiectam depinxit^); nee opus erat Ungero p. 228 contra 
monere secundum lustinum eo tempore, quo Uli Hispaniae 
oram obtinuissent, sui iuris Gades fnisse. Non recte cum 
Avieni locum interpretatum esse iam supra (p. 35) dixi ; vana 
sunt argumenta ab arietis inventione et voculae ^primo^ significa- 
tione ^) petita. Quod vero in enarranda Gaditana expeditione 
lustinus adicit Poenos partem Hispaniae subegisse, non inepte 
opinor referas haec verba ad totius orae meridionalis occupa* 
tionem, Elbysiniorum potissimum ac Mastienorum agri, qualem 
statum peripli aetate fuisse didicimus ex Avieno; non inepte 
igitur coUigas Poenos» ut hanc regionem adorirentur, expedi- 
tione Gaditana prospero successu absoluta adductos esse vel, 
ut hoc potius modo rem exprimam, Gades prius insedisse ac 



1) Gf. Mdtzer p. 168. 

2) Gf. Gutschmid p. 524 sq. Sonny p. 42. 

3) Gf. Sonny p. 42 n. 7. 



Digitized by LjOOQ IC 



De Hecataei Mflesü fragmentis. 51 

deinceps etiam in orientales litoris partes extendisse imperinm. 
Atqni Herodoros nee ultra colnmnas nee eis eas noverat Car- 
tbaginienses; seqmtür post Herodomm et Gaditanam expedi- 
tionem et Mastienoram expalsionem factam esse^ extremis igitur 
saecnli qninti deeennüs; periplos autem, eam et Gades et 
totnm fere Utas in eomm potestate esse indieet, postea vide- 
lioet est eonseriptos, sab finem igitnr ipsum qointi ant iam 
initio qaarti saeeali. 

Qnae com ita sint, ne Himilconis qnidem expeditio praebet 
qaicqnam propngnacali (cf. Müllenhoff p. 111 sq.), quam tem- 
poris spatio annis 480 et 450 a. Gbr. n. interposito susceptam 
esse statnit Meltzer p. 238 ^)y praesertim cum eins serva- 
tae sint maxime tennes tantammodo reliqniae apad Avienam 
T. 117 sqq. 380 sqq. 406 sqq. nee aiia propemodom nisi quae- 
dam de maris extemi tranquillitate, de nebulis, de monstris 
marinis*^) itaqne incertis tantnm nitamnr argumentis ex simili 
Hannonis periplo translatis. Sed consentanenm est Himilconem, 
cam extremas illas regiones appeteret, id potissimnm egisse, 
Qt veteres Tyrioram colonias, si modo maltae ibi exstabant, 
ex oblivionis imminente pericnlo eriperet et quasi redintegraret, 
ant, si re vera noTas condidit, haee non ftdsse nisi singala ae 
dispersa horrea commercii et mercatnrae causa constituta, 
minime autem perpetunm litoris tractnm Ponicae factum esse 
didoniSy nednm iam antea Poeni illuc arma tulerint. 

Sediens ad orientalem Ibericae orae partem accedo ad 
argumenta, quae multo graviora videntur, Meltzeri p. 142 sqq. 
479 sqq.) cuius vestigiis totus fere insistit Busolt, Griech. Gesch. 
n p. 221 sqq. Gontexuit enim cum hac, quam tractamus, de 
Gartbaginiensibus in Hispaniam ingressis qoaestione duas aUas, 
quarum una spectat ad rationem, quae intercessit antiquis 
temporibus inter Poenos Massaliotasque, altera ad primum 
foednSy qnod inter Romanos atque Garthaginienses convenit- 



1) Aliter Uoger Mus. Rhen. XXXVIII p. 182 sq. eam plane eidem 
tempori cni Aneni periplum attriboit 

2) Cf. Meltzer p. 246 sqq. 

4* 



Digitized by VjOOQ IC 



52 Felix Atenstaedt 

Unnm statim praemonendnm est praecipanm sententiae ftm- 
damentum Meltzero eo detrahi, quod, quo tempore Ayieni 
periplos compositos sit, qnasi prorsas insciis nobis est diseep- 
tandum. Die nkniinm ex periplo, qaem initio saeculi qninti 
(inde ab anno 500 nsque ad 475) vindieat, antea Poenos in 
Iberiam irrupisse conclndit, saecnlo igitnr sexto. Qaa ex ra- 
tione argnmentandi valde pendere eins sententiam ne Sonninm 
qnidem p. 14 n. 1 fugit. Quam nos certe mittamas oportet 
lam aadias virnm doctum (p. 181. 341. 480): Qaoniam in 
instmmento primi illins foederis , qnod anno a. Chr. n. 509 
initnm esse censet secntos Nissennm (Annal. philol. LXXXXV 
p. 321 sqq.), Bomani vetentar trans Pnlchniin promnntnriam 
in Africae litore sitnm navibus occidentem petere (Pol. III 
22 sq.) ; quoniam porro, cum primnm foedns ferirent, in Iberica 
ora terminns Bomanis progredientibns non constitatüs sit, sed 
in altero demam foedere, Mastiam dieit oppidnm (Pol. III 24), 
— probabili efßci coniectnra primi foederis tempore a. 509 
Garthaginienses in parte occidentali aliqnid babnisse, qnod 
stnderent defendere, eamqne in Hispania Tyrias veteres nrbes 
dominationi snae adiangerent, hunc laborem snsceptnm nondnm 
ad finem perdaxisse; postea antem, cnm itemm paciscerentur, 
remm Ibericamm ita ftiisse mntatam condicionem, at ibi quoque 
tenninum Bomanomm navigationi ponerent Periplnm vero 
ineonte saecnlo qninto compositum id, qnod usqne ad annum 
509 nondnm perfecerint, tanqna& perfectnm denotare et ab- 
solntum. 

Videtnr hnic rationi primo aspectn magna snbesse yeri 
species. Tamen me qnidem indice scrnpulns inhaeret. Habes 
ipsins verba (p. 341): j^Wenn im ersten Vertrag hier (in Spa- 
nien) ein Grenzpunkt nicht angegeben war -^ qna de cansa 
non factum esse pntet, significavi — , so hatten sich eben seit 
einer übrigens augenscheinlich nicht zu lange danach anzu-- 



1) Sic enim recte iDtellegit locum contra ipsius Polybii ezplicationem. 
cf. etiam p. 488 et Gomment. Fleckeisen. p. 265. Aem. Müller 1. 1. p. 89. 
ünger Mus. Rhen. XXXVII p. 164. Soltau Philol. XLVIII p. 278. 



Digitized by VjOOQIC 



De Hecataei Milesii fragmentis. 53 

setsenden Zeit die Verhältnisse dort geändert, und es unirde 
diesem Umstand nunmehr Rechnung getragen.*^ Vellem ipse 
acearatins definiviBset, qaot annos illad Bpatinm intercedens 
oontiiiaiBse sibi fingeret! Primum foedns factum est secandiim 
Nissennm Meltzernm alios anno a. Chr. 509, altemm 348. 
iDtercednnt fere 160 anni. Nam Yolnit Meltzer hos 160 annos 
interyaUnm illud non ita longam intellegi? An si summom 
triginta annomm spatinm snmpseris, Garthaginienses per 130 
annos, qni restant, praetermisisse existimas etiam in Iberia 
finem aliomm navigationi eollocare? Reliqnnm est, at, si re 
yera primum foedns anno 509 ictum est, Meltzeri illam sen- 
tentiam deponamus et quomodo, ut terminus navigandi non 
pangeretur, acciderit, sie explicemus, ut tum, ipsius Hecataei 
aetate^ Poenos nondum in Iberia fuisse dicamus. Nee pro- 
fecto secus rem se habnisse supra aliunde eruimus. Heca- 
taeum vero et Herodornm Meltzer nihil curavit. Sed notum est, 
qnanta ex clarissima disputatione Mommseni (Räm. ChronoL^ 
p. 320 sqq.), num primum foedns recte antiquo Uli tempori 
tribuatur, controversia sit inter vires doctos. Quae nimis 
aliena ab eis, quae nos agimus: sat habeo dixisse probabi- 
liorem mihi videri rationem eorum, qui cum Diodoro XVI 69 
primum foedus anno a. Chr. 348 factum esse statuunt 0* Id 
utique credo manifestum primi foederis instrumento de Cartha- 
giniensibus in Hispaniam transgressis nihil vere evinci, cui 
eedat Herodori Hecataeique auctoritas. 

Longe gravissimum argumentum ideoque uberius trac- 
tandum acriusque impngnandum a Meltzero derivatur ex ra- 
tione, quae inter Carthaginienses ac Massilienses aliquando 
intercedebat. Bellum autem inter utrnmque populum gestum 
esse narrat lustinus XLIII 5, 2, quo loco Massiliae res inde 
a condita urbe exponuntur; quam relationem Trogum ex Ti- 

1) Cf. praeter eos, qaos Meltzer p. 487 sq. laadarit, de hac re: Unger 
Mus. Rhen. XXXYII p. 153 sqq. Matzat, Rom. Ckronol I p. 296 sqq. 
Holzapfel, Rom. ChronoL p. 345 sqq. Soltaa, Rom. Ckronol p. 474 n. 3. 
Phflol. XLYin p. 131 sqq. (Mfillenhoff p. 111; aUter in addendis p. 499; 
Sonny p. 13 n. 1). 



Digitized by VjOOQ IC 



54 Felix Atenstaedt 

maeo deprompsiflse non incommode posnit Sonny p. 1 Bq.O 
Ad idem bellum rettolit Sonny p. 11 sq. locos Strabonis IV 180 
et Paasaniae X 18, 7; contra PauB. X 8, 6 ad pngnam apad 
Alaliam anno a. Chr. 537 commissam spectat (cf. Sonny p. 6). 
Thncydidis vero locmn 1 13, de quo multa multi inter se cer- 
tantes dispatayernnt yiri docti, satios duco omittere^). 

lam quaeritnr, qnonam tempore hoc bellnm ge8tum sit. 
Qnod cnm alii non accorate definiant'), alii quinto saecolo 
bellmn ascribant % diserte hanc qoaestionem tractavit Meltzer 
p. 163 sqq., ex quo pendet Bosolt, Grieche Gesch. I 287 sq. 
II 221 sqq., arbitratns, quin sezto saecnlo belligeratnm esset, 
non posse dubitari. Nam cnm paene certnm esset Massilienses 
iam medio sexto saecnlo seriem coloniarnm in Galliae et Ibe- 
riae ora orientali conditam habaisse, altera dimidia einsdem 
saecnU parte exstitisse Carthaginienses adversns eos dimieantes ; 
ac qnanqnam Instinns, qni nihil traderet nisi res gestas ad 
urbis potestatem anctoritatemqne amplificandam accommodatas 
et immntatas, victorias Massiliensinm de Poenomm exercitibus 
partas praedicaret, tarnen in ipso eo hello his contigisse, nt 
totam oram nsqne ad promnnturinm, cui hodie nomen est 
Cap de la Nao, deleta Maenaca nrbe Massiliensibus eriperent 
sibiqne redderent obnoxiam. 

Hoc extremnm, ut statim moneam, rectissime mihi videtor 
statnisse nee minus periplum Avieni, cnm statnm Punicamm 
rerum hello illo perfectnm iam nosset, post bellnm esse com- 



1) Gf. etiam Wilsdorf, Beiir. zur Gesch. von MassiUa im Altertum. 
Zwickau 1889. p. 3 8q. 

2) Post Sonniom p. 5 sqq. de hoe loco disputavit Habel Wochensckr. 
f. klass. Pfälol 1888. p. 1283 sq. 

3) Niebahr, Vortr. über Lander- u. Völkerkunde p. 639. Mommsen, 
Rom. Gesch. V p. 492. Doncker, Gesch. des Altertums YP p. 299 sq., 
qai tarnen de sezto saecolo videtar cogitare. 

4) Yölkerling, de rebus Sicnlis ab Atheniensium expeditione usque 
ad prioris belli Punid finem gestis. Yratislay. 1868. p. 39. MüUenhoff 
p. 177 sqq. Hirschfeld, Gallische Studien. Sitzgsher. d. Wietier Akad. 
vol. CHI (1883) p. 274. Sonny p. 12 sqq. eomque fere totus secatus 
Wilsdorf p. 25 sq. 



Digitized by VjOOQ IC 



De Hecataei Milesii fragmenÜB. 65 

poflitam Yel potias vice versa propter ea, quae ex Avieno 
oognoBcerentor, ante scriptum periplam utramqae populnm 
iDter se bellavisse. At sexto saecolo id faetum esse neqna- 
qnam eyincitar, proinde ac si ineonte qainto periplos ortus 
Sit: qui cui tempori recte assignetori nescimas et hac demam 
disputatioDe speramus nos esse enacleatnros. 

• Age vero consideres, num profecto tarn certam videatar 
MasflilieDses snbinde post arbem anno a. Chr. n. 600 anctore 
Timaeo (fr. 40) ap. Ps. Scymnnm v. 211 sqq. conditam adeo 
aadaci praecipitiqae impetn orientalem Iberiae oram coloniis 
horreisve impleyisse. Demonstrat potissimum Pbocaeensinm 
rerom imago, qnalem de eo tempore adumbravit Herodotns. 
Sic Heltzer p. 151 sq. Qaod cum Phocaea anno 542 per 
Harpagnm capta et proelio ad Alaliam anno 537 eommisso 
Graeds in posterum amplius in ocddentis maribus progre- 
diendi finis positns esset, Haenacam, extremum oppidum 
Phocaicomm secnndum Strabonem lU 156, ante Alidiensem 
pngnam esse conditum. Sed sno iure Sonny p. 2 (cf. n. 5) 
exposnit nrbes Galliae Hispaniaeque litoris, quae Phocae- 
ensium appellarentur, certioribus ex testimpniis esse Massa- 
liotanim; a scriptoribus igitur nonnuUis illos parum accurate 
herum in locum esse substitutos. Namque contrarium minus 
iadle usu venisse concedes. Conferas^ quae Sonny 1. 1. con- 
gessit exempla. Sic Maenacae MassUiensem originem testatur 
Ephoms (cf. Scymn. 146); et qnod Strabo lU 156 eam vocat 
vaTarrjv %av OwnLalnuiv nolewv ngog dvaei neifÄivrjv, in 
promptu est enm his Phocaicis urbibus etiam eas una com- 
prehendisse, quas Massilitanas fuisse ne ipse quidem negavit 
(d III 159. IV 180. 182)2). Quae cum Meltzerum fngerent, 
iccirco acddisse, ut etiam de Massiliensium rebus et crescen- 
tibus et adnltis non plane verum assequeretur, recte perspexit 
Scmny p. 14 n. 1. lam fac Maenacam qnoque ut alias Massi- 
U^isem fuisse coloniam : quid est, cur abnuas Massiliam urbem, 



1) Cf. Sonny p. 4 sqq. 

2) Ad alteram aententiam etiamnunc inclinat WUsdorf p. 26 n. 5 . 



Digitized by VjOOQ IC 



56 Felix Atenstaedt 

postqnam res a parvis initÜB magiB magisqne prosperae pollen- 
tesqne factae sunt, ex suis ipsam moenibos potnisse colonos 
emittere, etsi capta metropolis, etsi ad AlUiam erat proeliatam, 
cnm praesertim, postqnam illi Phocaeenses Massiliam se con- 
talemnt, vires nrbis anetas et amplificatas esse ipse Meltzer con- 
cedat (p. 163)? 

Sed qno tandem tempore colonias in Iberica ora, Herne- 
roscopinm, Maenacam, alias constitutas esse probabile est? 
Eone spatio, qnod interest inter ipsius nrbis initinm et medium 
fere saecnlum sextnm? Nnm adeo Massilienses iam tum pro- 
ceesisse statnes, nt paene in colnmnamm vicinia Maenaeam 
aedificarent? Immo ab omni veri similitndine abhorret Qnod 
optimo iure ant dixerunt ant exposnernnt viri docti Aemilins 
Müller (1. 1. p. 89) Müllenboflf (p. 177) ünger (p. 197 sq.) 
Sonny (p. 12 sqq.). Qnod nonnnlli ex bis, dico Müllenboffinm 
et Ungernm, Hecataeo nnllamdnm in Iberia Massiliensium co- 
loniam innotnisse suspicati sunt propterea, qnod inter logo- 
graphi fragmenta nnllins exstaret memoria, Stephanns Byzantina 
potins s. Y. ^Alwvlg et 'HfAeQoayLonelov Artemidomm testemi 
ascisceret, eqnidem hnie argnmento tantam vim non attribn- 
erim, nt solo ex eo eliciam conclnsionem. At rectissime Sonny, 
cni in bac qnidem re subscribo, exponit, qnam dnris nrbs 
Massilia nsa sit initiis ; qnot qnantaqne Lignres novis advenis 
facessiverint negotia; qnantopere id primnm speetandnm eis 
fnerit, nt fines admodnm exignos angnstosqne ab impetn gen- 
tinm finitimarnm prohiberent, prinsqnam res ita se corrobora- 
verint, nt alienas qnoqne regiones snseiperent appetendas. 
Qno aecedere, nt nsqne ad saeenli qninti initinm maris Tyr- 
rheni et Iberici principatns fnerit penes Garthaginienses et 
Etrnscos, quem illi anno 480 pngna Himerensi, hi proelio ad 
Gnmas (anno 474 conserto) perdiderint Qnapropter enm Mae- 
naea post annnm 474 demnm condita esse videatur, ne bellum 
qnidem, in qno Maenaca expngnabatnr, sexto saecnio gestnm 
est. An veri est simile, qnorum vires nondnm ita adanctae 
erant, eos de hostibns, qni permnltnm in mari valebant, tri- 
nmphos reportasse? Qnos certe poterant tum demnm repor- 



Digitized by VjOOQ iC 



De Hecataei Mflesii fragmentis. 57 

tare, posteaqnam clade apud Himeram accepta Poenornm 

imperinm maiitimnm admodnm est afflictnm. Adde Poenoa, 

id qnod monnit Mttllenhoff p. 180, post annnm 480 diatnrnis 

grayibnsqne bellis in Libya ipsa gerendis distentos esse teste 

Instiiio XIX 2^): nonne eo latior et expeditior patnit campus 

Massiliensibns in Iberica ora sni propagandi? Hoc igitar 

temporis spatio, oempe altera ex tribns saecnli quinti partibus, 

Hemeroseopiiy Maenacae, aliarnm nrbinm moenia videntur 

sarrexisse. lam seimns alinnde — Avienum nanc non caro 

— qnarto saecnlo Poenos Ibericam oram nsqne ad siDum 

Didtannm tennisse. Quam ipso bello Massiliensi ab eis oecu- 

patam esse paene certam est nee minns tnm ipsnm Maenacam 

hostilem nrbem, qnam Strabo III 156 aliquando deletam esse 

tradit, captam soloque esse aeqnatam. Qnod optime statnit 

Heltzer p. 167. 481 sq.^). Seqnitnr, nt bellam non modo post 

conditam Maenacam, sed, siqnidem istam orbem aliquot saltem 

annos Tignisse et floroisse non abs re indicaveris, etiam ali- 

qnanto spatio post a Cartbaginiensibns gestnm esse dicas, 

fortasse igitar ipsis tribns extremis saecnli qninti decenniis. 

Yides me ad MttUenhoffii de hac re sententiam (p. 180) ac- 

eedere. 

lana vero in animnm revoco, quae de Oaditana supra 
(p. 49 sqq.) dissemi expeditione, qnam eidem fere tempori ascribi 
Tolni. Qnam probe altemm alten convenit! Corroborati snnt 
mrsns Carthaginienses, postqnam per medium saecnlnm bella 
in Libya prospere confecere; bene res gerunt in Sicilia; Gadi- 
tanis deniqne anxilinm femnt et partem Hispaniae imperio 
Bubidnnt: huic tempestati nonne maxime idoneum est bellum 
Massiliense? nonne arte cnm expeditione Oaditana aptnm? 
quae cnm bene eis successisset, ipsnm illnm Elbysiniornm et 
Mastienomm tractnm, in quo Maenaca sita erat, arripuerunt. 
Aegre ferebant, qnod Massiliae incolae tam longo processerant; 



1) Ex Troge Timaenm secuto (cf. Enmann, Unter suchgg. über d. 
Quelkn d, Pomp, Trog, f. d. grxech, u, sicil Gesch, p. 149 sq.). 

2) Cf. etiam Aem. Müller 1. 1. Busolt I p. 289 n. 1. Sonny p. 74. 



Digitized by VjOOQ IC 



58 Felix Atenstaedt 

qnod periculam erat; ne Uli iam tarn in man praepotentes 
damnam suis rebus inferrent. Ob piscatum ea regio, de qua 
agitur, maximi erat momenti (ef. Strab. III 156. 158 sq.). Ob 
piscatorum naves captas bellum conflatum esse lustinus me- 
moriae prodidit. Quid autem mirum, quod Poeni Maenacam 
exstiuxerunt, unam eius litoris coloniam ac longe a ceteriS; 
quas Strabo III 159 prope Sucronem fluvium coUocat, remotam, 
celerique ineursu tota fere ora usque ad sinum Ilicitaaum 
potiti sunt propulsis indigenis Elbysiniis et Mastienis? Qui 
cum Massiliensibus contra communem hostem consilia armaque 
soeiare ut ipsius miseriae cogebantur necessitate, sie etiam 
narrat lustinus XLIII 5, 3 Massilienses cum Hispanis ami- 
dtiam iunxisse. Quod ipso angustiarum periculique tempore 
factum esse, non post bellum demum profligatum, res ipsa 
indicat. Male igitur Sonny p. 12 haee verba interpretatur: 
'lustinus Massilienses post Poenos devictos cum Hispanis socie- 
tatem iniisse tradit\ An conexus lustini loci demonstrat? qui 
cum expromat Massiliae potestatem partim victoriis ex Ligu- 
ribus Poenisque latis partim foederibus cum Hispanis et Ro- 
manis initis increvisse, planum est cum in hac ipsa re non 
tam chronologicam, quam, quae inter Massilienses externosque 
populos intercessisset, rationem respexisse, praesertim cum de 
Romanis locutus addat 'prope ab initio conditae urbis foedus 
summa fide custodierunt'. 

At forsitan quaesiverit quispiam, qui factum sit, ut, cum 
militia tam secunda Gartbaginienses perfuncti sint, triumphos 
Massiliensibus lustini auctor yindicaret? ut referret paeem eos 
dedisse? Quippe cum Maenaca, ut iam dixi, tam procul abesset 
et a Massilia ipsa et a ceteris coloniis, perfacile potuit evenire, 
ut Gartbaginienses, siquidem non suppetebant copiae ad defen- 
dendum, caperent oppidum et ad sinum illum usque domina- 
tionem prolatarent — priore igitur belli parte; sed ne inde 
amplius progrederentur et ceteras quoque colonias, Hemero- 
scopium et alias, quae trans illud prominens Cap de la Nao 
septentrionem versus sitae erant, tentarent, acerrime obstiterunt 
Massilienses; et cum in mari Iberico, quod quidem magis ad 



Digitized by VjOOQ IC 



De Hecataei Milesii fragmentis. 59 

Mptentrionem spectaret, plus poraent pollerentque, Poenis 
navalibns proelüs snperatifi re vera discessernnt victores — 
altera belli parte. Qnae si posaeris, non cum lastini narra- 
tione pagnare concedes, etiamsi, nt amitterent Maenaoam, ac- 
ddit; eoncedea item non opus esse cum Meltzero laatini locnm 
aic aodpiy quasi non tradiderit niai ea, qnae ex rebus vere 
gestis omittendo et eommatando eonfeeta sint ad Massiliae aac- 
toritatem gloriamque aogendam, praesertim si tenes Trogi 
fontem faisse Timaeam. Quid vero, qaod pacem dedere Massi- 
lienses? Hand immerito de pactione inter atrumqae popalam 
iacta cogitaverant Movers et Meltzer 0- Quam inierunt seilicet 
Poeni com Massaliotis, enm antea ipsiSi deinde Ulis bona belli 
fortnna obtigisset; iniemnt, ne etiam parta amitterentnr, sed 
raa in posternm permanerent. Et qnid pntabis Massilienses 
propter yictorias ab hostibns in paciscendo impetravisse? Ut 
in otio ac pace viyentes omnem navigationem et mercatnram 
etiam nltra eolanmas liberam baberent et expeditam. Velnti 
Mttllenboff p. 180 2) conclusit pacem illam Massiliensibus non 
modo oram meridionalem, verum etiam mare ad oecidentem 
diffosom apendsse; vix enim aliter potnisse fieri, ut Fytheae 
et Entbymenis navigationes quarto saeculo susciperentur et 
oonficerentur. Nam profecto, postquam Gallorum incursio 
nrbi Massiliae feliciter cessit, vires etiam magis augebantur, 
ita ut quarto saeculo ad ipsum fastigium daritatis poten- 
tiaeque pervenisset. Condidones autem pactionis servatae 
sunt tempore proximo: postea demum saeculo tertio statum 
esse mutatum, id pluribus disserere nos longius trahit ab 
incepto. 

Baec sunt, quae de ratione inter Garthaginienses et Mas- 
saliotas intercedente probabilia mihi videntur. Quae cum eo 
ordine, quo apud lustinum singula enarrantur, quam optime 
posse condliari Sonny p. 14 satis ostendit. Ut breviter com- 
prehendam, quod adhuc volui demonstrare: Garthaginienses 



1) Similiter Barth Mos. RbeD. YII p. 69. 72. Cless PR£ yol. lY p. 1625. 

2) Cf. Barth ]. 1. p. 72. 




Digitized by VjOOQ iC 



60 Felix Atenstaedt 

propterMassiliense bellum tanqaam sexto saeculo 
gestnm iam eodem saeculo in Hispania consedisse 
minimo iure contenditar. 

Iam vero animos attendamns ad Avieni periplnm. Qoi 
Cum Carttaaginienses iam nsqne ad sinam Ilicitanum imperiam 
habere indicet, ex omnibns eis, qaae snpra disputavi, Ince 
fit clarius enm non solnm post Gaditanam expeditionem, sed 
etiam post Massiliensem tnmaltum, quo Poenomm ora lila 
facta est, conscriptnm esse, sab ipsnm igitnr finem qainti ant 
initio qnarti saecali. Vide, qaam belle qnadrent Scylacis (1) 
Epboriqne (Scymn. 196 sqq.) testimonia et foederis illad iden- 
tidem allatnm instrnmentam. Noverat peripli anctor etiam 
Hemeroscopiam Massiliensem coloniam (v. 476); ac MüUen- 
hoffinm p. 84. 161 non minns perperam omniam Massiliensium 
nrbinm memoriam a periplo gennino abindicasse quam Garthar 
giniensium irmptionis vestigia iam pridem a viris doctis atqne 
etiam ab eis, qni adhuc interpolationem in Avieno inbent re- 
tineri, monitum estO- 

At enim memorat periplns Hemeroscopiam non at Massi- 
liensium nrbem, immo ut amissum ab eis Iberisque subditam 
oppidnm. Haec Unger p. 197 sq. Nam hie quoque Massi- 
liensium res adhibait ad peripli tempus definiendum secundo 
loco — quod argumentum ut solum posset tractari, tantam 
aberat, ut cum hac de Garthaginiensibus quaestione neces- 
sario esset contexendnm — quamvis alia prorsus ratione usus 
ac nos. Nee igitur credo assentiemur. Sed audiamus, quae 
protulerit. Massiliensium enim colonias in Hispaniae ora po- 
sitas, quarum ullam ante annum 500 exstitisse recte negavit, 
postea fortassis exeunte saeculo quinto amitti coeptas esse et 
re Vera fnisse amissas medio fere sequente saeculo excepto 
uno Emporio, cuius mentio fit in Scylacis periplo (2). Quare 
explicari, quod ne Scymnus quidem, si Maenacam (v. 146 sqq.) 
removeris, de qua certe error aliqui poetae imputandus esset, 
ullam Graecorum urbem in regione columnis et Emporio (v. 204) 



1) Gf. Gutschmid p. 524. 



Digitized by VjOOQ iC 



De Hecataei Mileaii fragmentis. 61 

interieeta enumeraret. Periplnm vero, com accaratius qaam 
Uli Maenacam (v. 431) Tartessiis, Hemeroscopinm (v. 476) 
Iberis attribneret, doanim antem arbinm, qaas Strabo III 159 
memorarety fines ant Iberis aat GymnetibnSy band dnbie post 
perditas illas colonias esse oompositam idqne, cam aliquantnm 
temporia flomisse patandae essent, quarto demam saecalo. 
Non ita difficile fore pato negotium refatandi. Sane loquitur 
Ayienus v, 472 sqq. de Iberis, qaonim primnm oppidom percen< 
setnr Ilerda, dein Hemeroscopinm, tum Sieana; sed cum poetae 
Terba haec sint: 'Hemeroscopinm qnoqne babitata pridem hie 
eivitas^ id tantum dicitnr in Iberum finibus sitnm esse Hemero- 
scopinm, at secnndam Ibemm nrbem esse non disertim indi- 
eatnr. Haec nempe fnit Sicana. Facile autem fieri potnit, nt 
peripli auctor incolamm vel conditornm memoria praetermissa 
solum nrbis sitnm referret; facile id qnoqne potuit evenire, nt 
Avienns, qni hoc loco ex more snae ipsins aetatis condicione 
respecta aliqnid addidit (nunc iam solnm vacnum e. q. s.), 
Massiliensem originem in fönte commemoratam omitteret com- 
memorare. Agedum recognosce mecnm Massilienses periculo 
a Poenis instante cum Hispanis adversns commnnes hostes 
iunxisse amicitiam: nnm pntas post victorias illas, qnibus co- 
lonias a promnntnrio Cap de ta Nao ad septentrionem sitas 
retinnemnt Massaliotae, peripli tempore post illnd bellum 
conseripti in sociorum manibus Hemeroscopinm fnisse? Duo 
vero cetera oppida fortasse post periplnm demnm compositum 
eondita sunt non aliter atque alia a Scymno v. 202 sqq. no- 
minata, de qnibus item tacet Avienns. Sed nt ezstiterint 
peripli aetate: quid mimm, quod regionem Iberis assignavit, 
singnlas antem colonias non omnes auctor memoravit? Im- 
probanda igitur Ungeri opinio. Ad eam, qnae inter Scylacem 
Scymnnmqne et ATiennm de hac re interest, rationem mox 
erit redenndum (cf. p. 68 sq.). 

Superest, nt, quid de Maenaca recte indicetur, disseram. 
Memorat Avienns v. 431; incolnnt secnndum Ungemm Tar- 
tessii. At iam belli Massiliensis flnctibns erat absumpta. Non 
potuit omnino in periplo post bellum scripto eins mentio inferri. 



Digitized by CjOOQ IC 



62 Felix Atenstaedt 

Sed longias mihi repetendnm , cum praesertim a viris doctis 
hanc qnaestionem adhac non reete abBolntam esse censeam. 

Landavi snpra (p. 57) Meltzemm et alios, qai Maenacam 
in ipso bello Massiliensi eyersam esse samerentO. Obstare 
videtnr Ephori testimoninm (Sc^mn. 146 sqq.): noverat qnarto 
saecnlo nrbem illam vigentem. Nee vero nllo modo hoc fieri 
potuisse ipsius Ephori Libyphoenices (Scymn. 197) testantnr. 
Itaqae sno iure Scjrmni loco falsi aliqaid sabesse conteDduDt 
Meltzer p. 481 sq. et alii; ac videtar Scymnns neglegenter 
Ephorum excerpsisse ^), qoi non potoit non de Maenaca verba 
facere tanqnam de prisca arbe et ex hominnm conspectn ab- 
lata, quam prope colnmnas aliquando sitam faisse fortasse ex 
aliis aadiverat Stephani aatem Byzantii locnm s. y. MayLt^ 
(p. 426; 4) nescio quo pacto mntilatum accepimns; quo cum 
MotKYi ordini litteraram repugnet, non inepte scripsit Meineke : 
MaivoKri Kekrixfj Ttokig. &jQr]rai xai MoKrj , ita nt Maxi] 
corrnptam einsdem nominis lectionem intellegas. Quod yero 
Celtica nrbs appeliatnr Maenaca, minns credo cum eis facies, 
qni ab Massiliensi origine id repetunt^); immo yerum per- 
spexit Müller ad Scymn. 147: hansisse Stephannm sectionem 
ex Ephoro, qni totam Hispaniam ad Celticam regionem rettu- 
lisset; praecipae cum Maenacam ab eo commemoratam esse 
ex ipso Scymno sciamas. 

Sed ad periplum redeamns. fiabes apad Ayienum post 
Tartessiorum mentionem modo factam haec y. 425 sqq. : 
Hos propter autem mox ingum Barbetinm est 
Malacaeqne flumen nrbe cum cognomine, 
Maenace priore qnae yocata est saecnlo. 
Tartessiorum iuris illic iosula 
Antistat nrbem, Noctilucae ab incolis 
430 Sacrata pridem: in insula stagnnm quoque 
Tutusque portus: oppidum Maenace super. 

1) Aliter Mflllenhoff p. 180 et ÜDger p. 236 n. 44 Maenacam Bard- 
norum demnm tempore dlmtam ezistimant. 

2) Cf. Somiy p. 74 sq. 

3) Yelnti Holstenias et Meineke ad Steph. 1. 1. Müllenhoff p. 84 n. 3. 



Digitized by VjOOQ iC 



De Hecataei Milesii fragmentis. 63 

Cai loco eandem sententiam Babesse vides atqne eonun^ 
qoi apnd Strabonem III 156 Malacam non aliam nrbem nisi 
Maenacam arbitrati refelluntar. lam Mflllenhoffii et Gatscbmidii 
illa lex postnlat, ut, cnni omnia, qnae apoeta olim fuisse^di- 
eantor, peripli aetati ut vigentia ascribi inbeat, Maenacam 
ipsam in Avieni fönte memoratam esBe stataamos. Et profecto 
legitnr nomen v. 431. Haec est sententia Ungeri (p. 236) 
Hanseni (p. 1428) Sonnii (p. 46), nisi qaod Unger Malacae 
mentionem Avieno vindicat, Sonny interpolatori. Interpolator 
igitar ille nescio qais consimili modo ac postea Avienas in 
periplo ita grassatns est, nt snae aetatis condicionem referret, 
tom — nimiram per enantiatnm relativum — quae in periplo 
inyenerat, adiceret! Sed hoc remoto: primam quaero, qnale 
tandem nomen, si re vera v. 426 pro Malaca in periplo Mae- 
naea nominata erat, cognomini Uli flavio inditnm fuerit? Et- 
iamne Maenaca? Deinde snpra vidinrns Maenacam omnino 
in periplo non potuisse recenseri. Itaque falso illi viri docti 
indieaverant; immo Malacam in fönte repperit Avienas. At 
enim Müllenhoffii lex obstat. Sane qnidem non convenit; 
ergo hnic loco neqnit adhiberi. Nihil alind restat. Igitar Mae- 
naeae mentio {v. 427. 431) interpolatori tribaenda. Sic Müllen- 
hoff p. 84 sq. 147 et Meltzer p. 482. Scilicet ne hi qnidem 
legem illam retinent. Qnae cam omnino hoc loco non ppssit 
retineri, qnid impedit, qaominus Maenacae memoriam tribn- 
amos non interpolatori caidam ignoto, de qao res est admodam 
dnbia, sed interpolanti Avieno? Avienns nimiram, qai non 
magis quam illi apnd Strabonem 1. 1. de vero nrbis deletae 
Sita qaicqaam sciebat, item at alii perperam eam pro eadem 
haboit atqae Malacam 0; ac qaod Avienas ea ratione, qna 
Strabonis aactor^) errorem reiecit, veram non expiscatas est, 
IQ eo neminem spero esse offensnram. 

Quam sententiam at probabili falciam exemplo, Tartessas 
vbs in ipso Tartessi flavii ostio sita Bomanoram aetate iam 

1) Strabonis refatationem band lustam esse Unger p. 236 non probayit. 

2) Artemidorus an Poudonios? cf. Rüge, qnaestiones Strabonianae. 
Lips. 1888. 



Digitized by VjOOQ IC 



64 Felix Atenstaedt 

pridem ex hominum conspecta evolayerat nee Tartessog nun- 
eupabatar istud flamen, sed Baetis. Non poterant ipsi antiqui 
scriptores nisi conieetnra asseqai, quemnam flaviam antiqaiores 
Taftessam intellexerint, qao tandem loca nrbs fuerit sita. 
Itaqne eam alten prope ad verum aceederent, alten aat Gar- 
teiam eandem esse daeebant aat Gades. In hoc nomero etiam 
Avienas est, qui ipse Gades obiit (v. 273 sq.). Itaqae nonimn- 
quam, cum de Gadibas ageretar, siye iam in fönte repperit 
sive ipse iniecit urbis illins mentionem, suo.arbitratn Tartessi 
nomen aat addidit aat substitait '). Velat in ipsios Orae mari- 
timae exordio, qaod certe ex poetae mana profectam est^), 
hanc versam composuit (y. 85): 

Hie Gadir arbs est^ dicta Tartessus prias. 
Quocam conferendi sant versas 267 sqq. Et Dionysii locam 
V. 455 sq.: 

xal T^v ixiv vaBzrJQBg i/tl TtQorigwv avd-Qwnwv 
xkrj^lLiivrjv Ko%ivovaav iq>Yifii^avro Fadeiga 
hoc modo expressit descr. orb. 612 sqq.: 

Haec Cotinassa prias faerat sab nomine prisco, 
Tartessumqae dehinc Tyrii dixere coloni, 
Barbara quin etiam Gades hanc lingua freqaentat: 
Poenas qaippe locam Gadir vocat andique saeptum 
.Aggere praedacto. 
Snpposaisse aatem Avienam pro Fadeiga nomine, qaod in fönte 
exstabat, Tartessi nomen lacalente demonstrat or. mar. y. 332 
coUatus cam Dionysii y. 11. 176. 

Qaae cam ita sint, nonne admodam dubium est, nam eis 
lociSy abi de Tartesso agitar, MtUlenhoffiana lex semper probe 
conyeniat? Qaa nostro iare tam atemar, qaotiescumque civi- 
tates stetisse apud Ayienam dicuntor yel similia; sed cam 
daae arbes inter se plane diyersae perperam confasae sant 
propterea, qaod altera ex eis posteriore aeyo non iam ex- 
stabat ideoqae, qao tandem loco olim sita faisset, haesitabator, 

1) Cf. MOUenbofF p. 125. 142 sq. Dnger p. 224 n. 32. 

2) Cf. Mollenhoff p. 88. Sonny p. 22 sq. 



Digitized by VjOOQ IC 



De Hecatoei Milesii fragmentiB. 65 

tum maxime cavendam est, ne lege illa nisi falsum de Avieno 

feramiis indidam. Hnins enim arbitriam in einsmodi locis 

agDoscitor. Vides de Maenaea itidem rem se habere: et dnbi- 

tabis Maeoacae memoriam v. 427 et 431 Avieno tribaere? E 

medio proinde tollamns interpolatorem. Malaca igitar in fönte 

Ayieni erat^ non Haenaea: nnm residet scrnpalns in eo posi- 

tos, qnod Maenacae nrbis qnamvis belle Massüiensi diratae 

tarnen in periplo post bellum conscripto menlio üctsk yideatar? 

Aeeedity qaod etiam v. 181 Halaca memoratnr. Nisi vero hie 

qaoque saevilt interpolatorl Adeas^ si velis, Sonninm p. 31. 

Viarom mensnra eo loco indicata, in qua offendit, qnomodo 

reete intellegeretar, dndnm intellexit MttUenhoff p. 102, qnem 

merito laadavit Unger Mns. Rhen. XXXVIIl p. 192. 

lam memineriB me, cmn extrema illa de Massiliensium 
rebus exponerem, Sonninm missom fecisse. Qni qnanqnam 
non panca rectissime de hae re perspexit, tarnen cum cetero- 
qnin propriam protnlerit sententiam^ reservavi eam continnam 
oontinna dispntatione tractandam atqne impngnandam. 

Protnlit antem fere haec. Galli circiter annnm 400 in 

ItaUam pennigravere. Periplns nee in ora Lignstica nee in 

mediterraneis, quae Rhodani ripas circumiacent, Gallos enume- 

rat Eigo antea scriptns est. Atqai reperitar apad Aviennm 

in Iberica ora orientali magnns Graecomm nominnm numerus. 

Seqoitur Hassilienses eam ante peripli aetatem erebro fre- 

qnentavisse. Qnod cum non potuerit fieri nisi post victorias 

iOas de Poenis reportatas, bellum autem Blassiliense post 

Etmseorum demum cladem ad Gnmas acceptam gestnm sit, 

apparet bellum pauIo post hanc cladem gestum, periplnm 

antem rursus brevi ante Gtallorum invasionem esse compositum. 

Kam yictorüs Hassilienses navigandi libertatem impetravisse 

ut per se veri simile est — non enim aliter Garthaginienses, 

qni iam inde a vetustis temporibus Ibericam oram tenebant, 

sua sponte eos admisissent — , ita etiam lustini verba docn- 

mento sunt, qni post Poenos devictos cum Hispanis amicitiam 

eos iunxiase narrat. Bello igitur prospere confecto Gartha- 

ginienses ex ora nsque ad columnas depulemnt; qnominns 

L«ipsiff0r Stadien. XIV. 5 



Digitized by VjOOQIC 



66 Felix Atenstaedt 

amplias ultra colomnas eos progressos esse arbitreris, obstant 
Avieni versas 375 sqq., qni Poenos ibi babitayisse aperte de- 
moDStrant. Qnanqaam etiam eis colomnas continoa ora inter- 
rapta Mt Phoenicnm et Libyphoenicnm aliqaot oppidis, nempe 
colonornm GarthaginieiiBiam et sociornm vel elientinm, qnae 
Massaliotis resistere perseverabant. Tum demnm temporis 
Maenaca condita est. Quod cum a Gallis irruentibus oppressi 
Ligures ipsi quoque non modo Massiliam, verum etiam colonias 
in Oalliae meridionali ora sitas opprimerent, Massilia quidem 
perdurayit, sed coloniae illae ad defendendum ac reBistendum 
parum validae soccubuerunt et iDterierunt. Quod dilucide edo- 
cetur conferendo Avieni periplo cum Scylace et Scymno. Eodem 
autem tempore — quarti saeculi initio — etiam Cartbaginienses 
contra Massaliotas instauravere inimicitias et orae Hispaniae 
partem iam prius possessam Maenaca colonia destructa denuo 
in dicionem redegere. Massilia vero ipsa adeo non affiicta 
est, ut per Gallos ex periculo erepta nihil antiquius haberet 
quam ut pro amissis urbibus novarnm spargeret fandamenta. 

Haec Sonny p. 66 sqq. At primum cum in eo erravisse, 
quod Cartbaginienses pntavit iam antiqnissimis temporibus in 
Hispaniam penetravisse , supra satis superque exposui. Dein 
bellum feliciter patratum Massiliensibns oram Ibericam reclo- 
sisse ex lustino non licet coUigere: plane aliud quid rem ipsam 
secum tulissCy quod tamen optime cum lustini verbis potest 
conciliariy antea (p. 58} dictum est. Ac quod contendit aliter 
PoenoSy ut oram tentarent, eis sponte non permissuros fiiisse: 
idem fere equidem dico quanquam alia ratione. Etenim Poeni 
cum altera belli parte navalibus pugnis victi essent, ut, quod 
priore victores impetraverant, servarent, paene sunt coacti in 
paciscendo Massaliotis ad negotiandum liberam relinqnere navi- 
gationem. Hoc sane illorum trinrophi effecerant. 

At Poenis tota ora usque ad columnas decedendnm erat 
Quid ita? Nihil est, quod confirmet. Immo quam non congruit, 
quod periplus etiam eis columnas nominat Cartbaginienses! 
Quem post bellum scriptum esse recte non negavit. Ergo 
^continuatio imperii vel parapli' nonnullis Phoenicnm et Liby- 



Digitized by VjOOQ IC 



De Hecataei Milesii fragmentis. 67 

phoenicum iirbibas interrupta erat, quae etiam tum Massaliotis 
obsistebant Post pacem gloriose condliatam! Qaas peripli 
anctor Massiliensis natione non nominatim attnlit, sed qaasi 
anxio animo tractos ab bostibns habitatos praeteroavigans in 
nniyersnm oram depinxit. Metnendnm igitur erat ab dispersis 
oppidis hostiam victoribus Massiliensibns: et pntas tarn in ea 
ipsa regione Maenaeam coloniam tarn procul a ceteris condi- 
taros eos fnisse? Cetenim descriptio Avieni id reddit per- 
spicüoiD non de singnlis Poenorum urbibns agi, sed de con- 
tinnato quodam agrorum imperio (cf. p. 48 sq.). Itaqne ut de 
Ephori temporibns conclndere licet Garthaginienses oram istam 
fere totam obtinnisse, idem conclndendum est de peripli aetate. 
Et cum Sonny ex eo, qnod periplos ultra eolnmnas Poenos 
commemorat, coegerit illinc a Massiliensibns eos non esse de- 
tnrbatos, idem debebat cogere de citeriore ora maritima. An 
re Fera inter Avieni Garthaginienses (v. 311 sq. 375 sqq.) et 
Phoenices (v. 440. 459) et Libyphoenices (v. 421) qaicqnam 
interest? Mimm hercle statnit Sonny discrimen. Phoenices 
erant socii yel clientes Garthaginiensium, coloni Libyphoenices! 
Credo Phoenices non alii snnt nisi Poeni ipsi ex poetamm 
more loqaendi in homm yicem sabstituti nt apad Silinm I 33. 
Xm 730. XVI 25. Nam ' Garthaginienses' vox parnm apta 
est yersni iambico; et ' Phoenices' simplicior quam Mncolae 
Carthaginis' (v. 376) vel 'Garthagmis coloni' (v. 3llsq). Quid? 
qnod etiam apnd scriptorem pedestri oratione nsnm legimns (Mel. 
HB, 96): ^in eoqne Garteia, ut quidam putant aliquando Tar- 
tessus, et quam transvecti ex Africa Phoenices habitant atque 
onde nos sumus Tingentera?' Ac mirum profecto esset, si peri- 
pli auctor in suae aetatis condicione exsequenda vetustarum 
coloniamm meminisset, quas olim habuissent veri Phoenices. 
Ex praeteritis potins temporibus 'habuit' (v. 440) et 'incolebant' 
(y. 460), quae Ayieno debentur, secundum legem MdUenhoffia- 
nam praesentia elicienda eaqne peripli auctori tribnenda. 

lain amplius audiamus Sonnium. Gum Maenaca semel 
certe a Carthaginiensibus deleta sit — qnod band dubio 
recte iudicayit — , necesse est statuatur eos iterum hostes ad- 

5* 



Digitized by VjOOQ IC 



68 Felix Atenstaedt 

verBOS Hassilienses ezfititisse sab ipsam qnarti saecoli initiom. 
Ecoe alteram bellum Hassiliense mero arbitrio statntam, ex 
quo Hassilienses inferiores discesserint. Pytbeae navigationem 
qnarto saeenlo confectam Sonny videtnr non cnraYisse. 

Porro ex longa Oraeconun nominnm serie, qnae Avieni 
leetori obyenit, apparet ante peripli aetatem Hassilienses fre- 
qnenier oram Ibericam eelebravisse. Non incommoda est 
ratiocinatio. Sed quid? nonne aeqne est apta ad nostram 
sententiam? qoippe eam viderirnns Hassaliotas post detrimen- 
tum Etmscornm ad Cnmas acceptnm. oram illam adüsse at- 
pote liberos minimeqne impeditos a PoeniSi qni eo nondum 
arma transtolerant, deinde bellum inter utrosque gestum, tum 
demum periplum esse compositum? 

Postremo quid efficitur ex coUatis Scylacis periplo Epho- 
rique notitia, quam ex Scjrmni periegesi haurimus, cum Avieno, 
cuius periplum aliquanto temporis ante eorum aetatem scri- 
ptum esse mox infra noscemus? Ac sane concedendum est, 
siye cum Christio p. 169 sq. et Ungero p. 260 sq. dicis Emporii 
mentionem exstitisse in Avieni fönte sive sequeris Sonnium 
p. 55 eos impugnantem — quod hoc loco nolim disceptare — , 
cum Scylax (2) non meminerit nisi Emporii, apud Scymnum 
T. 202 sqq. inde a Pyrenaeis ueque ad Rhodanum nominari 
colonias, qnae apud Avienum desiderantur. Sed praeterquam 
quody cum desiderantur, nuUo modo inde necessario consequitur 
peripli aetate eas nondum fuisse, siquidem periplus alibi non 
omnes enumerat urbes idque etiam in eis regionibus, quas non 
tenent Thoenices', praeter hanc yerumtamen rem, etiamsi urbes 
illae a Scymno 1. 1. recensitae non exstitissent peripli aetate, 
sane eas posthac conditas esse diceremus nostrae tamen opi- 
nioni minime repugnantes, quia ille ad initium saeculi quarti 
yel finem quinti, Scymni antem notitia ad cum, qualis medio 
fere quarto saeculo erat, statum esset revocanda. Vides, quam 
bene hoc concineret cum Hassilia post victorias illas extremis 
saeculi quinti decenniis de Poenis partas sequente saeculo 
etiam magis efflorescente. Ad Ibericam oram descendamus. 
Peripli auctor noverat Hemeroscopium. Postea haec colonia per 



Digitized by VjOOQ IC 



De Hecataei Mflesii fragmentig. 69 

CarthagmieiiBiiun iteratam invasioiiein interiit itemqne ceterae 
Maflsiliensiam nrbea in eadem ora sitae. Nollam enim novit 
nee Scylax nee Scymnns. Qni scilicet totnm integramqae remm 
statam memoriae prodiderant! Apnd Scymnum inde a versa 
196 ora ita describitnr, nt gentes tantnmmodo asqne ad Pyre- 
naeos aaltns enamerentnr, omnis antem oppidi mentio praeter- 
mittatnr. An pntas Iberis nrbem non fuisse propriam? Adeas 
Hecataenm et Aviennm! Scylad vero, qui diligenter onom- 
qnodqae Graecomm oppidmn commemorarit, etiam Hemero- 
scopiam fdit commemorandam? Qai oram Hispaniae inde a 
eolnmniSy nisi omnino qoaedam excidernnt, tanqnam volando 
percnrrity nt ne popolnm qoidem nisi Iberos nominet? Adde 
temporis rationem. Scylacis periplns secnndnm Ungerom 
(PhiloL XXXIII p. 29 sqq.) cirdter annnm a. Chr. n. 347 scrip- 
tns est; Epbomm post annnm 334 opns composnisse Sonny 
qnidem p. 73 collegit ex loco Clem. Alex, ström. I 21 p. 403: 
intercederent ad qnindeeim annos: et bis ipsis qnindecim annis 
Massilienses nrbes illas, qoae sant apnd Scymnnm v. 202 sqq., 
excepto Emporio constitnere? Qaae si iam anno 347 foissent, 
ex Sonnir ratione constanter servata ipsae qnoqne in Scylads 
periplo memorandae erant. Sed nnom Emporinm memorator. 
Iam probabile est Epbomm notitiam geograpbieam itineribns 
comparavisse, prinsqnam ad ipsnm opns conficiendnm accederet: 
nee igitnr intervallum illnd qoindecim vel plnrinm annorum 
stricte premendnm, sed^ qnae ex Scylace et Scymno accepimns, 
ad nnnm idemqne tempns, nempe medium fere saecnlnm quar- 
tam revocanda. Qnid? nonne eodem iure dices Hemeroscopii 
meniionem ceterarumqne orae Ibericae coloniarum et a Scy- 
lace et a Scymno simpliciter omissam esse? Quam antem 
lubrica inde fit condnsio eo temporis intervallo, qnod inter 
Avieni periplum et Scylacem Epborumque intermissnm fuerit, 
Massaliotas amisisse Hemeroscopium! Num penitns obruta est 
orbs atqne exstincta? At Artemidori aetate exstabat (cf. Steph. 
Byz. s. V. et Strab. III 159). An in indigenamm manns incidit? 
At hanc sententiam stare non posse ex eis apparet, quae supra 
(p. 60 sq.) dissemi. An deniqne Garthaginiensium facta est dici- 



Digitized by VjOOQ IC 



70 Felix Atenstftedt 

onis? At renoyatum bellum veri similiter statui aeqne negavl 
Restat, nt dicam ex Avieno cum Scylace Scymnoque compa- 
rato non fieri manifestum Massilienses coloniiS; quas peripli 
aetate in Iberiae litore possidebant^ post eum couBcriptum esse 
orbatoB. 

Denique ut de bis quoque pauea addam, contendit vir 
doctus: Gallos periplus in meridiana Galliae parte non me- 
morat Ac ne Scylax quidem nee Scymnus. Non mirum. 
Nee enim peragrant nisi oram maritimam. Hare Geltae medio 
quarto saeculo nondum attigerant. Interest inter eos et Avi- 
enum, quod bic mediterraneos quoque prope Rhodanum enu- 
merat incolas: Tylangios Daliternos Clacbilos (v. 674 [664] sq.).^) 
Geltae autem Rbodanum transgressi quarto saeculo ineunte 
in Italiam migrayerunt Ergo periplus antea litteris manda- 
tus est. Sed quid, si una ex Ulis gentibus ipsaCelticae erat 
originis vel complures? Ungeri est sententia p. 277 sq. Müllen- 
boffio sane (I 196 sq. 11 239) yidentur Ligures. Sed estne res 
certissima onmisque expers dubitationis? Si certa esset, Unger 
non potuit contra iudicare. Quid yero, si nomen Gimenices 
regionis (y. 622 [615]) aperte Geltieam originem monstrat?^) 
Ut autem certa esset, cum periplus Geltas non nominatim afferat, 
num necessario efficitur eins aetate Geltas non eo fuisse pro- 
gressos, praesertim cum non tarn subito Ligures ex sedibus 
plane sint exterminati? Immo nimium ambigua est talis ne- 
gantis potius quam probantis argumentatio; nee minus incerte 
Sonny inde sumpsit brevi post pugnam Gumanam bellum 
Hassiliense esse gestum. Postremo si re yera hoc de Geitis 
quidem recte esset conclusum, id tantum concederem periplum 
ipsis extremis saeculi quinti annis esse conscriptum ; sententia 
autem antea de belli Hassiliensis tempore pronuntiata ne tum 
quidem in dubium yocaretur. Haec de Sonnii opinione. 

Quibus Omnibus perpensis ut breyibus rem complectar: 



1) Nnmeri Tersuom sunt editionis Holderi inde a versa 575 a Wems- 
dorfianis diversi, quos unciB incluai. 

2) Cf. GatBchmid p. 526. 



Digitized by VjOOQIC 



De Hecataei MUesii fragmentis. 71 

propter ea, quae de Massaliotarnm et Garthagini- 
ensinm rebus in ora Iberica gestis eruimns, videtur 
periplns Ayieni Bubfinem qninti aat quarti saecnli 
initinm esse compositns. 



Transeo ad primnm Ungeri argomentom (p. 196 8q.) ab 
Iberam sedibns repetitam, qnod probatnr Sonnio p. 62 sq. 
Kam Tetnsta aetate terram, qaaecnmque a Rhodano ad occi- 
dentem patet, Iberiae nomine comprehensam esse testator Strabo 
m 166, qnaeom re convenit Aescbyli Heliad. fr. 73 (Naack) 
ap. Plin. XXXVII 32 coUatam cum Prom. sei. fr. 199 ap. Strab. 
IV 183. Hac etiam Herodori illnd fragmentam (20) Berkelii 
coniectora, quam snpra (p. 37) collandavi, accepta cum Cbristio 
p. 137 et Mttllenhoffio p. 121 referendnm. i) Deniqne excivit 
Hfillenboff p. 121 et 187 Ephonun, qoi teste Scymno y. 206 sqq. 
tradidisset Massiliam ipsam a Phocaeensibns in Ligustica ora 
conditam esse, Agatham aatem ac Rhodanosiam in Iberica. 
Habes locum: 

(Biß^vxeg,) inetza TcaQa&aXaTTiot xcrroi 
yllyveg ^x^vrat. xal noXeig ^Ekkrjvldeg, 
ag MaaaaXiiSTac OatxaBlg a7t(^iii.aav' 
TVQWTr] fihv ^fiTtoQioVj ^Podri dl dewiga' 
205 TavTTjv ök tvqIv vaviv xgccroirreg hcTiaav 
'Podioi. ^e&* ovg eld^ovreg eig ^IßrjQlav 
ol MaaaaXiav xTlaavxeg ^daxov Oomaeig 
^^ya&rjv 'Podavovaiav %€, ^Poöavog fjv ^iyag 
TCOvaiAog TtaQaqQBi. MaaaaXla d^ iar^ ix^fiivrj 
210 Ttokig fieyiOTTi, Oamaiwv oiTtoiKla. 
iv vij ^lyvoxvtfcr^ öh tovttjv %ycsiaav 
TtQo tijg fiaxT^g Ttjg kv 2alafilvi ysvofiivrjg 
h^eaiv TtQOTBQOv wg (paaiv hcarov eiKOOi.. 
Tlfiaiog ovrcjg laroigel dh ttjv Ktlaiv. 

1) Qnod a Baomatarkio PRE vol. III p. 1392 etiam locus Herodoti 
TO 165 i^ertar, ubi de EUsycis agitur, de quibas infra ezponendum erit, 
aon Tideo, quid iBte hie sibi velit. 



Digitized by CjOOQ IC 



72 Felix Ateostaedt 

Obstat, qood secnndam v. 201 Ephoras band dabie iam inde 
a Pyrenaeis Ligares habitare cognitam habnit Qnare trans- 
poni apnd periegetam inbet vir dootns nescio qoae. Nam enm 
noD ftisias exponat, nnm mentem eins assecntns siin, ignoro. 
Sieine fere vnlt scribi? 

ag MaaoakiCJTai .... 

^Podavog rjv fiiyag 
Tcorafxbg TtagaggeV Tcaga^alatTiOi xartj 
Alyveg ^ovrat, MaaaaXla ö* koT^ i%oiiivri e. q. 8. 
Qaae transponendi ratio propterea mihi displicet, quia Massi- 
liensiam nrbiam enumeratio male pertarbatur. Et eo magis 
ferat repolsamy qaod etiam Scylaz (3), cuios peripius eidem 
fere tempori atque Ephori notitia tribnendus est (cf. p. 69), a 
Pyrenaeis Ligares Iberis commixtos novit et naganlow Av/vtav 
ab Emporio nsqae faeit pertinentem. Hiram ni item est apnd 
Scymnam. Aliam viam ingressos Unger p. 197 n. 8, com 
Pyrenaei montis regionem descripserit, aliam fontem secatom 
esse Seymnnm existimat, Timaenm at videatar ob yersam 214. 
Sic facile soivi discrepantiam. Timaeas igitar Ephöro recen- 
tior scriptor Iberiam nsqae ad Rbodannm patavit patescere. 
Scilicet Galliae illa ora etiam post Ligares latias diffasos Iberia 
potait appellari, cam Iberi non extmderentnr, sed mixti enm 
eis postea qnoqne permanerent. Credo si Timaeas hoc modo 
nomen Iberiae potnit nsnrpare, potnit etiam Ephoms. Non dili- 
genter rem expressit: dicendnm erat idem, qaod dixit Scylax.*) 
Qaocirca ne Sonnio qnidem p. 73 n. 3 astipnlor. Nam con- 
torta est explicatio , si verba HS-ovreg elg ^IßrjQlav et ^axov 
ad solam Bhodam spectare affirmas; iambographnm antem 
attractione qnadam nsnm pro nominativis v. 208 accnsativos 
adhibnisse. Geternm Ligares ante Graecas arbes memorantar 
et apad Scylacem iam ab Emporio exordiam samunt. 

Qnae postqnam praemonni, ad Aviennm accedamas. Di- 
sertim y. 612 [608] sqq. Oranis flnvias Iberam teliorem et 

1) Cf. MflUer ad Scynm. 206. 



Digitized by VjOOQ iC 



De Hecataei Milesii firagmentis. 78 

Lignres intersecare didtnr et y. 629 [622] Fecyena ab arce 
(d. ann.) lagores incipere perhibentar. Oranis aatem non Le* 
dum flamen (cf. Mel. II 5, 80 et ApoUin. Sid. cam. V 208), 
quod hodie yocatnr Lez, cum MttUenhoffio p. 191 intellegendos 
est, aedy quem iüe (ibid. in ann.) iam cogitayerat, Aranris (hodie 
HerauU)y cnias meminerunt Strabo IV 182 Mela i. I. Plinius 
III 32. Qnod si comparatnr et eum yetnstis Ulis, Aeachyli 
potifinmam testimonÜB et cum Scylace Seymnoqae, apparet, 

1) Cf. Müller Philol. XXXIl p. 119. UDger p. 271. 274. Sonny p. 60. 
WDsdorf p. 18 (n. 1). Dtmm 'Orani' cum MOUero in ' Araari' an in ' Aurari' 
cnm Ungero mutandom Bit, non coro. — 

Qaod VoBaias ad Mel. II 5 p. 180 pro'Orani' nomine ^Rhodani' scri- 
bendom esse eoniecit, lam pridem falsissimam esse coniectaram inteUec- 
tum est Nam satis snperque demonstrat illad 'Fecyena ab arce' t. 629 
[622]. Cf. Astruc, quem landat Bondard Revue archeol XIII (1857) p. 356 sq., 
et Mflllenhoff p. 190 sq. Non panci sunt, qni iUam perperam recepernnt 
Sic praeter Hadsonem et Wemsdorfium Ukert II 1 p. 475. Saulcy Revue 
arch^L XV (1867) p. 84sqq. D* Arbois de lubainvüle ibid. XXYIU (1874) 
p. 231. fiertrand ibid. I (III. s&. 1883) p. 32. 37. Lagnean Acad. des 
inscr. et helles lettres. Comptes renäus IX (1881) p. 29. Desjardins, G^ogr. 
hist. et admmisir. de la Gaule Romaine 1 p. 155. II p. 57. 105. Lentheric, 
Les villes martes du golfe de Lyon p. 283 sqq. Contzen, Die Wande- 
rungen der Ketten p. 40. Zeuss, Bie Deutschen und die Nachbarstamme 
p. 167. Dnncker, Orig. German. p. 11. Müller ad Scyl. 3. — 

Setios mons (t. 608 [604]) est Promontorium, coi nomen est hodie 
Cette. Qood rectissime statoont Müller ad Ptol. p. 234 et Philol. XXXII 
p. 119. Unger p. 273. Hansen p. 1430. Wilsdorf p. 17. Forbiger p. 88. 
Atqne ipse Müllenhoff, qui aliter eum esse montem oppido, quod einet 
^äe, propinqoum existimat, concedit tom offensionem inesse in eo, qood 
periplns montem Setinm a promonturio, nempe a yertice cautis (t. 601 
[597]) distinzerit Fecyi autem iogum (v. 609 [605]) tom non idem esse 
potest ac Cette; nee yero recte Unger um 'Setyi' scripsisse Sonny p. 59 sq. 
perspezit (cf. etiam Ukert II 2 p. 119 n. 17). Sed etiam Sonnii rationem 
improbo, com MüUenhoffium secutus Setium eundem ducat atque Aga- 
thaemn montem et in y. 629 [622] scribi yelit ' Setiena ab arce' cum 
Wensdorfio pro 'Secyena ab arce'. Immo ^Fecyena ab arce' Ayieno 
triboendom, quod suo iure Müllenhoff contendit — ex minusculis litteris 
perfadle ezplicea cormptelam (Müllenhoff p. 194) — , et Fecyi iugum in- 
teOegendi sunt coUes, qoi in occidentem secundum Taurum paludem {^tang 
de Tau) porriguntur, quos nunc yocant hu Pie Feguie. Cf. Ukert II 2 
p. 120. Forbiger p. 88 n. 22. Müller 1. 1. Hansen p. 1430. 



Digitized by VjOOQ IC 



74 Felix Atenstaedt 

cum Ligures meridiem yersus ad Pyrenaeum montem descen- 
derentOy periplam inter Aeschyli aetatem et Scylacis Ephori- 
que coDScriptum essQ. 

Videamns, num recte indicaverint Unger et Sonny. Ibe- 
riam Yocabant yetasti scriptores omnem terram a Rhodano ad 
oecaBam solis speetantem. Seqnitarae inde re vera usqne ad 
Rhodanam Iberos priscis temporibus habitavisse? Minime me 
qnidem iudice. Utinam sdremus, ntrum res ita se habuiBset 
necne. Nnm quod Scylax integres et meros Lignres a Rhodano 
orientem yersns recenset, snfficiat ad demonstrandum , yalde 
ambigo. Et quod Herodorus Iberum genti flumen illud yidetur 
pro termino ponere, nihil aliud eyincitur nisi eum yulgarem 
illam de terra Iberiea sententiam ad populum ipsum trans- 
tulisse, quippe quoniam etiam Hastienos Elbysinios Tartessios, 
quos ceteri a proprüs Iberis consueyerant intemosoere, Iberieae 
genti, de qua loquitur, annumerat. Gelciani autem dnbii in 6al- 
liae parte, quae Pyrenaeis et Rhodano interiacet, yidentur sedes 
habuisse, post Heeataei aliorumque Iberos. Ceterum hoc Hero- 
dori fragmentum, cum spreta Berkelii coniectura aliter inter- 
pretetur, Unger omnino non yult huc reyocari. Sed fac Iberos 
yere olim Rhodanum attigisse: quid? posteaquam Ligures ad 
Oranim processerunt, nonne etiam tum terra usque ad illnm 
pertinens Iberiae nomine potuit comprehendi (cf. Ungerum ip- 
sum 1. 1. n. 8) , siye quia Iberi non a Liguribus erant expulBi 
siye ex parum accurata istius regionis scientia? Peripli scilicet 
auctor ntpote avTOTtTrjg yeram exsecutus est rerum condicionem; 
peripli auctoris Strabo 1. 1. nullam rationem habuit; neque id 
mirum. Ergo non certa est conclusio periplum temporibus 
Aeschyli non posse tribui. Immo Ephorus, quanquam Ligures 
iam ad Pyrenaeos saltus descenderant, oram Galliae meridio- 
nalem appellayit Iberiam. Unde sequeretur, si constanter teue- 
res Ungeri rationem, periplum ut Aeschylo sie Ephoro esse 

1) Niebuhrii enim coniectoram plane oontrarinm in modom Btataentia 
Iberos ad septentrionem se propagayisse — cf. R^m. Gesch. P p. 93. Fortr. 
üb. alte Gesch. VI p. 225 sq. Vartr, üb. Lander- u. Völkerkunde p. 637 — 
nunc licet omittere. 



Digitized by VjOOQIC 



De Hecatad Milesii fragmentis. 75 

reeentiorem. Qnod com statni neqaeat, vides, quam instabili 
ntatnr Unger argomentatione. Similis est ratio, si Iberi anti- 
qmtas omnino non amplins quam ad Oranim se porrigebant 
Nam cam periplus ex autopsia rernm statai etiam verba inste 
aoeommodarety Aeschyli illa de terra Iberiea opiniO; nt qai sub- 
tUi remm seientia careret, faefle potait oriri. 

Qaae com ita sint, band inclinat animns, nt Ungemm bac 
argomentatione nsnm, si sola respicitur, seqoar. Sat habeo 
dixiase comparationem Ayieni cum yetemm iliomm scriptorum 
testimonüs factam non nisi qnadrare ad ea, qaae certioribns 
argomentis nisi eraimas, non ea stabilire aat confirmare. Sed 
id proenl dubio reote conexnit periplnm ante Scylaeis Ephori- 
qne tempora scriptnm esse, qnippe qni novissent Ligares iam 
ad Pyrenaeam dififasos. Itaque mediam qaartam saecolom 
certissime terminam ante qnem, qai dicitar, licet existimare. 
Praeterea qaae erat causa, cur Ligares sedes dilatarent? Gei- 
tammne irruptio? potestne fortasse fieri, ut boc quoqae adbi- 
beator ad tempus peripli definiendum? Si Iberum fines re 
Vera olim Bbodani aequor alluisset, sequeretur periplnm post 
Cettarum invasionem esse conditum; sin Oranis agri fuisset 
antiquitus terminus, postea Geitae in meridionalem Galliae par- 
tem essent ingressi Incerta autem, ut res ipsa fert, ratio. 



Postremo plane alius rationis argamentum expromit Unger 
p. 200 sqq. Nam cum existimet au et o res, quos Avienus 
▼.43sqq. laudat, iam in periplo citatos inde a poeta in Gram 
maritimam receptos esse,recentissimus autem inter eos sit Thucy- 
dides, veri simile fieri periplnm inter annos 390 et 370 conscrip- 
tam esse.^) Auctorem enim peripli, postqnam navigationis cur- 
som permensus reverterit, quaecumque suis oculis conspexerit, 
eom eis, quae sua aetate ab aliis scriptoribus litteris mandata 

t) Simile quid cetenun ?idetiir sensisse Wilgdorf p. 7 n. 3., quanquam 
AQD eopiosias rem tmctoYit 

2) Cf. etiun Mus. Rhen. XXXYIII p. 182. 



Digitized by VjOOQIC 



76 Felix Atenstaedt 

faerinty comparayisse et, ei quem alia tradidiflse reppererit, ea 
operi inseruisBe; ab eins mann eftiam ipsam anctonun ennme- 
rationem esse profectam. Noiim in hoc campo incedere tarn 
secaro gradn, qaippe cam solam nimis lubricnm sit ac valde 
periculam, ne labamur. Nee enim pato rem tarn evidenter, 
ut Yoloity a yiro docto probatam esse ant omnino posse pro- 
bari. Ac ne opas qaidem est argamentatione illa admodam 
incerta. Etenim nt recte conclnsisset: qnae ex certioribos cau- 
sis antea eUcnimus, qnodammodo confirmarentor; si minus, 
Don irrita fierent. Sic velim de bac qoaestione indicari. 

Sane non abs re infitiatnr Unger poetam tarn recentis 
aetatis, qnae Uli hdexa tradiderint, ex oninscuinsque libro 
ipsins ocolis inspecto snmpsisse. Qaod mihi qnoqne videtnr 
consentanenm, praesertim com nonnulli ex eo nnmero alioqain 
paene ignoti sint. Sed nnde haosit eornm notitiam? Unde 
qnae Himilco memoriae prodiderat, repetivit? Ex Sallastio? 
(llDger p. 203). An ex Inba? (Hansen p. 1426). An ex Ti- 
maeo in compendinm recepta? (Gntschmid p. 524). Unde deni- 
qne ipse vetns periplns in eins manns incidit? Ex sylloga 
geographica neseio qna, id qnod Sonnio p. 66 in mentem 
yenit? Hand liqnet Ac praestat in hac re acqniescere qnam 
nt mente iatias yagati meras coniectnras easqne maxime am- 
bignas in Incem edamas. 

Sed hoc saltem licet, si qna edita snnt, quae falsa yiden- 
tnr, impngnare. Res est mihi cnm Sonnio, cnins sententiam 
qnin pancis perstringam, yix me contineo. Dicit haec fere: 
Testatnr Ayienns y. 36 sqq. sese Hecataenm Hellanicnm ce- 
teros adhibnisse ad Sallostii Ponti Enxini descriptionem ex- 
plendam. Ad ea, qnae periplo contineantnr, illis ennmeratiB 
convertit orationem y. 51 sqq.: 'Hie porro habebis' e. q. a. 
Dedit enim totins maris intemi descriptionem 0: in ea, qnae 
ab occidente ad Massiliam pertinet, parte nsns yetere periplo; 



1) Re vera eam dedisse ATiennm, partem autem tantmnmodo ser- 
yatam esse rectisBlme contra MoUenhoffiom a Gutschmidio reliqoisqae, qni 
eioB librum receDsneront, demonstratum est. 



Digitized by VjOOQ iC 



De Hecatad Milesii fragmentis. 77 

in reliqua nsque ad Pontam Eüxinnm Hecataenm Hellanicnm 
oeteroe secntns. Hansit antem et bornm notitiam et ipsnm 
periplam ex sylloga geographica eaqae ita comparata^ nt nnius 
alicuios aactoris descriptione pro foDdamento sabstitnta, quae 
reüqiii prodiderant, yariamm lectionam iDstar essent annotata. 
Sic iUe peripins Massiiiam nsqne pro primario fönte fait: En- 
ctemonis Scylacia Damastae Phileae, qni nunc apad Ayiennm 
memorantar (y. 337. 350. 372. 695 [685]), loci ab eo, qni syllo- 
gam confecity inspersi snnt Pars syllogae scillcet etiam Pon- 
tom Enzinnm continebat, qna ad Sallnstinm explendnm nsns 
est Ayienos: hac ratione omnino est dnctns, nt Ponti descrip- 
tioni orae maritimae periegesin adderet. 

Mnltom abesty nt cnm eo sentiam. Nam nt hoc prins 
moneaiDy qnod contendit peripli yeteris iBnem et terminnm ftiisse 
Ma8siliam urbem, mihi non probayit. An re yera elncet ex 
yerbis Ayieni (y. 704 [694]): 'Hassilia et ipsa ? Credo yidnae 
regionifl descriptioni perfacile nrbis ipsins mentio sie potnit 
adioDgi.O An ex eo, qnod, qno magis nanta nrbi appropin- 
qnayerit, eo snbtilins loca depinxerit? Qnod non minns facile 
ex potestate ac splendore, qno tnm Massiiia excellebat, expli- 
cator. An ex extremis poetae yerbis: 

si qua prisca te iuyat 

Haec in noyella nominnm dedacere — 

de qnibns, cnm repente abmmpatnr oratio, omnino non certnm 

est indicinm? Goneedo pronomen 'haec ad omnia, quae hncns- 

qne in Ora maritima obyiam se dedere, nomina spectare. Sed 

nihilominns id summnm eificitnr, nbi ad Massiiiam continua 

processit oratio, primi libri Orae maritimae finem fecisse poe- 

tam, non nantam cnrsns nayigationis. At MassiUensis erat 

anctor periplL Nee enim ceteri Graeci post pngnam ad Ala- 

liam pugnatam Hispaniae oras negotiandi cansa adibant; nee 

qointo qnartoque saecnlo de regionibns trans Gaditannm mare 

ätis qnicqnam compertum habebant, qnae insdentia post pe- 



1) Wilsdorf p. 15 IL 1 haec verba sie ezplicat, ut Mastrabalam oppi- 
äm (T. 701 [691]) fortasse Massaliotaram fuisse dicat (cf. Mel. n 5, 77). 



Digitized by VjOOQ IC 



78 Feüz Atenstaedt 

riplnm publici iuris factum non potnit perdurare. Haud ita 
feliciter et evidenter opinor ex Graecorum iila ioBcientia repe- 
titum Sit argnmeDtum. Ao licet quarto saeculo Theopompns, 
qui Gietes Doyerat, licet Ephorus, qni secnndom Scymnum de 
Tartesso oppido, de Gadibus, de gentibus orientalem Iberiae 
oram colentibus quaedam prodidit memoriae, mnita ex nantis 
Hassilitanis exaudiyerint: Avieni periplum si respexerit, nonne 
potent qais suspicari Massiliensiam victorias etiam ceteris 
Graecis, qni qnidem cum Hassilia commercium haberent, nt- 
pote consangnineis aliqnam, si vellent, fecisse facnltatem Iberiae 
oras visendi et cognoscendi? Nee igitnr hinc necesse eststa- 
tuatur periplum compositum esse ant a Massiliensi quinto 
exennte saeculo ant rursus aGraeco homine Hecataei temporibus. 
An qnicqnam eo demonstratnr, qnod Pboenicnm nrbibus nomina 
non induuntur, scilicet quia anctor peripli Massiliensis propter 
inimicitias nondum exstinctas yeloci trepidoqne cnrsu loca iila 
praeternavigaverit? Quod supra (p. 67) revincere stndui. Et 
illud quidem admodum est dubinm, nnm re yera non exstiterit 
in periplo mentio'Gadium — Pboenicnm antiqnissimae coloniae 
tum Poenis snbiectae. Gravissimum autem est, quod plaue 
contrarinm in modum HüUenboff p. 201 sq. hac de re ab ipso 
Gutscbmidio p. 525 laudatus peripli anctorem non fuisse Massi- 
liensem sagadter conclusit ex accurata 'Massiliae ipsius' de- 
scriptione. Nisi forte haec Avieni est. Quod cur statuatur 
cum Sonnio, nulla adest causa ex ipsa re sumpta. Sed oportet 
credo ita statui^ ne quid sententiae de Massiliensi quodam 
auctore refragetur. Vix habet, quo commendetur haec argn- 
mentatio. 

lam pergamus ad ea, quae de vetustis scriptoribns ab 
Avieno ad usum conversis existimat. Laudantur in Orae mari- 
timae libro adhuc servato, qui ad Hispaniam tantum Galliae- 
qne partem pertinet, quattuor ex undecim illis: Euctemon 
Scylax Damastes Phileas: re ipsa opinor nos eo ducimur, ut 
verba 'multa iunximus' (v. 40) ad totum mediterraneum mare 
referamus et hanc poetae mentem fuisse dicamus: In Maeotici 
aequoris situ describendo Sallustium secutus snm ; addidi totius 



Digitized by VjOOQIC 



De Hecataei Milesii fragmentis. 79 

maris intemi imaginem nixus Hecataei reliqnommque notitia. 
NoD negayerim fortasse etiam de Ponti regionibas aliquid ex 
yetostis illis fontibns Sallastii descriptioni afflnxiflse. Gni rationi 
minime impedimento est particula ^porro y. 51, qaae, ut aliae ab 
Arieno liberiore usa adhibentnr, nihil alind significat nisi, post- 
qnam fontes libelli ennmerati sunt, qnid libello ipso eontine- 
atar, indicari. Ac profecto in seqnentibus yersibns Ayienos 
totnm mediam mare inde a freto Tartessio nsque ad aeqaor 
Enxini sali peryolat. De ^porro particula conferas ex. gr. y. 
43S. 447. Haec necessaria mihi yidetur loci interpretatio. Ce- 
ternm fortasse his yerbis y. 51 sqq. praecipuum suum fontem, 
periplum dico, respexit; antea scriptores, quorum testimonia 
ei intexta sunt. Nam accuratius licet definire, quid sit illud 
'multa iungere'. Num putas singulorum fluminum yel gentium 
yel nrbinm memoriam singulis auctoribus ita deberi, ut aliud 
ex alio sit excerptum? Immo praecipuus fons Ayieni fuit yetus 
periplns: Hecataei igitur ceterorumque auctoritas non potuit 
non sie usurpari, ut, quae illi tradiderant, peripli continuae 
orationi adderentur yel immiscerentur. Quo autem id factum 
sit modo, habes luculentum exemplum y. 341 sqq., ubi de Her- 
cnlis columnis testes excitantur Euctemon Damastes Scylax. 
Qnod cum in ea Orae maritimae parte, quam traditam acce- 
pimus, qnattuor ex undecim illis afferantur, ubi sunt Septem 
reliqui? In ea scilicet parte mediterranei maris descriptionis 
fuerunt, quae periit, in qua regiones a Massilia usque ad Pon- 
tum Euxinum erant depictae. Ibi igitur fuerunt Hecataeus, 
HeüaDicus, Herodotus, Thucydides, ceteri; fuerunt autem eodem 
modo quo quattuor illi in ea parte, quae servata est. Peri- 
plus enim etiam latius quam ad Massiliam pertinens totum 
mare internum continebat, cui yetustorum scriptorum testimo- 
nia oceasione data aliquo modo sunt inserta. Haec mihi cum 
ATieni yerbis tum rei ipsi maxime accommodata videtur ratio; 
Sonnii autem sententia de his exprompta partim certe falsa 
partim ab omni yeri similitate aliena. Haec hactenus. 

Quae extrema disputantes cum tandem aliquando Heca- 
taenm, a quo longe aberrayeramus, rursus attigerimus, facul- 



Digitized by VjOOQ IC 



80 Felix Atenstaedt 

täte tarn bene oblata usus panca addam de ratione, qnae inter 
Hecataenm et Ayiennm interest. Ex eis, qnae modo exposui, 
spero apparere Hecataei auctoritatem ab Avieno v. 42 invo- 
catam ad Hispaniam aat omnino ad Oram maritimamy qnae 
quidem aetatem tnlerit, non spectare, sed ad eam potins par- 
tem, qnae yolyentibns annis intercidit. Itaqne falsissima est 
opinio eornnii Elanseni potissimnm^), qni, si qnod nomen ioter 
Hecataenm et Ayiennm conyenit, bnnc ex illo mntnatnm esse 
arbitrantnr. Immo cnm qnae nanta qnidam ipsins ocnlis as- 
pectayerat, ab Ayieno sint reddita, tantnm abest, nt poeta ex 
logographo pendeat, nt, qnae ex illo pernosoimns, eo maioris 
sint momenti ad Hecataei notitiam clarins illnstrandam. Con- 
sensns nimirnm habet explicatnm, qnod et logographns et 
peripli anctor priscae fnernnt aetatis; dissensio yero inde, 
qnod nihilominns nnins fere saecnli interyallnm inter ntrnmqne 
fnit interiectnm. 



Itaqne nt redeat oratio, nnde digressa est, satis elncet 
Hecataeo, cnm Hastienos nrbes in ora habentes indnxerit, 
minime repngnare Ayieni periplnm, qnippe qni saecnlo fere 
post litteris mandatns ipsas eas nrbes in Cartbaginiensinm 
potestate esse qnamyis tacitns indicayerit Qni intra ipsnm 
illnd interyallnm atqne etiam post Herodornm, a qno maxime 
logographns defenditnr, Ibericam oram insedemnt. 

Sed etiam longins licet procedere. Etenim cnm inde ab 
extremis saecnli qninti decenniis Carthaginienses eas nrbes 
tenerent, fieri omnino non potnit, nt seqnentis saecnli et se- 
qnentinm scriptor Mastienis easdem yindicaret. Nee igitnr in 
bis Hecataei fragmentis modo non inest qnicqnam, qno offen- 
damnr, sed plane genninam originem probatam habemns et 
confirmatam. Qnocirca si qnis contenderit logographi perio- 
dnm postea, Ptolemaeornm fortasse aetate, a nescio qno ita 

1) ChriBt p. 154 vero snspicatur Ayienum epitomam, quam Damastes 
ex Hecataei libro confecerit Agathemero teste, adhibuisse. 



Digitized by CjOOQ IC 



De Hecataei Milesii fragmentis. 81 

mutatam et interpolatam esse, at, qnae ille tradidisset, ad suae 
ipsias aetatis statum geographicum adaptaret, ea sententia de 
lüBj qnae ad Hastienoram gentem nrbesque spectant, fragmentis 
certe non valet. Sane exstiterit forsan qaispiam Hecataei ob- 
trectator, qui niminm animo indnlgens af&rmare andeat po- 
Bterioris aetatis innm retractatorem yei interpolatorem Hecataei 
libro qnaedam infarsisse ex alias priscoram temporum scrip- 
toris opere derivata. Bidicnlnm est in eiosmodi nngis versari. 
Affero aatem cum risn qnodam verba Wilsdorfii (p. 21 n. 1): 
ryDass Stephanus By%antiu8 ausser über Tarseion auch einen 
Artikel über Massta {Massianer bei Theopomp) und über Mas- 
Haner (angeblich nach HecataeuSy dem aber sonst immer die 
ionische Form Mastiener entnommen wird), schreibt, kann 
ebenso wenig beweisen wie (andere) Beispiele**. 

Explicatio denique, qaam apud Stepbannm legimus: e&voq 
nqoq Talg ^HQcmXelaig OTi^^acg, etsi propins colnmnas habi- 
tabant Elbysinii vel Elbestii, nihil habet offensionis; nam si 
modo ipsa qnoqne ex periodo a Stephano petita est, cam He- 
cataens daas gentes coninnctim commemoraverit (fr. 6 a), Mas- 
tieni antem re vera non longo afaerint a colnmnis, bonnm ex- 
plicatam habet ipsa ea explicatio. 

Haec de ipsa gente. Reliqnum est, nt de singnlis oppi- 
dia dispntem. Atque initinm capio ab 

fr. 9 ap. Steph. Byz. s. v. 2l^og Ttokig MaaTitjvdiv. 'Exa- 
raiog' ^^fierä öe 2l^og 7t6Xig\ 

Habes forte fortuna ipsa Hecataei verba, quae nt sat sim- 
pltda ad simplicem priscomm logographomm stilnm optime 
eonyeninnt. 

Vix antem Stephano hoc tmema ex Hecataeo derivatum 
sabministraTit Herodianas (cf. Theogn. in Gram. Anecd. Oxon. 
U 69, 15. Lentz praef. ad Herodian. p. CLXXUI). Consnlas 
de hae re Hillernm Annal. philol. CHI p. 524 sqq. et Niesinm 
de Steph. Byz. aactoribas p. 5 sqq. Qai cam certa argamen- 
tatione probaverit Hecataei periodnm ab ipso Stephano inspec- 
tam esse, etiam in Theognosti testimonio tamen probabilius 
est ethnicographnm omnes Mastienornm arbes ana mann ex 

Leipaifttr Stadien. HY. 6 



Digitized by VjOOQ IC 



82 Felix Atenstaedt 

UDO periegesis loco prompsisse et ad lexici litterarum ordinem 
direxisse. Id constat Herodiannm quoque huius urbis memo- 
riam haasisse ex Hecataeo. Sic de omnibns eiasmodi locis 
indicaDdnm. 

Urbs autem ipsa sita erat in sinn Malacitano, band dubia 
eadem atque ^E^ttavwv ftohg Strabonis III 156. 170 (alterum 
locum landavit Athen. III 121 A Ttokiv ^s^iTaviav eam appel- 
lans); Sex Ptolemaei II 4, 7; Ex Melae II 6, 94; Sexi Plinii 
III 8^); Saxetanum denique itinerarii Antonini p. 405, 3. 
Adiectivam autem ab urbis nomine ductum invenitur apad 
Athen. 1. 1. (ex Diphilo Siphnio medico); Galen, de faeult ali- 
ment. III 41 (tom. VI p. 747 Kühn); Plin. XXXVII 146. 
Martial. VII 78. Quae nomina ab Hecataei non diversa. esse 
recte iam pridem intellexernnt. ^) Alii eandem dicunt urbem, 
quam hodie vocant Motril^ alii quam Almunecar. Erat vetu- 
stissima Pboenicum colonia^); nee igitur quiequam miri ineo, 
quod Hecataeus in orbis descriptione intulit eius mentionem. 

fr. 8. ap. Steph. Byz. s. v. MacvoßwQa TtoXig Maarirjvwv, 
^E'/caralog EvgwTtr]. ro €&VLxdv MaivoßwQalog. 

De hoc nomine coniecturam protulit Vossius ad Mel. II 
6 p. 257, quam cum ipse Meineke in apparatum criticum Ste- 
phani editionis receperit, ut falsam esse ostendam ac tandem 
aliquando e medio toUam, pauio longius repetatar necesse est 

Suspicatus enim est Stephanum ex more suo in depra- 
yatum incidisse Hecataei codicem, ubi MaivoßuQa legisset, 
quamvis ille MaivorKrj "EßwQa duo Mastienorum oppida nomi- 
nayisset. Haue Eboram multos commemorare, velut ipsum 
Stephanum s. v. **EßoQa, Consentit Berkel ad Steph. Byz. s. v. 
3IaLv6ßwQa, Ac primum quidem — praeterquam quod Mae- 



1) Qao loco nescio an cam Dctiefseno Philol. XXX p. 286 'Sexi 
cogDomine Firmnm lulium' scribendam sit Olulium ^irmam' Uübuer CIL 
II p. 267). 

2) Sic Klausen. Movers II 2 p. 602 n. 29. 633. 657. Müllenhoff 
p. 148. ünger p. 198. Müller ad Ptol. p. 113. Detlefsen 1. 1. cf. praeterea 
Ükert II 1 p. 245. 350 sq. Forbiger p. 44. 

3) Cf. Movers p. 633. 638. 



Digitized by LjOOQ IC 



De Hecataei Müesii fragmentis. 83 

naca non Mastienorum erat, sed colonia Massiliensium — hanc 
remotissimam Massaliotarum urbem Hecataei temporibus vix 
exatitisse snpra (p. 55 sqq.) exposai. Ergo paene concidit con- 
iectura. Qnod si dixeris tum Hecataei fragmentum noD esse 
geDuiDam, sed a posteriore qnodam interpolatore periodo esse 
inspersam, nam baec est via et ratio? Nonne quicumqae arga- 
mentandi negotinm ad certas probabilesque normas direxit, 
eins est iogographo omnino non tribnere coniectando, qnae 
si tribnerit, metus est, ne ansam dent offensionis? 

Sed gravius accedit. Ebora illa abi sita erat? Complu- 
ries idem nomen diversis in paeninsalae regionibas deprehen- 
dimas. At non parva est nominum tarbatio. Propias ad rem 
accedamos et singnia qnaeqne dignoscamns. 

1) Ebora erat Baeticae oppidam, qnod non procnl a Baetis 
flavii ostio aberat. 

cf. Strab. lU 140. Steph. Byz. s. v. ^'Eßoga et AXßovqa.^) 
Cram. Anecd. Parisin. IV 100. 2) Mel. HI 1, 4. ») — cf. ükert 
p. 341. Forbiger p. 42. 

2) Ebnra Cerialis Baeticae inter Baetim et oram mari- 
timam in mediterraneis sita. 

Plin. m 10. (Ptol. II 4, 11 [9]). 4) — cf. Ukert p. 370. 
Detlefsen Philol. XXX p. 281 sqq. 



1) Cf. de bis Stephan! articulis Hillerum Annal. philo!. CHI p. 529 
et Niesium p. 21 sq. oblocntos Lentzio praef. p. CLXXVIII sq. 

2) Ezcerptam ex Stephano. cf. Geffcken, de Stephano Byzantio ca- 
pita duo. GottiDg. 1S86. p. 10. 

3) Melam hoc loco de eadem urbe loqoi ac Strabonem recte dicunt 
ükert et Forbiger 11. 11. nee non MflUenhoff p. 127 n. Niese p. 22. In- 
ioiia contrariam statait Kiepert Sitzgsber, d. Berliner Akad. 1864. p. 150. 
— Qnod praeterea Niese 1. 1. hoc rettulit locam Flioii III 1, 60, falso vi- 
detnr laudatos. Non repperi. Si dixit Plin. III 10, erravit. Hanc Plinius 
111 11, abi debebat, memorare omisit. 

4) Qoem locam Forbiger et Maller ad Ptol. p. 118 ad alteram Bae- 
ticae nrbem modo (sub 1.) enumeratam spectare ezistimant. At non con- 
veoit illius sitos ad eam, quam Ptolemaeus resplcit, regionem (cf. § 9 init). 
Aut errorem commisit hlc quoque Ptolemaeus — commemoranda ei fuit 
Strabonis Ebora II 4, 5 [4] — aut, cum comparanti Plinium III 10 perspicuum 

6* 



Digitized by VjOOQ IC 



84 Felix Atenstaedt 

3) Ebora urbs in interiore Lusitaniae plaga posita (Libe- 
ralitas lulia), cui hodie nomen est Evora. 

Ptol. II 5, 8 [6]. Plin. IV 117. itin. Ant. p. 418, 1. 426, 5. 
geogr. Rav. IV 43 p. 306, 15. CIL II n. 110. 114. 115. 339. 505. 
— cf. Ukert p. 389. Forbiger p. 30. Detlefeen Pbilol. XXXVI 
p. 120. 

4) Ebora, quam in Lusitaniae Magno promuntnrio (Cap 
da Roca) coUocat 

Mela UI 1, 8.1) (== Eburobrittium Plinü IV 113?) 

5) Ebora portas Gallaeciae, qui prope Tamarim flaviam 
iacebat in Praesamarchis. 

Mel. III 1, 11. — cf. Ukert p. 438. 

6) Ebora oppidum Hispaniae Tarraconensis mediterranenm, 
Edetanomm finibas ascriptam. 

Ptol. II 6, 63 [62). — cf. Ukert p. 417. 

7) Epora urbs Hispaniae Baeticae non multnm distans 
a Cordaba. 

Plin. III 10. itin. Ant. p. 403, 6. CIL II n. 2163. — 
cf. Ukert p. 379. Forbiger p. 49. 

8) Aebara oppidum Garpetanorum. 

Liv. XL 30. Ptol. II 6, 57 [56] {Atßoqa). geogr. Rav. 
IV 44 p. 312, 11 (Lebura).2) — cf. Ukert p. 427. Forbiger 
p. 69. Müller ad Ptol. p. 176. 

Qaae postqaam definivimus, quod tandem oppidum ad 
Vossii illam Mastienorum Eboram pertineat, videamus. Non 
yeniunt in censum nisi, quas primo et secundo looo enumeravi, 
nrbes: Strabonis Ebora et Plinü Ebura Cerialis. Sed baec 



fiat multa nomina utrisque communia esse nimiram eiusdem regionls, for- 
tasse Ptolemaei Ebora non fuit diversa ab ea, quam Plinlus vocat Eburam 
Gerialem. Habner CIL II p. 301 eandem duxit cum Plinü £pora. 

1) Nam ex descriptione Melae haec aliena est ab illa, qnae est fi^fjo- 
yaioq nohq Lusitanorum. Eburobrittium , cuius meminit Plinius IV 113t 
huc revocandum esse in meutern venit iam Ukerto p. 389 n. 29; nee equi- 
dem dlBsenserim. Haesitat H&bler, Die Nord- und Westküste Hispaniens. 
Leipzig 1886. p. 38. 

2) Ad hoc oppidum falsissime Stephan! sectionem b. v. rettulerunt 
Ukert et Forbiger 11. 11. 



Digitized by VjOOQ IC 



De Hecataei Müesii fragmentis. 85 

erat mediterranea, yix at Hecataeo omnino faerit nota, caias 
Maatienorain oppida band scio an omnia non looge ab aeqnoris 
ondis afaerint. Et quod gravios est, essent Maenaca et Ebora 
alogographo statim altera post alteram commemoratae: quod 
qni potaerit fieri, cum illa in Malacitano ainu esset condita> 
non Video. Immo est Strabonis Ebora ex ipsias Vossii mente. 
Qnae cnm idtra colnmnas prope Baetis ostia sita esset, eadem 
eredo obstat eansa. Interiaeebant enim aliae arbes, qaamm 
ooam certe videtnr memorasse Hecataeos: Snel. Denique quod 
gravissimam est, Hecataei temporibns circa Eboram illam 
Mastieni omnino non habitabant; immo babitabant Tartessii, 
qnos ipsos qaoqne noverat logographas. Et inter eos Masti- 
enosqne medii intercedebant Elbestii yel Elbysinii. Qnae cum 
ita sinty ne cum discrepantia etiam sorapulos Hecataei frag- 
mentis obtrndamns, Vossii coniectnra certissime missa nobis 
facienda. 

Itaqne eornm potins vestigia premo, qni Hecataei Maeno- 
boram intellegant Haenobam nrbem in eadem ora inde a Ma- 
laca ad orientem solem versas positam (hodie Velez Malaga?y) 
Hqc speetant Ptol. U 4, 7. Mel. H 6; 94. Plin. HI 8. itin. 
Aat. p. 405, 5. geogr. Rav. IV 42 p. 305, 5. V 4 p. 343, 17 
(Lennbar yel Lennba edd.). cf. Gnid. 83 p. 515, 23. 2) Sed ne 
sie Hecataei oppidi sitnm finiret, Vossins adductns est hisce. 
'8i est ^astienomm nrbs (Maenobora), non est Maenoba; illa 



1) Ita iam Pinedo ad Steph. Byz. s. ▼. Klausen. Ukert p. 245. Movere 
p. 602 n. 29. Müllenhoff p. 148. Müller ad Ptol. p. 113 et ad Scymn. 147. 

2) 8ont qni etiam Strabonis locum III 143 hac referant, qui ipse 
qnoqae Maenobam nominat, velati Klausen et Forbiger p. 44. Perperam 
certe opinor. Kam merito Ukert p. 349 sq. 288 id pressit geographum 
p. 142 sq. de ora inter Sacrum promnntnrium et colnmDas interposita verba 
facere: cnl cnm cetera nomina Asta Nabrissa Onoba Ossonoba convenlant, 
ne Maenoba qnidem ab eadem est aliena. Memoranda fuit Hecataei nrbs 
Stnboni p. 156 sq. Quod cnm apud Flinium III 1 1 sq. Maenuba flnvins 
Sit a deztro latere in Baetim infusus , non inepte Ukert et Müller urbem 
Strabonis eo propemodum loco sitam fuisse censent, quo ille in Baetim 
inflozerit. Qnae Unger p. 2t9 n. 28 opposoit, minime mihi quidem viden- 
tor necessaria. 



Digitized by VjOOQIC 



86 Felix Atenstaedt 

enim longius abest a freto, Mastieni autem proximi/ Cd addit 
Berkel Maenobam non Mastienornin , sed Bastulorum ascribi 
regioni. Ptolemaei (II 4, 6 sq.) locam nescio an reBpexerit 
At quomodo potuit fieri, ut Ptolemaeus de Mastienis loqae- 
retnr! Immo inferiore aetate eam regionem, qnam olim Mas- 
tieni tenuerant, tenebant Bastnli et Bastetani! Est non modo 
non discrepantia, sed potius consensns. Nee asqaam legitar 
urbem longius distare a mari. Habes apad Ptolemaeum baec : 
€v ök T(^ 'lßr}Qiyjf) TtekaysL] apud Melam: *in illius (Baeticae) 

oris ignobilia sunt oppida Ex Maenoba Malaoa' e. q. s. ; 

apnd Pliniam: ^dein litore interne oppidnm Barbesula 

Suel Malaea dein Maennba cum fluvio Oram eam 

in nniversum originis Poenorum existimavit M. Agrippa\ In 
ora igitur sita erat Maenobora; in ora habitaverant Mastieni. 
Guius rei confirmationem vel ex locorum illorum indole eli- 
eueris, ex oppidis dieo, quae una cum Maenoba enumerantnr 
(Sex, Suel). Ac potuit facile vetusto logographo innotescere: 
quanqnam de tempore, num re vera eins aetate exstiterit, 
aliunde non babemus compertum. At contra id nemo potest 
demonstrare non fuisse tam prisco aevo Maenoboram. Si vis 
etiam nomine ipso, quo usus est Hecataeus, pro argumento 
quamvis imbecillo utaris, quod per temporum volyentinm de- 
cursum in hominum ore adeo sit nsu detritum, ut Bomanornm 
scriptorum aetate ei responderet Maenoba. Nisi forte ceterum 
mavis corruptelam statuere ex dittographia litterarnm OB ortam. 

Multo magis incerta est res de 

fr. 10 ap. Steph Byz. s. v. Molvßdlvr] nokig Maarit]r(ov, 
^EYMTaiog EvQCüTtf]. 

Ac primum quidem hanc nominis formam ex librorum 
scriptura^) suo iure restituit Meineke^) probante Stiehlio Philol. 
VIII p. 593 ex coUato loco Herodiani Ttegl dixQovcov in Cram. 
Aneed. Oxon. III 291 (= Lehrs, Herod. scripta tria p. 359 et 
Lentz II 1 p. 13, 28). Conferendi autem praeterea Tbeognost 



1) MoXvßödva R MoXvßöava AV. 

2) Gf. etiam Lobeck path. proleg. p. 216 n. 27. 



Digitized by VjOOQIC 



De Hecataei Milesii fragmentis. 87 

II 113, 33. Arcad. 195, 6, Suid. s. v. Mokvßölvt], Stephan! 
tmema Lentz ex more suo technici xaS-oXtytfj Ttgoacpälcc inse- 
rendnm curavit (I p. 333, 13). cf. praef. p. CLXXIV. Nos 
id tantam pro explorato habemns Herodianum eiasdem nrbis 
mentionem ex Hecataei periodo prompsisse, quam apnd Ste- 
phannm legimns. 

Quo autem loco haec arbs aliqaando sita faerit, plane 
nebulis est obumbratum. Movere p. 602 n. 29 et Müllenhoflf 
p. 148 qnanquam ipsi dubitantes cogitaverant band aliam 
6886 Selanibinam Ptolemaei 11 4,7 0; Qon, nt videtur, nisi 
aliqna nominnm similitadine quamvis admodum levi commoti, 
qua certi nihil ostenditnr. Adde, qnod idem oppidum inter 
Sei et Abderam interpositam apnd alios vocatur simpliciter 
Sei nt a Plinio III 8^) et Mela II 6, 94, nbi sine dubio cum 
Detlefseno I. 1. Sei scribendum; corrnptela, quam exhibent 
libri, 'Aderas Velex"* aliqua ratione cum urbe Suel cohaeret, 
qoae nunc apud Melam suo loco desideratur. Ex ipso nomine 
aliquid coniectando assecutns est Müller ad Ptol. p. 114: Mo- 
lybdinam agnovit Urcos oppidum in sinu Urcitano situm, quippe 
qnod ut hac aetate sie iam olim celebre fuisset plumbi fabri- 
cis. Est coniectura fortasse reeta : attamen caret argumentum 
Ti demonstrandi. 

Sed inde non effici urbem Hecataei temporibus non ex- 
stitisse aut non in Mastienorum finibus sitam faisse planum 
est. An, nt statim occasione data, quid de eiusmodi nominibus 
iudicandum sit, disseram, quotiescumque in Hecataei fragmen- 
torum numero in nomen incidimus, cuius alioquin memoria 
eistet aut nulla velut Molybdinae — nam qnod Herodianus 
eins mentionem ex Hecataeo repetivit, non arduum est ad- 
versario dicere ante Herodianum in periodum eam interpolatam 
esse, Ptolemaeorum credo aetate — aut solos posteros apud 
8criptores ut Sixi et Maenoborae oppidorum: ex eo inquam 
idonea evadit causa, cur suspicio nos subeat? Et iu univer- 



1) Cf. ükert p. 351. Forbiger p. 44. 

2) Cf. Detlefsen PhUol. XXX p. 286. 



Digitized by VjOOQ iC 



88 Felix Atenstaedt 

snm admirabiÜB illa Dotitia, quam Hecataei propriam ftiisse 
recte ex fragmentis coUigitar, nam re vera a vetogtis Ulis 
temporibus tantopere abhorret; ut rara et insolita nomiDa ei 
potins demum aetati tribaenda sint, qaa Iberiae totinsque ocd- 
dentis condido magis ad lucem prolata erat atqne perdacta? 
Sic Nissen ItaL Landeskunde I p. 7 n. Hecataei reliqnias a Ste- 
phano servatas tanta nominam ad occidentem spectantiom copia 
coDspicnas esse dixit, quanta vix posset cum Herodoti insci- 
entia conciliariJ) 

Sed primum qnidem scire yellem, unde tandem interpola- 
tor yel retractator urbinm alias prorsus ignotaram nt Molyb- 
dinae et similium memoriam baosisset? An, siqnidem ne ad 
Ptolemaeoram qtudem aetatem bene accommodata est noini- 
num reconditorum nbertas, plane finxit sibi animo interpolator 
com alia tnm aliquam nrbem Molybdinam et arbitrio dnctns 
ascripsit Mastienis? Mira est ratio. Quid? Eodem nonne iure 
potest res in contrarium verti, ut dicator nomen tarn singulare 
per se abunde coarguere antiqui aevi se esse proprium? Ac 
reputandum est sexto saeculo lonum, inprimis Phocaeensium, 
mercaturam et commercium^ quod colebant cum occidentis re- 
gionibuSy yel maxime floruisse: potuit igitur Milesius ille, qui 
ipso eo saeculo ad finem yergente materiam, quam elaboran- 
dam sibi proposuerat, siye itineribus faciendis siye ex aliis 
percontando congesserit, multa ex nautis percipere etiam de 
terris tantopere remotis. Reputandum deinde Hecataeum totius 
orbis periegesin composuisse, qualis ei innotuerat: quorum 
autem priscae aetatis scriptorum exstant libri, qui continua 
descriptione terras illustrayerint et depinxerint, ut Strabonis 
Plinii aliorum? Herodotus sane de Iberia perpauca prodidit 
memoriae. At non tetigit nisi obiter eins regiones. Nee solus 
est conferendus: optimo iure Lipsius praeceptor insignissi- 
mus in medio posuit Herodorum. lam et huius et quarti sae- 
culi scriptorum ut Philisti Ephori Theopompi exstant frag- 



1) Oblocati sunt NUseno iam Niese Gott, Gel Anz. 1885. I p. 240 sq. 
244. Lipsius, quaestiones logographicae p. 16. 



Digitized by VjOOQIC 



De Hecataei Milesii fragmeDtU. 89 

menta tantum, nisi qnod Ephoram aliqaa ex parte Bupplet 

Seymnns ille qui dicitnr. Ex periplonim nnmero habemus 

Scjlaeem et Ayiennm. Et cnm historici illi id agerent po- 

tissimum, nt res gestas narrarent, geographicam aatem rem 

ita tractarenty nt sive occasione oblata dlgressiones operi in- 

texerent sive aliquot libroB terramm gentiumqne descripttone 

implerent, de Scylace et Scymno iam dissernimns^ qnam celeri 

Yolatn alter litora peragret, alter gentes praecipne et pancas 

Iberiae nrbes nsqae ad Pyrenaenm montem nominet. Qnan- 

talacnmqne antem ex his omnibns de vetustiore Iberia tradita 

aecepimns, nihilosetins qnam eximie Hecataenm confirment, 

et yidimnB et videbimus! Qnam acriter defendit Herodori 

anam illud fragmentum! Qnantam lucem tenebris aspergit 

periplos Avieni! Cnm bis igitnr Nisseno erat eomparandus 

Heeataens. Qnod cnm Herodorns gentes tantnmmodo, in bis 

Hastienos recenseat, periplns antem, nbi de ipso Mastienornm 

agro agitnr, non memoret nisi in Universum mnlta Pboenicnm 

loea: quid mirnm, qnod apnd ntrumque nihil de Sixo, de 

Maenobora, de Molybdina legis? Legeres , si nomina urbinm 

sbgillatim essent allata. Et quid, si, cnm Sixns et Maeno- 

bora etiam Bomanornm aetate exstarent, Molybdina a Poenis 

sicut Maenaca armis capta et dimta est ntpote nrbs gentis 

cimi Massiliensibns soeietate coninnctae, nt nee Scylax nee 

auetor peripli nee uUus alins posthac eam posset nosse ac 

memorare? Affatim puto manifestum esse, qnam nihil ex alio- 

mm priscae aetatis scriptornm silentio de Molybdina ceteris- 

que Mastienornm oppidis contra Hecataenm iure conclndatur. 

Credo yetustissimns ille logographus habuit accuratissimam 

terramm notitiam. Sat habeo hoc loco semel de hac re ex- 

posnisse. 

fiestat 

(fr. 7) ap. Steph. Byz. s. v. 2vahg nolig Maariavaiv. 

To €&vixdv 2vaklt7]g T(p ycoivip X6y(p. övvaxai %al 2vaXevg, 

Qnanqnam anctorem hie reticuit Stephanus — vel epi- 

tomator. Pbilisti esse fragmentum suspicatus est MUller ad 

Ptol. p. 112 cansis tarnen non allatis. Fortasse Hecataeo — 



Digitized by VjOOQ iC 



90 Felix Atenstaedt 

id quod faciiius erat ad coniectandum — propterea noloit tri- 
buere, quod in explicatioDe Stephan! non nt alibi lonica forma 
servata est; Philisto autem num forte tribuit propter Stephani 
tmema s. v. 'EkßioTiot? Qao loco ex eis, quae snpra (p. 30 sq.) 
disserni, id tantum demonstratnr Philistum de Elbestiis verba 
fecfsse, non de Mastienis. Immo cam Elbestiornm non videatur 
nisi ita mentionem fecisse, nt Carthaginiensinm copiis in Siciiia 
res gerentibas eos ascriberet, plane recedit ab similitudine 
veri etiam urbes et ipsomm et vicinae Mastienoram gentis in 
Hispania sitas enm dinnmerasse. Denique non potnit omniDO 
Sydim nrbem Mastienornm appellare, qnam utpote a Phoe- 
nicibns olim conditam eerte eins aetate habebant Cartbagini- 
enseSy nee potnit alius quarti saecnli scriptor. Sed quis tan- 
dem? Snpersnnt ex eis, qni gentem commemorarnnt, qaod 
sciamns, Hecataens et Herodoms. Hie nnm singnlas nrbes 
percensnerit, neseimns. Ceternm ipse lonica forma nsns est 
Immo etiam ignotns ille scriptor, ex qno forte qnis crediderit 
Stephannm buins nrbis mentionem petivisse, cnm quinti sae- 
euli fuerit necesse sit, lonica dialecto, si modo pedestri ora- 
tione libmm componebat, usus esset. Qnare cur non vis 
Hecataeo fragmentum vindicare, qnem tres alias Mastienoram 
nrbes in periegesi recensnisse idem Stephanns testetnr? Nam 
hoc necessario statnendnm ethnicographnm, cnm ter lonicam 
formam in explicatione retinnerit, in hac nrbe memoranda eam 
delevisse eodem modo, qno fortasse (cf p. 28) in ipsins gentis 
nomine s. v. MaattavoL delevit, sive Herodoro fragmentum 
attribais sive ignoto cnidam anctori. Ergo paene certa est 
Klauseni coniectura, qni hoc fragmentum inter cetera Heca- 
taei recepitO 

Urbs autem quin eadem sit, quae postea Suel vocabatur, 
a Malaca occidentem versus in litore sita (hodie Fuetigirola\ 
dubitari nequit Huc pertinent Ptol. II 4, 7. Plin. III S. 
itin. Ant. p. 405, 8. geogr. Rav. IV 42 p. 305, 7. V 4 p. 344, l. 
cf. Guid. 83 p. 515, 25. CIL II n. 1943. 1944. Deest apud 

t) Probant coniecturam quamvis non tali argumentatione instituta 
Ukert p. 245. MoYers p. 602 n. 29. MOUenhoff p. 146. Unger p. 198. 



Digitized by CjOOQ IC 



De Hecataei Milesii fragmentis. 91 

Melam II 6, 94; nam cum ibi legatar 'Aderas Velex\ si Abdera 
et Ex Domina detraxeris, litteris, quae restant, sine dubio 
ßigoificatar Sei Plinii III 8 et Selambina Ptolemaei (cf. supra 
p. 87) ob enumerationis ordinem, non Sael^ quod oppidam inter 
Halacam et Saldabam Melae erat interponendum. ^) Erat 
aatem Tetos Phoenicnm colonia. ^) Itaqne eadem plane in 
eam cadant quae in Sixum. Nee potest , nt spero, contendi 
in eins mentione, si modo Heeataeo debetur, qnieqaam offen- 
sionis inesse ant, nt accnratius rei verba adaeqnem, impedire 
quicquam, quominns yindieetar Heeataeo. 

2. Tartessus. 

fr. 4 ap. Steph. Byz. s. v. 'EhßvQytj ^cohg TaQTtjoaov. 
'Exaraiog EvqiaTtji. z6 Idytubv ^Ekißvgyiog, 

(fr. 5) ap. Steph. Byz. s. v. ^IßvXXa noXtg TaQTrjaalag. 
10 B&vixov 'ißvXlivog. tzqq^ olg ^eraXXa %qvoov xai aqyvQOV. 

Quae urbium nomina cum ambigna sint, de Tartesso ipsa 
prias disputandum erit. 

Tartessi nomen ad veterrimum aevum recedens Graeci ad- 
bibebant loco Tarsis ludaeorum, ut iam pridem Veteris Testa- 
ment] interpretes cognovernnt^) Spectat antem ad Hispaniae 
regicines, quas Fhoenices antiquissimis temporibus negotiandi 
cansa freqaenter adibant et celebrabant. 

Sed qnidnam Tartessi nomine a Graecorum scriptoribus 
denotatum sit, lis est inter viros doctos. Constat primum flu- 
Tiom sie esse appellatum, quem Baetim Baeticae provinciae 
fuisse legitur iam apud Strabonem III 14S et Pansaniam V1 19, 3 
(cf. Eust. ad Dion. Per. 337). Qu^m Stesichorus in Geryonidis 
carmine (fr. 5 ap. Strab. 1. 1.) fabellam de Hercule enarrans 

t) Perperam Melae locum hnc iubent revocari Hübner CIL II p. 246 
et Forbiger p. 43. Etiam Ukert p. 348 laudans Tzschuckium ad Mol. 1. 1. 
Tol n 2 p. 447 arbitratur falso loco Melam urbem posuisse. 

2) Cf. Movers p. 638. 

3) Cf. qaoB landavit Cless FRE vol. VI p. 1627. Litterarum sanc- 
tamm Iocob ibidem inrenis itemque apud Moversium p. 596 sq. 



Digitized by VjOOQ IC 



92 Felix Atenstaedt 

memoravit, at omnino nomen illüd cam fabalarnm fabnlosis 
narratiuncnlis solet contexi 0« Meminernnt praeterea eins Äristot. 
meteor. I 13, quaDqnam perperam eam ex Pyrenaeo monte 
ortam facit'^); Ävienns or. mar. 225. 285 sqq.; Steph. Byz. s. v. 
TaQtriaaog ^) ; item nescio an anctor Argonauticornm, qaae snb 
Orpbei nomine fenmtnr, v. 1248^). Postremo etiam Herodotam 

I 163, qui haec habet: ol Owxaiieg tov re ^Aöqlr^v 

xaJ T1JV TvQar]vl7]v xorJ rrjv ^IßrjQtrjv xal tov TaQjrjaaov eiai 
ol xazaöi^avT€Q et: ccTvtxo^evoi ök ig vov TaQrrjoaov — , fln- 
vinm Tartessum dixisse propter articnlnm tov conBentanenm 

Sed etiam aliud significatnr nomine Tartessi. Fuit tempnSy 
cnm putarent ipsos antiquos nihil certi de sita Tartessi habuisse 
compertnm, nisi quod ad extremnm oeeidentem nomen perti- 
nere vulgo esset creditum. Atque inde venisse nsu, nt alii 
— fluvinm nunc omittimas — de Hispaniae regione Tartesso 
loqnerentnr, alii de nrbe, qnae sive hie sive illic olim faisset 
sita^). Dein exstitit Movers copiosa dispatatione ostendere 
conatus (p. 594 sqq.) nrbem Tartessnm omnino non fnisse; 
euios si apad Graecos Romanosqne scriptores inveniretnr me- 
moria, commenticiam eam esse et fietam inde a primi a. Chr. n. 
saecüli temporibas. Terram potins inter Anam flamen et co- 
Inmnas interiectam signifieari nomine Tartessi et, qaae Baeti 
circnmiaceret , regionem. Quod probavit Christio (p. 122) 
MülIenhofGo (p. 125) Meltzero (p. 35 sq.). Mütavit eins senten- 
tiam paalo saltem rectins intellectis Herodoti Scymnique looig 
mox laudandis Müller ad Seymn. 164: at oppidi illnd com- 

1) Cf. Movers p. 598 sqq. 

2) £x Aristotde Basilias in Hexaemero. cf. MüUenhoff Hermes II 
p. 252 sqq. {Deutsche Altertumskunde I p. 224 sqq.). 

3) Quod tmema ignoto coidam debet auctori. Avieni periplo, ut 
patat Müllenboff p. 81 sq. Nonne potius £phoro? cf. Scymn. 162 sqq. 

4) Aliter Movers p. 604. 

5) Itaque erraverunt Bahr et Abicht ad Her. 1. 1. Bobrik, Geogr. 
des üerodot p. 138. Recte illud perspexerant GlesB 1. 1. p. 1628 n. Movers 
p. 602 cum n. 30 b. Niese Gott. Gel. Am. 1885. I p. 244. 

6) Cf. Heeren, Ideeii I 2 p. 50 sqq. Ukert p. 242 



Digitized by CjOOQ IC 



De Hecataei Milesii fragmentia. 93 

mentam retinuit. Contra vere urbem Tartessam aliqüando ex- 
atitisse confidenter studnit comprobare Unger p. 216 sq., cui 
totns astipalatnr Hansen p. 1427. Ac profiteor mihi quoque 
plane enm persuasisse. Namque rectissime mihi videtnr inniti 
locis Herodoti IV 152 et Ephori (Seymn. 162 sqq.)^): ex qai- 
bos tarn dilndde apparet nrbem foisse Tartessam, nt, si libera 
mente indicas, clam te sabdacere non possis. His testimoniis 
censeo confidendum esse; nee contra qnicqnam eo demonstratnr, 
qnod Bomanornm dominationis temporibas arbs non iam ex- 
stabat. Periit fortasse hello, qnod Hamilcarem Barcam adver- 
8119 Tartessios gessisse testatnr Diodorus XXV 10, nt band inepte 
eoniectant Cless et Unger 1. 1. Quare accidit, ut postea hie 
illic quaereretnr; nt alten eandem faisse dicerent qnam Gar- 
teiam, alteri quam Gades ^). Sed sno inre monait Unger hinc 
partim scriptoram illomm inscientiam patefieri, cum alii apnd 
Strabonem III 148 et Pansaniam VI 19, 3 oppidnm illnd inter 
dao Baetis sive Tartessi flnyii ora sitam fnisse rectins protn- 
lissent, partim confirmari rarsns re vera Tartessam nrbem 
faiflse, qaippe cnm omnes de nrbe Tartesso aliqaid haberent 
cognitam. In bis est etiam Avienns (cf. p. 64). 

Qaod cnm paene pro certo sit nrbem faisse Tartessam, 
non tam certam mihi videtar, atram omnibns locis eisqne 
prificoram qaoqne scriptoram non spectet nisi ad oppidnm 
nomen Tartessi an nonnnnqnam etiam ad regionem, in qna 
illad fderit sitam. Begionem Tartessnm eo tempore exstitisse, 
qno flamini idem nomen fnisset, Unger negavit. Etenim Ste- 
pbanmn s. v. Ta^rjaaog nomen voce TtoXig explicare, xal 

1) Moveniom p. 608 iambographi fons fefellerat. Ephori notitiam 
pArtiiD ab eo redditam esse exposuerunt Marx ad Eph. fr. 43. 52. 55. 
Müller ad Scymn. 153. 167 sqq. 183. Matthiessen Annal. philol. suppl. 
ni p. 884 sqq. Dressier, Das Geschichlswerk des Ephorus. Bautzen 1873. 
p. U. — Hoc loco certe illam secatas est propter Gelticae terrae mentionem, 

2) Logos omnes samma diligentia congessit Movers p. 608 sq. Ga- 
da; cf. SaU. hJst n fr. 32 (Kritz). Cic. ad Att. VlI 3, 11. Pün. VII 156. 
Vaier. Max. VIII 13, 4. loann. Lyd. de ostent. 12 p. 44 A. Carteia: cf. 
Mel. n 6, 96. PUn. UI 7. SU. lU 396. Paus. VI 19, 3. Denique memo- 
nndas est Appianus Iber. 2. 63 (Üarpessus). 



Digitized by VjOOQ iC 



94 Felix Atenstaedt 

X^'JQa non addere; apud Strabonem III 148 autem dici r^v ^oi^av 
TaQTTiaolda. Qaas causas ad demonstrandum non snfficere 
in promptu est. Nam licet quidam auctores at Eratosthenes 
ad terram designandam TaQtrjaalg voce^asi sint, tamen ex 
alioram eaque magis communi consnetadine nomen TaQTjjoaog 
etiam terram potuit significare. Qaem vero Stephanus 1. 1. 
excerpsit anctorem, is eo ipso loco de urbe simpliciter locu- 
tas est. 

lam si eos locos recognoveris, qaibos non solum affertur 
nomen, verum etiam explanatio additur, plerique, quantum 
inveni; oppidum Tartessum interpretantur 0- Unger ut doceret 
inferiore demum aetate interdum Tartessi nomen ad terram 
significandam nsurpatum esse, exempii causa attulit schol. 11. & 
479 et Dion. Per. 337. Sed illic, ubi agitur de bello Gigan- 
tum adversus deos ev TagrifjOGi^ gesto, ipsam legimus expli- 
cationem: noltg dh bötlv avtri naqa t(p ^Shüeavt^; nempe iv 
praepositio etiam cum loco convenit, ad quem aliqnid geritor 
(cf. lustin. XLIV 4, 1). Dionysii autem locus (v. 337), cum 
dicat Tartessum QvtjcpeviiDv Tvidov avÖQoiv, quid? nonne ex 
poetico more loquendi ad urbem quoque potest referri? Qaae 
vero paraphrasis et Nicephorus exhibent: Ta^rjaoog, twv 
^tXovaloiv .... avdQwv x^Q^ vel 17 yij rwy nXovaiwv avÖQwv, 
ex ipsis poetae verbis sunt profecta et elicita. 

Porro cum nudum legitur nomen, etiamtum aliquoties op- 
pidum est manifeste Tartessus ut ap. Prise, perieg. 334 sqq. 
Avien. descr. orb. 480 et omnino omnibus eis locis, ubi Tar- 
tessus cum Gadibus aut Carteia confunditur. 

At exstant, ut tandem perveniam, quo tendo, loci, qui- 
bus dubites, oppidumne an regionem scriptores Tartessum in- 
tellexerint. Eos potissimum dico, qui ad fabellae alicuins nar- 



1) Gf. Steph. Byz. s. v. TaQZT^aaog, schol. Arist. ran. 478. Hesych. 
8. V. Tagxriaaoq et yakrj Tagrijcala, Said. s. y. TaQtijoaoq et yaA^. £adoc. 
p. 105. £n8t. ad Dion. Per. 337. Tzetz. ad Lycophr. 643. 838. Arsen. 
viol. p. 174. Macar. 2, 90. Bekk. Anecd. I 229, 4. Paucos illos locos ex- 
cipio, quibus insola fuisse fertar: Flin. IV 120. schol. et Tzetz. ad Lycophr. 
643. — Ceterum de ipso huius poetae loco res videtar dubia. 



Digitized by VjOOQ IC 



De Hecataei Milesii fragmentis. 95 

ratiODem pertineot. Velat de Arganthonio Tartessi rege (Herod. 
I 163, Anacr. fr. 8. cf. schol. Dion. Per. 332) vel de Hercule 
Tartessum aggresso (Pherecyd. fr. 33. cf. Eudoc. p. 216. — 
Apoll. II 5, 10, 4. 7. cf. schol. Plat Tim. 24 E) vel de aliis 
fiibulis (Solin. IV 1) vel etiam de Phoenicum cum Tartesso 
commercio (Ps. Aristot mir. ausc. 135). Qaippe Arganthonins 
in fabnla non urbi tantam imperavit, sed etiam agro, in qno 
illa 8ita erat; quid, si, qni de eo fabulati sunt, hunc potins 
respexerunt quam illam? Nee latet memoria gentis Tartes- 
siornm. Ipsnm Arganthonium nonnuUi perhibent non Tartessi, 
sed Tartessiornm regem 0- Quorum non ita angusti exilesque 
erant fines. Ac mox videbimus urbem Tartessum non Phoe- 
nicam vetustam coloniam nee Phoenicum Colones fuisse Tar- 
tessios: erant haud secus ac Mastieni indigena gens Iberiae 
et sicat illi regionem Massiam et 'Massienam urbem', ita ipsi 
partem Hispaniae in eaque sitam 'Tartessum urbem' tenebant: 
iam Talde dubito an nomen Tartessi a principio etiam de 
gentis finibus sit usurpatum. Hac igitur in re convenit inter 
nos et Moversium. Gui rationi praeterea non repugnaret, si, 
quod monet Movers p. 611 sq., Tartessiornm veterum regioni 
responderet Tnrdetaniae nomen posterioris aetatis proprium, 
Tel si olim, uti postea Baetis nomen dedit provinciae Baeticae, 
eam Tartesso flumine etiam regio Tartessus, quae ei adiacebat, 
cohaesisset; non repngnaret denique, si Tarsis illa Veteris 
Testamenti terra potius quam urbs esset accipienda. Qua 
disputatione longe abest, ut oppidum Tartessus e medio toi- 
latur. 

Quod vero sunt inter recentiores, qui velut Cless 1. 1. licet 
recte urbem Tartessum teneant, Phoenicum coloniam eam sibi 
fiugant, ut auctores sunt Arrianns anab. 11 16, 4 (cf. Eust. ad 
DioD. Per. 453) et Avienus descr. orb. 613, qui nomen Tyriis 
Tisdicat colonis (cf. supra p. 64) : haec testimonia nihil prorsus 
valent, cum poeta ille Romanus Tartessum cum Gadibus con- 
fondere consueverit, hoc autem oppidum certissime Phoenicum 

1) Herod. IV 152. Luc. macrob. 10. Phleg. Trall. fr. 29, 6. Cic. de 
sen. 19. Piin. VII 154. CeiiBorin. de die nat. 17, 3. cf. Serv. Aeu. VII 662. 



Digitized by VjOOQIC 



96 Felix Atenstaedt 

fuerit aDtiqnissima coIoDia. Nee aliter de Arriano rem se habere 
statait Movere p. 609. Qni qaanqnam nrbem fnisse Tartessnm 
iniuria negavit, tarnen id merito videtor negasse (p. 595) urbem 
a Fhoenieibus conditam esse, tanquam si Tartessii PhoeDicii 
# faissent coloni. Tartessii sant, non dico nt eaate loqaar, Iberi, sed 
indigena geos Hispaniae cnm Mastienis Elbysiniis Cynetibos ab 
antiquis seriptoribus memorata. Qaod saue quidem bodduIH Tar- 
tessiosetlberosdistingaontO at Ephoms (Seymn. 199), Diodoms 
XXV 10, Avienas or. mar. 254, id habet inde explieatam, qaod ex 
ynlgari priseomm anctoram consaetndine, inter quos Hecataeus 
qaoqne est, Iberum gentis notio angustiore sensa asnrpata non 
solebat dIsi ad partem orientalis paeninsulae orae referri, apnd 
Aviennm etiam ad traetum meridianae orae, eeterae antem 
gentes, Mastieni Elbysinii Tartessii, propriis nominibas affere- 
bantur. In cogitandi igitur ratione et usn res vertitur. Con- 
tra ab sollemni loquendi ratione reeedens propriam sibi finxit 
imaginem Herodorus, cum ceteras quoqae gentes, qnas modo 
dixi , Iberieae nationis voce complexns est. Itaqne Tartessios 
non Iberieae, sed alias originis fnisse, fortasse Fhoenices ex 
Mttllenhoffii et Meltzeri sententia aut Ldgares, qaod posnit 
Unger, ex Hecataei aliorumqne distingaendi consnetudine ne- 
quaqnam recte coUigitnr. Idem credo coUigendum esset de 
Mastienis Elbysiniis Etmaneis aliis. Id vero nescio an tenen- 
dum Sit Tartessios, cnm Carthaginienses Hispaniam aggrederen- 
tar, si non ^consangninei' erant, at certe magis amica quam 
ceteros necessitudine ne dicam societate cnm eis fnisse con- 
innctos (ef. p. 46). Hamilcaris aetate mntata est condicio. 

Age vero accedamns ad eam qnaestionem, quam late 
patuerint fines Tartessiorum. Eratosthenes ttjv avvexij rjj Kahtjß 
TaQxriaaLda y,aXelod'aL (pifjat apnd Strab. III 148. Inter Gletes 
et Elbysinios intermiscet Tartessios Herodorns. Omnium antem 
accnratissimam notitiam praebet nobis periplas Avieni. 

Atqae aperinnt^ nnde oriantnr Tartessii, versus 223 sqq. 
eil. V. 254. In praecedentibus dicuntur Cempsos, qui Hispaniae 



1) Cf. ünger Mus. Rhen. XXXVIII p. 180. 



Digitized by VjOOQ IC 



De Hecataei Milesii fragmeutis. 97 

latus occidenti obversiun colunt, excipere Cynetes, qaibas tribn- 
itar y. 201 Cyneticam iagam^ quod idem est atqae Cap de 
5. Vicente^)\ deinde v. 205 Anas per Cynetes fluens memo- 
ratnr; tom 'panditar rarsas sinns' v. 206 , videlicet is sinos, 
qoi ab Anae ostio^) nsque ad Baetim porrigitur; v. 212 duae 
insnlae affemntar et caates saera Satnmi v. 215; denique 
T. 222 sqq. legimas haec: 

Hinc dictam ad amnem solis unias via est 
Genti et Gynetam hie terminus. Tartessins 
Ager bis adhaeret allnitque eaespitem 
225 Tartessus amnis: inde tenditnr iagum 
Zephyro sacratam: deniqae arcis sammitas 
Zephyris vocata e. q. s. 
Conferendi sunt versas 248 sqq. : 

At Iberus inde manat amnis et locos 
Feeundat unda: plurimi ex ipso fernnt 
^iO Dictos Iberos, non ab illo flamine, 
Qnod inquietos Vasconas praelabitur. 
Nam quicqnid amni gentis haius adiaeet 
Oceidunm ad axem, Iberiam cognominant. 
Pars porro eoa continet Tartessios 
2^5 Et Gilbicenos. 

Exponam de totius loci conexu, cum, posteaquam at mihi 
videtnr iam reete expositum est, novissimns interpres ad aliam 
sententiam discesserit. 

Müllenhoff p. 114 sqq. Tartessios ab Ana flnvio initiam 
capere statnit^) et cantem Sacram esse promnnturiam Cap de 
S. Vieenle; Avienum antem maxima faisse neglegentia, qui 
Anam com t. 223 Cynetes a Tartessiis dividere dicat, tarnen 



1) Cf. Müller Philol. XXXII p. 107. Sonny p. 33. Aliter iudicat 
Unger Mus. Rheo. XXXYIII p. 194 sqq. 

21 Vel a promuuturio Cap de S. Maria (cf. Sonny p. 33 n. 4); nam 
quod amnis ante sinum, in qaem inflait, apad Avienum memoratur, haic 
Don tantum tribuerim; potest facile hie quidem ordo enumerationis vel 
baee loqnendi ratio esse poetae Avieni. 

3) Haud secus ükert p. 479. Movers p. 613. 
Lriprig^r Stadien. XIV. 7 



Digitized by VjOOQIC 



98 Felix Atenstaedt 

y. 205 Gynetum agrum faciat perfluentem, nee minns qnia y. 212 
dnas insolas et eautem Sacram proxime ab Ana abesse in- 
dicet) y. 222 antem nngetar inde (seil, ab Ana) nsqae ad 
Anam esse solis anius yiam. Ineasayenmt poetam etiam Christ 
p. 176 et MttUer 1. 1. p. 107, Disi qnod hie eantem Sacram 
agnoscit promnntnriam Cap de S. Maria et hoc Gynetnin et Tar- 
tessioram confininm esse existimat. At obstat ipsa ea, quam 
criminibns in poetam coniectis levare staduernnt, discrepantia, 
qnae tarnen, num alia et probabiliore ratione possit leyari, ad 
inqnirendnm inyitat; obstat potissimnm — idque plurimam 
valet — , quod v. 254 ab Ibero amne, qui hodie Tmio nun- 
cnpatur i), orientem yersns Tartessii incipere dicuntnr. Nempe 
Müllenhoff p. 120 cogitnr suspicari eos etiam occidentalem ad 
Ibernm adiacentem regionem habitare. Quasi hoc per se pa- 
teat! Et haec omnia sive male intellegendo siye leyiter ex- 
primendo sna culpa peccayit Ayienns! 

Quae offensiones ne a Sonnio qnidem solvuntur. Faeit 
nonnulla yerba (p. 34) de param accurato poetae loqaendi osn, 
qui eiusmodi particnlas nt ^ hie hinc dehinc' tarn libere ponere 
assueyerit, ut earum nulla ratio haberi possit. Ita cum y. 222 
qnoque 'hinc' yoculam usnrpasse, cum in periplo non fuerit no- 
tatum nisi usque ad Anam uno die yiam confici loco, unde 
fiat iter, omisso (seil, a iugo Cynetico). Particularum usum sane 
Ayienum non propriis terminis diligenterqne observatis coer* 
cuisse adeo non infitior, ut ipse antea (p. 79) simile quid monn- 
erim: sed id mero arbitrio fingit yir doctus non declaratnm fnisse 
disertis yerbis in periplo, unde distaret yia unius diei Anas 
flumen ; fingit item excidisse yiae indicationem inde a proman- 
turio Ophiusae usque ad illum locum. Mox de mensura loco- 
rum accuratius disseram. Quod autem Anas y. 205 'ante tem- 
pus* commemoraretur, Ayienum, cum in fönte Gynetes usque 
ad Anam pertinere dicerentur, fluyium obiter memoratum in 
suam descriptionem recepisse; idem fecisse y. 208. At cum 
y. 206 de sinu agatur, in quem ipse immittitur, suo loco Anas 

1) Gf. Müllenhoff p. 119. Ongerp. 211. Hansen p. 1427. Sonny p. 37. 



Digitized by VjOOQ IC 



De Hecataei Milesii fragmentis. 99 

ibi commemorabatar (cf. p. 97 n. 2). Ceternm quae in periplo 
inter se coDgruebant, Ayienus semel recte expressisset (v. 223), 
altero loco falso (v. 205) ! Denique versus 249 sqq., qui Sonnio 
impedimento sunt, tribauntar interpolatori. Non modo ad neg- 
legentem Avienuin confagitar, sed etiam ad personatum aac- 
torem. En nodos discissos, non solutus ! Qua de re infra ube- 
rins mihi disputandum erit. Immo Ungeri (Philol. suppl. IV 
p. 207 sqq.) partes assectorO. Anas fluit per Cynetes (v. 205). 
Cyoetes excipiunt Tartessii (v. 223). Tartessii incipiunt ab ' 
Ibero (7. 254). Ergo Iberus est limes inter Cynetes et Tartes- 
Bios. Simplicissima est ratio. De caute Sacra adeas Uogernni 1. 1. 
De viarum mensnra ut exponamas, restat. Ac spectemus 
8itnm locornm. Aryium iugum (y. 160. 172) non tarn fuerit 
Cap Carvoeiro (ünger Mus. Rhen. XXXVIII p. 1 90 sq.) quam illud, 
qnod 'Of otiov anQov cluet ap. Ptol. II 6, 2 2)j deinde Ophiusae 
prominens (y. 171) yidetur esse promunturium apnd Olisiponem 
sitnm, quod hodie appellant Cap da Roca, non Cap de S, Vi- 
cenle (Ünger p. 194 sqq.). Hoc ipsum est iugum Gjneticum 
(?. 201), quod Unger (p. 194 sqq.) non diyersum esse sumit a 
promunturio Cap de S. Maria. Conferas de bis omnibus ceteros 
Äyieni interpretes. Quod cnm apud Avienum y. 1 62 ab Aryio 
ingo usque in colnmnas classibus esse cursus quinque diernm 
dicatur, y. 172 indidem ad Ophiusae prominens duorum, effici- 
tar de reliqua orae parte inter Ophiusae prominens et colnm- 
nas yel Gades ') interiecta cursus trium dierum. lam intenda- 
mus ad y. 266. Ubi cum apud Wemsdorfium legatur ^Dictoque 
ab amni/ Mtillenhoff p. 124 pro eo, quod traditum est ^Dicto- 
qae ab unf procul dubio et lenius et rectius restituit 'Dicto- 
qae ab Ana', quod etiam Uoger Philol. suppl. IV p. 2 14 et Holder 
•landayere. Haec autem est yiamm computatio: uno die yia 
oonficitur ab Olisipone usque ad iugum Gyneticum, uno inde ad 
Anam, uno denique ab Ana usque ad Gades (y. 266). Nimi- 



1) Cf. etiam Hansen p. 1427. 

2) Cap Sßlnro? ükert p. 283. H&bler 1. 1. p. 26. 

3) Cf. Sonny p. 23. 35 n. 3. 

7* 



Digitized by VjOOQ IC 



100 Felix Atenstaedt 

rum deminuuntar itinera, quo propiua nanta ad regiones ma- 
gis celebres accedit^. 

Attamen latet difficultas. Ab Gadibofi ad Anam est via 
unius die! (v. 266) ; ab Ibero usqae ad Anam item unius diei 
(v. 222). Qai convenit? Necesse esse reor, quod ÜDger 
p. 209 monuit, poetae verba (v. 222) ^solis anius via' ad 
terrestre Her referantar. Reputes antem ab Ophiasae promi- 
nente usqae ad Anam navigationis cnrsus mensnram celari: 
succedit mirum in modum mensura terrestris itineris v. 178 sqq. 
Et rursas inde si petat quisqaam pede 
Tartessiorum litus, exsnperet viam 
Vix lace qaarta. 
Tartessii ab Ibero sumunt exordiam. Kursus quanto tempore 
navi quis vias permetiatur, iam inde ab Ana perhibetur (v. 266): 
reliquam est, ut dicatur, quantum Iberus ab Ana distet. Quod 
factum videmus ipso versu 222, ut ibi quoque de pedestri iti- 
nere agatur, quod forsitan — si modo übet Sonnio^) aliquid 
eoncedere — viator eadem via conficiat, qua quis ab caute Sacra 
Anam transgressus perveniat Olisiponem ab ora in interiora 
recedens, non litus ipsum premens usque ad Anae ostium. 

Iam yero quousque in mediterraneis pertineant Tartessii 
— quod ad nostram de Hecataeo quaestionem aliquid valere 
infra noscemus — , band ita certum videtur. Res est nobis cum 
Etmaneis et Ileatibus vel Eleatibus. Namque post Tartessi 
fluminis descriptionem (v. 283 sqq.) Labet poeta v. 298 sqq. haec: 
qua dehinc ab aequore 
Salsi fluenti yasta per medium soli 
Regio recedit, gens Etmaneum accolit. 
Atque inde rursus usque Cempsorum sata 
Ileates agro se feraci porrigunt. 
MüllenhoflFp. 129 Etmaneosputat superiorem fluminis parteui 



1) Cf. Müllenhoff p. 103. 

2) Cf. p. 31 n. 1, ubi haec: ^terrestris itineris spatium indicare nisi in 
compendiis per regionem mediterraneam faciendis ineptum est, cum orae 
modus navium cursu definiatur.' 



Digitized by VjOOQIC 



De Hecataei Milesii fragmentis. 101 

acGolere; ad meridiem et occidentem yersos eis acclinare Ilea- 
tes; ntramque gentem ntrique ripae adiacere. Non magis as- 
sentier quam Christ AnDal. philol. CHI p. 713. Qnod autem 
Unger p. 222 opinatnr ipse qaoqae Etmaneos atrimque circum 
Hispalim habitare, quos in occasam versus asque ad Cempsc- 
rnm fines Ileates excipiant, laeas autem Lignstinus (y. 284) a 
Tartessils diyidaty oe id qnidem certüm mihi yidetnr. Eteuim 
nam recte 'aeqnor salsi fluenti' (y. 298 sq.) interpretatus sit lacum 
Ligostinam, yalde dabito. Ac ne fluyins quidem Tartessns, de 
quo modo locntns est poeta^ eis verbis significari mihi yide- 
tnr^, sed ipsnm mare, quod paeninsulae oras alluit, at bis yer- 
sibuB 298 sqq. non indicetor nisi mediterranea ab Etmaneis 
incoli (cf. V. 432. 483, 549. 622 [615]). Deinde et citra Baetim et 
trans enm utramqae vel alterutram gentem incolere ex ipsis 
poetae yerbis nuUo modo concludere licet Qaod cum Ileates 
inter Etmaneos et Cempsos interiecti esse dicantar, yeri est 
simillimnm etiam Etmaneorum partem saltem aliqaam a Baeti 
ad occasam solis spectare; nee qnicquam opinor impedit, ne 
Qniversos Etmaneos ibi habitare existimes et ab sinistra ripa 
excladas. Itaqne si ui mediterraneis a Tartesso fere flumine 
in 8eptentrionem et occidentem colunt fortasse osqne ad sn- 
periorem Iberi amnis alveum et inde excipiuntar ab Ileatibas, 
qni Cempsos attingnnt, seqnitar, at non necessario pates Tar- 
tessios asque ad lacum Ligustinum tantummodo pertinere, sed 
etiam ainpliores fines eis possis quidem tribuere, regionem dico 
ipsi flnmini proximam eique etiam superiori. Nam hoc per 
se magnam habet speciem yeri. Mirum ni Etmanei a dextro 
latere non adeo prope flumen accolant, ut eos ne pusillum quidem 
Bpatinm proxime fluyium habitandi Tartessiis relinquere putes. 
Qaatenus autem re yera Tartessii secundum Tartessum intror- 
808 se porriganty id manet obscuritate yelatum. 

Superest, ut de termino Tartessiorum in ipsa ora maritima 

1) Cf. etiam Sonny p. 41. 

2) Quanquam Ayienas etiam cum de fluviis agit, asurpat yoces aequor 
(cf. or. mar. 546. 627 [620], descr. erb. 30. 335. 424. 1030) et ^fluentum* 
«cf. or. mar. 321. 626 [6191. 631 [624]. descr. erb. 425. 1160). 



Digitized by VjOOQ IC 



102 Felix Atenstaedt 

posito qaaeramus. Ut mittam Sonniam, qai nizus y. 223 sqq. 
eum fuisse Tartessum flavium existimat (p. 35. 41), huc spec- 
tant y. 254 sq.: 

Pars porro eoa continet Tartessios 

Et Cilbicenos 
coli. y. 303 : Maritima yero Gilbiceni possident 
et y. 308 sq. Tartessiornm mons dehinc attollitor 

Silyis opacas. 
y. 317 sqq. monte ab illo, quem tibi 

Horrere silyis dixeram, cum yeneris, 

Litus redine et moUe harenaram iacet, 

lu quas Besilus atque Cilbus flamina 

Urgent fluentum. 
Qaos iam supra tetigi exponens de CUbicenis (cf. p. 39). Sat 
babeo iterum Ungemm (p. 229) laudare, qni Tartessios ab CU- 
bicenis Besilo (Lirio) fere flumine seiungi statnit. 

Attamen latins pataisse yidentur fines Tartessiornm. Ipse 
enim Ayienns eo loco, quem supra (p. 34 sqq.)"^ tractayimus, ubi 
quattuor illae gentes Chrysum accolentes enumerantur, y. 4 19 sqq. 
testatur Tartessios porrigi in Galacticum sinum; apud Ma- 
lacam eomm fit mentio (y. 428); terminus deniqne erat in sinu 
Ilicitano (y. 462 sq.). Quid? quod etiam Ephoro Tartessii ibi 
habitantes innotuere (Scymn. 199)? 

Sed priusquam singula perseqnamur, quaeramus, quemad- 
modum omnino, cum Tartessiis iam Gilbiceni successerint, tarnen 
illorum mentio iterata et possit et debeat intellegi. Movers 
p. 613 sq. putat angustiore sensu Tartessi yocem non yalere nisi 
fluminis regionem et Turdetaniae oram columnis et Ana ter- 
minatam, ex latiore autem usu etiam citerioris orae partem 
comprehendere. Quod ei yidetur apparere cum ex posterioris 
aetatis significationibus, quae sunt Baetica et Turdetania, qna- 
rum usus ad priscum terrae nomen aptatus sit, tum ex prae- 
cipuo teste Ayieno, qui, quaecumque tradiderit, ex antiquioribus 
partim Punicis fontibus sit mutuatus. Gentem igitur Tartessi- 
ornm yetusto aeyo per magnam partem paeninsulae orae, qaae 
ad meridiem et orientem yergit, esse difTusam. Gonferendi 



Digitized by VjOOQ IC 



De Hecataei Milesii fragmentis. 108 

snnt etiam Müller ad Scymn. 199, qai Polybii illum locam (III 24) 
ad secundam foedus Poenoram Romanoramque spectantem 
asd?it, et Christ p. 174 n. l^. 

Denique memoranda est Meltzeri opinio. Exponit p. 35 sq. 
152 sq. Tarsis sive Tartessi nomen antiqaitus ad totam oram 
inde ab Ana nsqne ad promnnturiam Cap de la Nao spectar 
71886; quae Phoenicnm yeteram oppidis faerit completa; Tar- 
tessios nempe ipsos Phoenissae originis eonim faisse incolas. 
Indigenas postea gentes colonias ant delevisse aut ad miDo- 
remnnmerum redaxisse; Poenos deniqae geutibus illis subiec- 
tis Phoenicain adhno snperstites nrbes suae vel societati vel 
dominationi adiimxisse et ipsoram colonos intermiscuisse. Qaare 
esse faetniD; ut, cum tractus ille Libyphoenicom nomine com- 
prehensus sit, Tartessi nomen contraheretur nee referretar nisi 
ad terram colnmnis ulteriorem. Atqai etiam posthac in sinn 
Ilicitano nomen inhaesisse ex memoria pristini Status non ob- 
litterata. Sane quidem Phoenicam oppida ab indigenis Hispa- 
nis occapata et dein a consangoineis Poenis qaodammodo re- 
cnperata esse satis saperque snpra diximos. Sed rorsus item 
8at yerba fecisse nobis videmor Tartessios non faisse Pboeni- 
cnm colonos oppidorumque illorom incolas. Qua cansa frangitur 
Meltzeri sententia. Immo magis videtur probabile Tartessios 
antiqaitns brevioribus finibas coercitos latins se propagavisse, 
qni Gletnm regionem post Herodornm obtinere coeperint idque, 
nt yidetur, belli inter Carthaginienses et Massaliotas gesti tem- 
poribas (cf. sapra p. 46. 57). Quid? qaod apud ipsum illum 
mythographum Tartessiorum nomen non pertinet nisi ad oram, 
quae patet extra columnas? Inter Cynetes Gletesque et Elby- 
mm interponontur. 

Ex eo autem, quod modo dixi, aliquid aiSTulget luminis 
bnic quaestioni. Dicunt ad orientalem oram Hispaniae Tar- 
tessios priscis temporibus pertinuisse. At quonam modo eo 
Qsque pertmebant? Qualis ratio inter eos intercedebat et Elby- 
sinios Mastienos Libyphoeniees? Non possum facere, quin 

1) Ubi qoam antea (p. 122) opinionem conceperat, ipse — recte 
Bcilicet — depoBuit. 



Digitized by VjOOQ IC 



104 Felix Atenstaedt 

de hac quoque re profitear üngernm (p. 223. 234 sq. 246), quid 
rei esset, clare expressisse: loci, qnos landavi, ad colonias Tar- 
tessiorum speetant, qaae ab ipsornm finibas procnl aberant. 
Nee ita moleste nescio an yideatnr adieetivam ^diyites' gentis 
nomini a poeta appositam (y. 423). Qaid enim in ipso fönte 
reppererit, at hoc ipsum ad exprimendum eligeret, qnis est, 
qui sciat? An addidit ornatos causa? Sed utat est, nnllo 
modo Avieni yerba ita accipere licet, nt de continno Tartessi- 
orum agro cogites. Non magis diiigenter 'porrigendf (y. 424) 
yerbum a poeta ad yeram rei condicionem accommodatum est 
quam ^terminus' (y. 462) significatioO- Nimirum ille locus, a 
quo Tartessii ad sinus Calacticum et Ilicitanum non pertine- 
bant, sed pertinuisse mente tantum cogitandi sunt, si Ayieni 
yerba spectas, intellegendus est Iberus fluyins, a quo initinm 
capiebant ipsi ad Besilum fere amnem tantummodo pertinentes. 
lam accedamus ad ipsos Ayieni yersns419sqq.: 

Hie Gbrysns amnis intrat altum gurgitem: 
4-20 Ultra dtraque quattnor gentes colunt. 

Nam sunt feroces hoc Libyphoenices loco; 

Sunt Massieni; regna Selbyssina sunt 

Feracis agri et diyites Tartessii, 

Qui porriguntur in Calacticum sinum. 
425 Hos propter autem mox iugum Barbetium est 

Malacaeque flumen urbe cum cognomine, 

Maenace priore quae yocata est saeculo. 

Tartessiornm iuris illic insula 

Antistat urbem, Noctilucae ab incolis 
4S0 Sacrata pridem: in insula stagnum quoque 

Tutusque portus: oppidum Maenace super. 
A Chryso flumine colonos Tartessios incipere opinatur ünger 
p. 239 ; at si, quae modo de yoce porrigendi dixi, retines, nuUa 
nos urget yis necessitatis. Quin etiam ob ^'terminus^ yoculam 
(y. 462) aequum est locum, unde Tartessii — ab Ayieno — 
tauquam se porrigentes inducuntur, Iberum intellegi, non Ghry- 

1) Cf. ÜDger p. 234 sq. 



Digitized by VjOOQ IC 



De Hecataei Milesii fragmeutis. 105 

snm. Nihil impedit, qnominas in citeriore quoque ripa Ghry- 
snm proxime Libyphoenices accolere (cf. sopra p. 35) ac divites 
Tkrtessios (v. 423) apad Malacam (v. 428) vel omnino in sinn 
Malacitano consedisse credamos. Etenim com apnd Malacam 
Tartessios nominatos inveniamus, vix possumus Galacticnni; qiii 
didtar, sinnm cnm Müllenhoffio p. 146 et Sonnio p. 45 sq. ad 
eam regionem retrahere, qnae inde a Ingo Barbetio (qaod hodie 
Tocant Punta de Cala Maral) ad meridiem vergit: simplicissi- 
mam videtur Galacticnm sinnm agnoscere sinam Malacitannm. 
Qoanqaam Uli plane contrarinm ex poetae yerbis elicinnt. 
Qoia iagi Barbetii post Tartessios, qui in sinnm Galacticnm 
porrigantnr, mentio fiat, necessario sinnm, qni praecedat, nempe 
iiluffl, qni a Ghiyso nsque ad iugnm Barbetium patescat, esse 
intellegendum. At accuratins consideremns rationem, qua sin- 
gala ab singnlis apnd Avienum excipiantnr. Agitnr de Ghryso. 
Percensentur primnm gentes, quae nltra citraque colunt. In bis 
Tartessii. Quorum mentioniper relativam enuntiationemadicitur, 
abinam babitaverint, scilicet in sinu Malacitano. Attamen apnd 
Chiysam etiamtnm remanet descriptio. Dein memorantur Barbe- 
tium ingnm et Malaca. Anticipata igitnr est Tartessiorum se- 
diam memoria, qnae per praepositionem ^propter cnm eo loco, 
qao descriptio substiterat, a poeta conectitur. Itaque Galacticnm 
sinom esse Malacitannm recte iudicavisse mihi videntur Unger 
p.235 et Hansen p. 14280* Qnod si tenes, vix potes facere cum 
Sonnio p. 45, qui putat Avienum, cum in periplo post Tartes- 
sios nudam Galacticum sinnm allatum deprebenderit, bunc cum 
Ulis mero arbitrio inductum coniunxisse verbo porrigendi; 'ora- 
tionem' igitur — ut ipsins viri docti verbis utar — ^ab illis 
ad hnnc rhetorice traducturum Tartessios nsque ad Galacticnm 
sinum babitare commentum esse.' ^Porrigendi' yerbnm sane 

1) Ceterom aliud quid possis excogitare: verba ^qui porrigontur in 
•Galacticum sinttm' anticlpatione quadam adhibita iam ad extremum Tar- 
tessiomm terminnm ▼. 462 sq. spectare, qui tum, postquam eatenus pro- 
vecta est descriptio , suo loco indicatur. Cuiusmodi praecurrendi rationis 
exemplum habes y. 223 sqq., ubi simulatque, unde Tartessii incipiant, die- 
lam est, praemittitur mentio fluyii Tartessi. 



Digitized by VjOOQIC 



106 Felix Atenstaedt 

est Avieni ; sed videtur nihil esse impedimento, ne arbitremar 
re yera aliqno modo in peripio indicatnm fuisse Tartessios (co- 
lonos) in Calactico sive Malacitano sinn faabitare. Qaanqaam 
nam praeter insnlam Malacae obieetam in ipso illo sinn 
ampliora tenaerint Tartessii coloni, ignoramns. Qdd vero nomini 
qnale legitur 'Galacticns sinns' faciendnm sit, in ineerto est. 
Liceat mihi hanc quaestionem hie praetermittere; breviter infra 
ad eam redibo. 

Restat extremus eins gentis terminas. Post ingnm Traete 
{Cap de Palos) mentio inicitur v. 456 Theodori amnis (cf. Ps. 
Aristot. mir. ausc. 46) non diversi ab eo, qui dicitnr Tader a 
Plinio III 19 (hodie SeguraY). Dein Phoenicum vel Carthagi- 
niensinm, qui lUic incolnnt, memoria continetar yersibus 459 sq. 
Sequuntur v. 460 sqq. : 

rursus hine se litoris 
Fnndnnt harenae et litus hoc tris insalae 
Ginxere late: hie terminns qaondam stetit 
Tartessiorum ; hie Herna civitas foit. 
Gymnetes istos gens locos insederant e. q. s. 
Patet eum sinnm agi, qui inter promuntnria Cap de Palos et Cap 
de la Nao interiectus est, quem Ilicitanum appellant posterioris 
aetatis geographi. Sed quo loco Herna civitas sita fuerit, ne- 
scimus^). Quam prope eam urbem fuisse Unger suspicatur, quae 
nunc cluet Alicante, eo fortasse loco, quo posuerit ii/niva ^Ilixi- 
Tavov Ptolemaeus II 6, 14. 'Terminus' autem vox iamiam vix 
latet: nam ibi quoque consederant Tartessiorum coloni. Quod 
confirmatur ab Ephoro (Scymn. 198 sq.) iam supra laudato. 
Gonfirmari videtur praeterea eiusdem saeculi testimonio, 
dico secundi, quod Bomani Poenique inierunt, foederis instru* 
mentum. Nam TaQoi^iov nomen, quod apud Polybium lU 24 
exstat, vix iniuria Movers et alii cum Tarsis et Tartessi no> 
minibus cohaerere suspicati sunt nee videntur redargnti ab 



1) Gf. ükert p. 482. Malier ad Scymn. 199. Christ p. 172. MülleDhoff 
p. 157. Unger p. 244. Sonny p. 49. Wilsdorf p. 21. 

2) Cf. Sonny p. 49. 



Digitized by VjOOQ IC 



De Hecatad Milesii fragmentis. 107 

ÜDgeroOy qui MassilieDsem coloniam fuisse Tarseium aaguratus 
est, tertiam nempe ex eis, quae teste Sträibone III 159 non pro- 
enl a Socrone afuissent. Qaod plane incertum. Si vero co- 
baeret, cohaeret scilicet cum Tartessiis Ulis eolonis, qaos in 
Orientali Hispaniae litore habitavisse Scymnus testatur et Avi- 
enug. Hoc certe MtiUero ad Scymn. 199 debemus concedere. 

Qaanquam qoae ratio inter ipsa duo nomina Maazla et 
ToQüTjiov intercesserit, difficile est dictn. Terrae significatio- 
qem utrumque continere non posse satis opinor patet: nam ut 
omnino ratione caret totos orae tractas pro terminis navigati- 
onis constitaere, sie eo magis careret ratione, si doae diversae 
einsdem litoris regiones statuerentur. Eandem videlieet cau- 
sam impedire, ne et Mastia et Tarseium simul urbes fuisse af- 
firmarentur, rectissime notavit etiam Meltzer p. 520. Satis erat 
nnam nomine designare, altera supervacanea. Atqui supra (p. 29) 
TidimuB Mastiam agrnm' esse Mastienorum: efficitur, ut Tar- 
seium urbem esse dicamus, quod plurimi profecto dicunt inter 
Tiros doctos. Cuius conclusionis fidem äuget Stepbanus s. v. 
Tagariiov noXtg nqbg Talg ^Hgoxlelaig aTrjXaig. lioXvßiog 
T^itq), qui nomen quidem ipsum Polybii testimonio compro- 
bavit, explieationem vero inde non repetivit^). lam quidni 
oppido alicni, quod illic Tartessii habebant, nomen Tarseium 
fnisse credamus^)? Ac reputemus, quam probe concinat, quod 
Imnc terminum Bomanorum navigationi pepigerunt Garthagini- 
enses, qui secundum Avieni periplum saeculo quinto exeunte 
Tel quarto ineunte usque ad ipsam illam regionem pertinebant, 
quo accedit Libyphoenicum apud Scymnum mentio. 

Attamen residet difficultas. Etenim ne id quidem aequum 
est cogitari et regionem et urbem termini loco esse constitutas 
ita, at utraque idem valeret. Nee possunt probari, quae adhuc 

1) Cf. Mus. Rhen. XXXVII p. 198 et Phüol. Buppl. IV p. 197. 250. 

2) Cf. ünger Mu8. Rhen. XXXVII p. 198. 

3) Geteram si re vera Moversil sententia falsa esset, tarnen id tan- 
tum ad irritom caderet, quod Tarseium nomen fuisse oppidi Tartessiorum 
statoimuB; ezstitisse autem in illa regione oppidum Tarseium cum fiducia 
teneremus. 



Digitized by VjOOQ iC 



108 Felix AteuBtaedt 

prolata sunt conamina Dodi solvendi. Ungeri illam coniectnram 
de Corsicae qaadam nrbe Mastia ab omni probabilitate alienam 
esse antea (p. 29 n. 3) diximns; quod vero Meltzer p. 520 snspi- 
catnr in instrumento tale quid indicatam faisse, quod Oraeci 
ita exprimant, nt scribant Maaila TaQor^lwv (Mastia Tartes- 
siornm), propterea improbabile est, quod Mastia non locus 
quidam erat in Tartessiorum finibus situs vel Tartessiis aliquo 
modo obnoxius, sed tota regio gentis Mastienorum ^). Certi 
qnicquam vix licet statuere: sed id persuasum habeo errorem 
aliqnem Polybii verbis snbesse, id quod eidem Meltzero in 
mentem venit. Ac praestat rem in incerto relinquere^). 



Haec postquam de Tartesso Tartessiisque praemonoi, ut 
statim a principio, qualis adumbranda esset imago, illucesceret, 
iam perscrutemur Hecataeum, num quid in eis fragmentis, 
qnae quidem huc faciant, lateat, quod ab imagine iila adnm- 
brata discordet. 

Ac primum quidem propter ipsam rem consentaneum est 
Hecataeum extremo saeculo sexto Tartessi nomen in periodo 
afferre potuisse. Etenim vel septimo saeculo regionem, quam 
Tartessi nomine significabant, attigerant Graeci, qui cum Golaeo 
Samio vi tempestatum illuc deferebantur (Herod. IV 152). 
Deinde Phocaeenses cum occidentales regiones tum eam ipsam 
oram obierunt, quos ab Arganthonio Tartessi rege liberaliter 



1) Mastiam nrbem accipiunt praeter Meltzerum Ukert p. 244 cum n. 7. 
MüUer ad Scymn. 199. Christ p. 168. MüUenhofF p. 152 sqq. VoUmer 
Mus. Rhen. XXXII p. 619. Wilsdorf p. 21 cum n. 1. Magdeburg 1. 1. 
p. 32. — 

Sero animadTerti, quae disputat Rühl, Vermischte Bemerkungen. 
Aunal. philo). CXXXVII p. 347 sqq. lUud quidem recte negat Maaxla 
▼el Maoala nomen ad urbem spectare; sed minus feliciter eo mihi videtur 
inclinare« ut Tagaijiov oppidum in Africa situm fuisse dicat. Nee aasen- 
tior, quod 'Massienae urbis' mentionem, quae fit apud Ayienum — nomen 
ipsum sane reticetur — , in periplo non exstitisse existimat, sed a poeta 
descriptioni esse insertam, qui hac ratione Carthaginis Novae situm sign!- 
ficaverit. 

2) Cf. Soltau Philol. XLVIII p. 140 n. 14. 



Digitized by VjOOQ IC 



De Hecataei Milesii fragmentis. 109 

receptod e8se idem fabulatur Herodotus I 163. Hi nempe 
erant, qui Ädriam et Tyrrheniam, Iberiam et Tartessum in 
notitiam Graecoram perferrent. Itaque factam est, ut Stesi- 
Chorus Tartessum flnvium in Geryonidis carmiDe memoraret 
(fr. 5 ap. Strab. III 148); ut fabulam de Argantbonio aetatem 
centnm et quioquaginta aunorum naueto respiceret Anacreon 
(fr. 8 ap. Strab. III 151); ut Pberecydes Atbeniensis, unus 
ei recentioribns logographis, qui circa medium quintum sae- 
cnlnm (ol. 81) vizit, Herculem Tartessum narraret pervenisse 
(fr. 33 ap. schoL Apoll. Rhod. IV 1396); ut Herodorus (fir. 20) 
Tartessios in meridionali Iberiae ora habitare novisset; ut 
Herodotus ipse IV 152 Iixtvoqiov zovto Tartessum vocaret, 
quasi aetate sua notitia in vulgus esset pervagata; nt denique 
eodem quinto saeculo Tartessiae mustelae (Herod. IV 192) 
et Tartessiae muraenae (Aristopb. ran. 475) omnibus essent 
Dotae. De quarti saeculi testimoniis conticescere licet, quae 
qaidem ad nomen tantum pertineant. Potuit igitur Tartessum 
nosse Hecataeus ac noverat. 

Sed quäle noverat nomen Tartessi? Ibyllam urbem (fr. 5) 
10 praesens omitto. Habemus apud Stephanum s. v. ^EkißvQyrj 
Mtg TaQrr^aaov (fr. 4). Etiam nomen ipsum ^Elibyrge velim 
nunc removeri : solam curamus explicationem. Ac videtur Mover- 
sii Mttllenhoffii aliorum sententia quodammodo confirmari. Urbs 
aliqua Tartessi memoratur: ergo Hecataeus Tartessum in terrae 
vel regionis loco faabebat. Sed ad regionem quoque Tartessi 
nomen spectavisse ne ipse quidem negavi. Itaque si Heca- 
taeus re yera Elibyrgam Tartessi oppidum appellavit, bene 
boc quadrat ad ea, quae supra (p. 93 sqq.) exposui. Attamen 
ne constat quidem illud de Hecataeo: quem perfacile potes cogi- 
tare ita huius urbis mentionem intulisse, ut eam Tartessiorum 
esse simpliciter diceret, Stephanum autem inde Tartessi nomen 
ad lemma conformandum adhibuisse. Quod hie quidem valde 
est veri simile: nam ut Stephani et omnino posterioris aetatis 
BoUemnis erat sententia Tartessum esse urbem, non terram 
(cf. supra p. 94), sie non inusitatum est Stepbano pro gentis 
nomine, quod apud auctorem erat, supponere urbis significa- 



Digitized by VjOOQ IC 



110 Felix Atenstaedt 

tionem. Exempla nonnalla supra (p. 27) attnli. Geternm hoc 
anum est Ungero reftigiam, quem memineris quaeso contendisse 
eo tempore, qao Baeti nomen Tartesso faisset, terram Tar- 
tessam non exstitisse. Nam aliter hoc Hecataei fragmentnm 
esset impedimento. 

Qualis vero fait Tartessiaram civitatom Status Hecataei 
aetate? Regnnm Tartessi qnondam reges habaere. Argan- 
thoniam Tartesso imperavisse in fabula est. Quae fabula id 
certe demonstrat Tartessios sai iuris fnisse nee alii popalo 
snbditos. Quod teste Herodoto I 165 tum, cum Phocaea per 
Harpagum capta est anno a. Chr. n. 542, Arganthonius iam 
mortnns fuisse fertur, inde nihil evincitur ad eam, quam trac- 
tamus, quaestionem coUustrandam. Sed Tartessum eo tempore, 
quo Hecataeus periodum condidisset, libertatem amisisse et Gar- 
thaginem Omnibus veteribus Phoenicum coloniis, quae in oeci- 
dentali orbis parte erant, praeesse coepisse a MttUenhoffio 
p. 111 Qon recte af&rmatum est propter ea, quae antea emimus 
et de Carthaginiensium in Hispaniam invasione et de Tartes- 
siorum gentis condicione et de ea, quae inter utrosque inter- 
cessisse videtur, ratione. Inimicitias enim inter utrumque po- 
pulnm Hamilcaris demum temporibus (Diod. XXV 10) exortas 
esse credideris. Nemini igitur Hecataei aetate obnoxii erant 
Tartessii nee Garthaginiensibus nee ulli alii nationi. Huic 
antem libertatis condicioni optime con venire hoc Hecataei frag- 
mentnm, quod Tartessiorum oppidi mentionem continet, apparet. 

Iam vero de ipsa urbe Elibyrga quaeramus. Semel prae- 
terea legimus nomen apud Arcadium 105, 12; unde facile est 
divinando assequi Herodianum nomen illud ex Hecataei perie- 
gesi deprompsisseO. Ac fuerunt^), qui ab Elibyrga non diflferre 
putarent Iliberrim urbem, cuius mentio fit apud Plin. UI 10. 
Ptol. U 4, 11 [9] et in titnlis CIL II n. 2069 sqq. Erat oppidnm 



t) Gf. Lentz praef. p. GLXXIII. 

2) Velut Pinedo ad Steph. Byz. 1. 1. Pauly RE vol. IV p. 110. Boudard 
Revue archeol. XIII (1857) p. IST. Quo incUnant etiam Ukert p. 244. 364 
et Forbiger p. 46. 



Digitized by VjOOQ IC 



De Hecataei Milesii fragmentis. 111 

Baeticae, qnod hodie vocatnr Granada^). Alii'O Elibyrgam pro 
eadem habent, quae Ilitargi dicitnr Liyio XXIII 49 (cf. Priscian. 
VI 13). XXIV 41. XXVI 17. XXVDI 19. 20. 25. XXXIV 10. 
PliDio m 10. itin. Ant. p. 403, 2; "iXovqyeia "PoXjYAo (XI 24) 
ap. Steph. Byz. s. v,^); ^Ilv^yla Appiano Iber. 32; iXovgylg 
Ftolemaeo II 4 , 10 [9]. Alii ntram rectum sit, in dnbio 
relmquunt^). 

Dno exetant tali modo coniectandi fandamenta: alternm 
nomiDum similitudo, admodum tenue profecto et labricam; alte- 
rnm StepbaDi explicatio, quod mnlto sane certius atque firmius. 
Hanc ad argnmeDtationem adbibere ntinam nobis liceret! Nam- 
qae lemmata, qnamvis nonniiDquam non ita res%e habeat, tamen 
pleramqae ipsa quoqae a Stephano ex Hecataeo haasta et ex 
dos more variis modis conformata babeantar necesse est. Quo- 
circa prinsqnam lemmatis nitamur, id nobis propositnm est, 
mim lemmata plena et integra cum priscae aetatis scriptomm 
Dotitia coDgrnant, examinare. En misera ratio, quae interce- 
dit inter nomina ex lemmatis definienda et lemmata Dominum 
eiaminanda. Proclivis sane patet Elauseno via argnmentandi 
Dobis molestis impedimentis obstructa. 'Uiberris nrbs neque 
Tartesso flnmini adiacet neque Tartessi urbis vicina est, sed 
llastianorain dicioni rectius attribuenda'. Assentitur MüUen- 
boffp. 111 n. Beete nimirum. Becognosce mecum imaginem, 
qaae Avieni descriptionem intuen ti ante oculos obversatur: iam 
Tidebis circa Iliberrim non Tartessios neque ipsos neque co- 
loDos depictos, sed Mastienos illos a Poenis in mediterranea 
repuisos. Unde et de Herodori Ulis, qui sunt naQahoi, Tar- 
tessÜB et de Tartessiaca urbe Elibyrga, quam Hecataeus me- 
moravit, facile elicitnr conclusio. Quod si quis dixerit, cum 
Iliberris, qnae videatur Elibyrga fuisse, Tartessi oppidnm ap- 
pellari non potnerit, fragmentum esse snspectum, primum opinor, 
qnicumque ratione et via argumentatur, cavebit omnino, ne 

1) GL Hfibner CIL 11 p. 285. 

2) üt HolsteniuB ad Steph. Byz. 1. 1. Klausen. Mttllenhoff p. 111. 

3) Cf. Magdeburg 1. 1. p. 30. 

4) Cf. HQbner 1. 1. Maller ad Ptol. p. 120. 



Digitized by LjOOQ IC 



112 Felix Atenstaedt 

quid inferat io antiquos scriptores, qaod eos reddat snspectos. 
Deinde si Elibyrga non fuisset diversa ab Iliberri ideoque He- 
cataei aetate Tartessi vel Tartessiorum urbs non potaisset 
vocari, quo tandem tempore potait? quando exorta est illa no- 
titia inque Hecataei opus interpolata? Haud dabie post AW- 
eni peripli aetatem. Sed per qaartain saecalum vix fuerint res, 
qnales ex Avieno cognoscimus, ita immatatae, ut Tartessii in 
mediterraneis circa Uiberrim babitarent Quin etiam tertio sae- 
culo dnbito an in eodem fere stata res perseveraverint nsqae 
ad Hamilcaris Hannibalisque tempora. Accedit enim posteri- 
oris aetatis condicio. Qaae hie eo rectius potest adhiberi, qaod 
eam non ad prislini aevi tenebras simpliciter transferimns, sed, 
quoniam vetustam reram indolem natnramqne clarissime ex 
Avieno habemus compertam, ex recentiore condicione non co- 
gimus aliquid nisi de tempore, quod medium est interpositum. 
Habitabant antem Bastetani ad Orospedam ac paene Malacam 
cum Oretanis attingebant teste Strabone III 156. 162 sq. Bas- 
tetaniae ad mare vergenti Plinius III 10 attribuit oppida inter 
Baetim et oram maritimam interiecta, in bis ipsam Uiberrim^). 
Quae vestigia indagantes nos eo perducunt, ut etiam quarto 
tertioque saecnlo ibi Mastienos incoluisse arbitremur. lam ad 
ipsa Punicorum bellorum tempora pervenimus. NuUo igitur 
temporis spatio Iliberris potuit dici urbs Tartessiorum ac ne 
ab interpolatore quidem nescio quo. 

Reliquum est, ut coUigamus Uiberrim non fuisse Elibyrgam, 
quod Elauscno faciliore sane negotio concludere licebat Cete- 
rum ut boc statim addam, singulare illud Eiibyrgae nomen 
optime convenit cum accm*ata Hecataei notitia. Contra a tertio 
saeculo alienum videtur; ac mirum foret, si tum, cum Cartha- 
ginienses yiam extremas occidentis regiones obeundi praecln- 
sam tenerent (cf. Eratosth. fr. I B 9 [Berger p. 49j ap. Strab. 
XVII 802), Graeculus quidam bomo tam bene illas cognitas 

1) Obstare videtur locus Ptolemaei II 4, 9—11 [9], qui eo usque per- 
tinentes facit Turdulos. Attameu bic potest removeri, quippe cum unus 
ceteris de Turdulorum sedibus testimouiis repugnet. cf. Pol. (XXXIV 9, 1) 
ap. Strab. III 159. Strab. III 148. 151. Mel. UI t, 4. Plin. III 8. 13. 14. 



■Digitized by VjOOQ IC 



De Hecataei Milesii fragmentis. 113 

babnisset, at Iliberris yel alias Tartessii oppidi memoriam ex 
Hispaniae mediterraneis expromptam posset afferre et in He- 
cataei periodnm infarcire. Gf. qqae de Molybdina snpra di8- 
serui (p, 87 sqq.). 

Altera est opinio Elibyrgam fnisse nrbem Ilitargim. Ac 
sospicatas est Klausen^) logographam fortasse scripsisse ^Eli- 
y^qyri yel ^EkidvQyrj. Utrnmqae sane ad litterarnm ordinem 
probe qnadraret; sed tarn ambigna res est, nt ab omni absti- 
neam diseeptatione. Illad vero si non certam^ at perquam pro- 
babile tarnen mihi qaoqne yidetnr. Erat antem Ilitargi Bae- 
ticae oppidam ad fines fere proyinciae prope Baetim sitnm^). 
In Hannibalico bello ob defeetionem proditionemqae a Scipione 
captom et dirutum est (Liv. XXVIII 19. 20. Pol. et App. 11. IL). 
Qnodsi haec nrbs propter nominis similitadinem Elibyrga fuit, 
Hecataei temporibns Tartessii secnndnm ipsom Tartessnm flumen 
iode ab ostio eo nsqae propemodum videntar pertinuisse, qaa- 
teniu Romanoram aetate Baeticae proyinciae fines patebant. 
Qaod qaanqaam nnllo testimonio confirmatnr, tamen, cur statui 
nequeaty non yideo. Etenim yel per se consentaneam est Tar- 
tessioram regionem flayio fnisse proximam, praesertim iiiam 
agri fertilitate insignem, qoae simnl praeterea propter metailo- 
ram copiam Tartessiis prosperam praebebat potestatem cum 
alienis popnlis oommercii habendi colendiqne. lam yero sapra 
(p. 100 sq.) stadni exponere eornm sententiam non esse necessa- 
riam, qui apnd Ayienum Etmaneos prope medium fere Tartessi 
alveum accolnisse rati ab Iliturgi yel Elibyrga exclnsemnt Tar- 
tessios. Immo Etmaneoram sedes, qoales definiyimus, minime 
impedinnty quominns Ayienum interpretantes tam latos fines 
Tartessiis assignemus, ut flayium proxime habitantes hoc qao- 
qne oppidam, de quo agimas, teuere potuerint. Ex Ayieni au- 
tem periplo licet optimo iure etiam de Hecataei aetate allqaa 
coniectare. Atqae etiamsi de hac re falsi faimus, etiamsi Tar- 

1) Non Müller, at putat Hühner 1. 1., cum fragmentorum historicorum 
iUe editor in Hecataeo plerumque Klauseni notas expresserit. 

2) Cf. Ukert p. 380. Forbiger p. 41. Hübner CIL II p. 297. Det- 
lefsen Philol. XXX p. 291 sq. 

Uipuger Stadien. XIY. 8 



Digitized by VjOOQIC 



114 Felix Atenstaedt 

teBsii non usque ad Ilitargini pertinebant, tarnen potait logo- 
graphuB , qui fortasse urbem illam prope Tartessum flnyium 
sitam esse audiverat, facile eam Tartessiis vindicare, quorum 
sedes non procul a flaminis regiöne abesse pronam erat coni- 
cere. Nam si Iberiam^ licet magna fecerit itinera avijQ noXv- 
TtXavrig (Agathem. 1 1), non ipse adiit, tarnen mnlta certe resci- 
vit ex navigatoribus et mercatoribns, qui ad ilias regiones com- 
meaverant. Et quid mirum, qnod ei innotaerat etiam nrbs tarn 
longe a freto distans? nonne aactore Herodoto I 163 Phocae- 
enses etiam fluvium Tartessnm ad Graecorum scientiam per- 
talerant? Deniqae id qaoque potest cogitari Hecataeum in 
conexQ loci, quo Elibyrgae meminit , flumen Tartessum , cui 
adiaeebat, commemorasse, Stephanum autem inde Elibyrgam 
interpretatum esse noXtv Ta^rrjOGov. 

Alterum fragmentum (5), quo Ibyllae Tartessiae oppidi 
memoria continetur, Hecataeo vindicare ausus est Klausen, 
quanquam auctoris nomen apud Stephanum nunc quidem non 
legitnr. Ad consensum inclinat Müllenhoff p. 111 n.; cautius 
antea iudicaverat Movers p. 602 n. 30. Antiquiori certe de- 
betur scriptori; nee, si confertur fr. 4, obstat illud TaQTrjaalag, 
quod in lemmate est, ne de Hecataeo cogitemus: Stepbaui 
solins arbitrium hie quoque prodi mihi videtur. Et quoniam 
fragmentum a Klauseno in numerum reliquiarum receptum est, 
etiam in hoc inquiramus: quodsi male res successerit, tamen 
integer manebit Hecataens incolnmisque. 

Nusquam alibi Ibyllae nomen deprehendimus. Atque ut 
omittam Berkelium, qui suspicatus est eandem urbem fuisse 
Ibalsam sive Balsam Lusitaniae, alii') ad Ibyllam trahi ins- 
serunt Hispalim Baeticae oppidnm, quod tam notum est, ut 
scriptorum locos afferre supersedeam^). Sed multo rectius iam 
Ortelius huc rettulit Uipam, cuius meminit Strabo III 141 sq. 
174 sq.; quippe cum apud Stephanum addantur haec: na^' 



1) Sic Caro ap. Okertum p. 353. Holsten. ad Steph. Byz. b. t. 
Movers 1. 1. 

2) Cf. ükert p. 353. Forbiger p. 39 sq. 



Digitized by VjOOQ iC 



De Hecataei Milesii firagmentis. 115 

okfieralka xqvaov %tti aqyvQoVy Strabo III 142 aatem tradat 
maximam argenti copiam esse Iv roig xcna ^IliTtav voTtoig, 
Ecce lepidas consensiiSy qui nos a suspicando paene ad con- 
fidendnm perdocit. ProbaveniDt coniecturam Klausen et Mfil- 
lenhoff p. 111 o. Attamen Klausen in nomine ^Ilipa' aliis 
exemplis probando lapsus est, cum allato praeterea Livii loco 
XXXY 1 contendit apnd Plininm esse formam Ilipnlam. Sunt 
singnla nomina haec: 
L Dipa. 

Oppidom Baeticae Baeti adiacens, qaod septingenta ferme 
stadia a mari aberat. 

Polyb. XI 20. Strab. III 141 sq. 174 sq. Ptol. II 4, 13 
[10]. Liv. XXXVl. (Silpia XXVIII 12). Plin. IH 11. CIL 
Hn. 1085. 1091. 
IL lUpala. 

1) Bipnla Magna sive Laus, oppidnm eins Baeticae partis, 
qnae ad orientem yergebat, conventns Cordabensis. 

Ptol. n 4, 11 [9]. Plin. III 10. 

2) Dipnla Minor, oppidnm stipendiarium in eadem Baeticae 
parte a Baeti ad meridiem et orientem solem sita, conyentns 

AstigitaniO- 

Plin. m 12. CIL II n. 1469. 1470 in addend. p. 702. 

3) Illipnla, oppidnm alterius Baeticae partis inter Baetim 
ADamqne interpositnm, conventns Hispalensis. 

Ptol. II 4, 12 [10]. itin. Ant. p. 432, 1 (Dipa). geogr. 
Rav. IV 45 p. 317, 14 (Hilpula). CIL II n. 954. 

Tres igitar eiasdem Ilipolae nominis urbes distinguendae 
sunt et inter se et ab Ilipa, de qua nos agimus^). 

Qnodsi haec Uipa est Ibylla, quam memoravit sive Heca- 
taens sive alins scriptor vetastos, Tartessiorum fait aliquando 
Dipa. Qua in re nihil prorsus miri inesse spero libenter mihi 

1) Qao revocaYenint HQbner CIL II p. 200 et MoUer ad PtoL p. 119 
etiamllipam itinerarii Ant. p. 411, 2 et Olipiam geogr. RaY. lY 45 p. 316, 15. 

2) Cf. de diTends his oppidis Ukert p. 263. 371 sq. 374. Forbiger 
P. 46 c. IL; 48. Hübner CIL II p. 122. 141. 200. Müller ad Ptol. p. 119. 
121. 125. Detlefsen Philo]. XXX p. 288 sq. 295. 298. 

8* 



Digitized by VjOOQ IC 



116 Felix AteoBtaedt 

quemvis concessarnm, si, qaae de Elibyrga exposai, recta esse 
sibi persnaserit. Nam qnae in illam cadant, eo magiB certias- 
qne cadimt in Ibyllam sive Uipam. Itaque simpliciter ad ea 
relego. Beliqunm est, ut concladam non esse, car hoc frag- 
mentam Heeataeo abindicemus, ant nt accaratins loqnar, non 
esse, cor ei non attribnamns. 
Haec de Tartesso. 

3. Iberi. 

Transeo ad Iberos perscrntandos. Pertinent huc Heeataei 
fragmenta 11 — 18. Atqne ita materiem mihi liceat disponere, 
ut in praesens eis omissis, quae nimis incerta sunt, primum 
dicam de gentibns, deinde de oppidis. 

Ilaraugatae, 

fr. 14 ap. Steph. Byz, s. v. ^IlaQavyatai ot ^'ißrjQsg. ^Em- 
ralog EvQOJTtr]. xal ^iXaQavydrrjg Ttorafjiog. 

Hos Uaraugatas affirmat Klausen eosdem fnisse atqne 
Uercaones sive Ilergetes sive Ilargetas sive Dercaonenses sive 
IllnrgaYonenses, popnlam Iberi fluminis ripas tenentem. Falso 
omnes confadit Discemontar recte Uercaones et Ilergetes. 
a. Uercaones. 

Habitabant in orientali Iberiae ora Edetanos excipientes inde 
a flavio Uduba vel Udiva, qai a Sagnnto oppido septentrionem 
versas in mare cadebat: patebant asqne ad Iberum ipsi ex- 
cepti a Gessetanis cum Tarracone oppido (cf. Plin. III 20 sq.). 
Quocum conspirat Ptolemaeus, qni II 6, 16 post Edetanos mari- 
timos enumerat Uercaones, dein Gosetanos cum Tarracone; 
altero autem loco 11 6, 64 [63] Edetanis mediterraneis , qai 
Iberum attingunt, in orientem finitimos facit Uercaones eisqne 
complures tribuit urbes. Non dubium est, quin huc spectent 
Uurcaones et Uercaonia Liyii (fr. 19 ex libro XGI vol. IV 
p. 227 sq. Hertz); Ilergavonenses einsdem Livii XXII 21 ; Ulur- 
gavonenses Caesaris bell. civ. I 60. 



1) 



Gf. Ukert p. 316. 418 sqq. Forbiger p. 54. Müllenhoff p. 168. 



Digitized by CjOOQ IC 



De Hecataei Milesii fragmentis. 117 

b. Ilergetes. 

Habitabant in sinistra Iberi ripa cam aliis gentibns h %(p 
fieta^ %ov "ißrjQOQ xal tijg Ilv^vrjg Tinq^axi (Ptol. II 6, 65 
[64]) ac praecipuas tenebant urbes Oscam (hodie Huesca) et 
Ilerdam (hodie Lerida) ad Sicorim (Segre) fluviam sitam (cf. 
Strab. lU 161. Ptol. 11 6, 68 [67]). Secandam Ptolemaeam, 
qnocam Strabo 1. 1. coli. lU 156 conveniret, non erant nisi 
mediterranei. Tarnen teste Plinio III 21 ipsum mare videntur 
tetigisse, qoi oram tantnm peragrans post regionem Gessetaniam 
emunerat regionem Ilergetum, oppidum Snbnr, flnmen Bubri- 
eatum, a quo Laeetani et Indigetes, cum apnd Ptolemaenm 
n 6, 16 sqq. ordinem habeas hnnc: KoarjTaviov (17) ^airjvavcuv 
(18) 'Ivdvyetwv (20 [19]) Ttagalioi, Id autem certissimnm est 
hos immane qnantnm differre ab Ilercaonibns. Ilergetnm prae- 
terea mentionem &ciant Polyb. X 18 coli. Liv. XXVI 49; 
porro Liv. XXI 23. 61. XXU 21. XXVIH 32. XXIX 2. 3. 
XXXIV 11. 12»). Ex coUatis Livio XXI 23 et Polybio III 35 
hcolenter elncet ne eos qnidem, qni apad hunc 'ikovQyrjtat 
appellantür, diyeisos esse ab Ilergetibos. Contra snpra (p. 111) 
vidimos nomina, quae sant ^llovqyeia (Pol. (XI 24) ap. Steph. 
Byz. 8. V.), "Ilvnyla (App. Iber. 32), 'novQylg (Ptol. U 4, 10 [9]), 
ad Diturgim Baeticae oppidum referenda esse 2). 

Ex bis, quae modo de Ilergetibus attuli, testimoniis nuUum 
est vetttstiuB secundi belli Punici temporibus: solus inter anti- 
qdores videtnr hie qnoque esse Hecataeus. Quanquam exstitit 
vir doctus, qui in priscorum scriptorum reliquiis vestigia eius- 
dem gentis indagasse sibi visus est. Scilicet multum valent ad 
Heeataeum aequalium aut ferme aequalium testimonia. Itaque 
etiam hanc quaestionem traotaturus sum, quanquam nos longe 
nuBos abstrahlt ab Hecataeo. 

BatuB est Müller ad PtoL p. 192 non alios nisi Ilergetes 
ftusse Igletes vetustiorum anctorum, quos respiceret Strabo 

1) livü loeo XXI 22 error videtur subesse (cf. Weissenborn ad h. 1. 
et Schweic^user ad Pol. III 33 vol. Y p. 554 sq.). Apud Polybinm m 
33, 15 legitor As^riz^v Iberica origine omissa. 

2) Cf. de üergetibuB Ukert p. 316. 450 sqq. Forbiger p. 76 sq. 



Digitized by VjOOQ[C 



118 Felix Atenstaedt 

III 166, Gletes Herodori (fr. 20), Tletes Theopompi (fr. 242 
ap. Steph, Byz. 8. v. TXfjteg^ Ueates Avieni v. 3020. Altero 
autem loco (Philol. XXXII p. 116) credibile reddere conatar 
Gletum Domen ex Ilergetnm exortum esse hac ratione: ^Ikey^reg, 
''yktjreg, Fl'^Teg, Hoc qaidem removeamus; sed, cum Gletes 
in Iberiae ora meridiei adversa habitarent, ad septentriones 
spectarent Ilergetes, qaemadmodum posaunt illi cum bis con- 
ferri? Videlioet sie: prisci illi geographi mediam paeninsulae 
partem esse omnino ignorabant; meridionales ideo et septen- 
trionales regiones confundebant; consueverant opinari Pyre- 
naeum montem et Sicanum Iberumque flnvios in ea Hispaniae 
parte exstare, quae ad meridiem vergit. Profert nonnuUa ad 
rem illustrandam. 

Panca tantum nunc opponam. Velut de Herodoro, cnius 
testimonium bene cum Mfilleri sententia videtur convenire. 
Nam apud cum Mastienos excipiunt Geiciani et Bhodanus: 
media pars paeninsulae praetermittitar. Qua de re ad Ungeri 
rationem supra (p. 37) commemoratam equidem haudquaquam 
confugerim : eerta yidetur Berkelii coniectura. Celciani autem 
qui fuerint, quis seit? Qui si in Galliae ora incolebant a Rho- 
dano ad occidentem versus, ut simile est veri, inter eos et 
Mastienos intererant Iberi. Atqui Ibericae nationis (yivog) 
singulas gentes ((pvka) enumerat ille mytbograpbus: potuitne 
singularum Ibericae nationis gentium seriei etiam Iberos in- 
serere? Potuit, si accurate rem voluit exprimere; potuit autem 
altera ex parte eo ipso facile, ut ceterorum illos Iberos omit- 
teret, adduci. Nempe in hac ipsa re a ceteris discrepat lUi 
Iberos putabant esse unam gentem Hispaniae, alias Mastienos 
Elbysiuios ceteros: hie omnes Iberum nomine complexus est 
Hinc igitur fortasse explicatur bians illa lacuna. Hecataeum 
yero certissime constat non confudisse meridiem et septen- 
trionem. Quod ex hac ipsa disputationis parte, quae ad Iberos 



1) Quod Mtüler ad Dion. Per. 338 conieclt non diversos fuisse a 
Gletibus Yel Ileatibus Saefes Avieni, qui hos ex alio fönte sompsisset 
atque Deatum nomen, hanc coniectnram onüttere licet. 



Digitized by VjOOQ IC 



De Hecataei Milesii fragmentis. 119 

pertinet, affatim spero fore manifeBtnm. Cnm Hecataeo con- 
gpirat Herodoras de Mastienis et Elbysiniis: et pntabis enm, 
qni gentium illam eontmnationem enumerans etiam Gletes 
nominat inter Gynetes et Tartessios, errore deeeptam Ilergetes 
sive Gletes ex septentrione ad meridiem traoBtalisse? pntabis 
Theopompüm, qni eosdem Tartessiis yicinos fnisse refert? 

Deniqne ne nimium commorer, attulit gravissimnm testem 
Ayienom. Etenim apud Aviennm quoqne einsmodi eonfnsionis 
Testigia einceacere ut Bebryeum memoriam, Sicani mentionem, 
Iberi notitiam cninsdam meridionalis — qua ratione dicendi 
qaod compendiose utor molesti circuitus vitandi causa, veniam 
peto — , quae ad meridiem speetarent. Quae vestigia ne 
UDO tenore perseqnar, impedit continuae commentationis cur- 
BaSy qualis mihi propositus est. Nam de Sicano fluvio et 
Etmaneomm gente infra suis locis disputandum erit. Quae ad 
meridionalem illnm Iberum pertinet quaestio, artissime eobaeret 
cum hae, quae est de Gletibus vel Ileatibus. Praemitto interim 
de bis rebns minime probari posse MttUeri sententiam. Be- 
Btant Bebryces. Sed cum Ayienns v. 482 Tyrium flnvium 
memoret, qui procul dubio idem est ac Tnria Hispaniae Tar- 
raconensiSy de Bebiyeum sedibus non licet dubitare. A Turio 
enim ad septentriones babitabant in mediterraneis (v. 483 sqq.); 
nee igitnr tarn longe aberant a Pyrenaei radicibus. Quod fir- 
mator evidentissimo consensu Ephori (Seymn. 200 sq.). 

Concidit deniqne MüUeri sententia eo magis, quod iam 
pridem intellectum est peripli veteris descriptionem Avieni Orae 
maritimae subesse. Qnapropter cnm, quae apud Aviennm legi- 
mnsy nanta in nayigando suis ipse oculis auribusque pereeperit, 
adeo non manet suspicio intuentibus nobis offerri imaginem 
renun turbatam atque confusam, ut potius summam eis, quae 
eoDspicimns, fidem habere liceat. Yidimns autem et Avieno et 
Hecataeo Herodoro Ephoro Theopompo pro herum reliquiarum 
tennitate multa esse communia nee inveniri nisi eam discre- 
pantiam, quam ex ratione diversorum temporis spatiorum effici 
par est Sequitur scriptores illos eo magis per peripli aucto- 
rem confundendi opprobrio liberari. Iam vero recte perspe- 



Digitized by VjOOQ IC 



120 Feüz Atenstaedt 

xerant et Müller et alii Ileates, qaos dicit Ayienus v. 302, non 
diverses esse a Gletibns Herodori ac Tletibos Theopompii). 
Qaod MttUeDhoff p. 129 cayendam esse dicit, ne qnis in eam 
suspicionem incidat, non intellego causam. Certissime igitnr 
constat hanc gentem in meridiana Hispaniae parte habitasse 
et ex peripli auctoris contemplatione et ex aliorum scriptornm 
testimoniis. Vides immensnm quantum ab Uergetibus dififerant 
Gletes. Ubi vero secundum peripli descriptionem habitavisse 
pntandi sint Ileates sive Gletes, ex eis perspicuum est, quae 
supra (p. 100 sq.) de Etmaneis exposui. Quos excipiebant, ut 
videtur, inde ab Iberi superiore alyeo et pertinebant in occa- 
sum solis usque ad fines Gempsorum. Porro qui fiat, ut apud 
Avienum mediterranea, oram autem incolant apud Herodorum, 
id quoqne supra (p. 46 sq.) dictum est. Accedit igitur ter- 
tius Theopompus, qui fecit teste Stephane Tletes M&vog 
^IßTjQixdv TteQiomovv rovg TaQTTjaalovg; quo loco quin pro 
partidpio Ttegioixovv cum MüUero et Ungero naQoixovv scri- 
bendum sit, yix est in dubio; sed nescio an praestet accusatiyum 
Tovg TaQTrjaalovgj quem Unger retinuit, in datiyum mutare^). 
Ad finem buius quaestionis peryenissemus, nisi tota eins 
summa in dubium yideretur yocari loco Strabonis III 166. Unde 
comperimus inter Iberum et* Pyrenaeum testibus quibusdam 
scriptoribus habitavisse Igletes, qui quin plane eidem sint atqne 
Gletes Herodori, non potest dubitari. Ipsum igitur testimo- 



1) Cf. MQUer U. 11. et ad Dion. Per. 338. Unger Philol. snppl. I? 
p. 223. Hansen p. 1427. Phillips, Die Wohnsitze d. Kelten auf d.pyren. 
BalöinseL Sitzgsber. d. Wietier Akad, vol. LXXI (1872) p. 703 n. 11. Ce- 
terum num gentis nomen, quäle apud Avienam legitur, com Ungero in 
^Gleates' matandam sit, quod placuit Genthio Burs. annal. 1883. vol. XXXY 
p. 276, in dubio relinqno. Sonny autem p. 41 n. 8 utrum coniecturam 
tantum illam improbandam censeat an etiam Ileates cum Gletibus eosdem 
fuisse neget, mihi non satis planum fit. 

2) Fuerunt, qui Gletes pro Celtis baberent propter similitudinem 
nominum rx^xeq et Falaxai, Cf. Movers p. 603. 0. Maller, Eirusker 
I p. 145 n. 74 (Deecke). Christ p. 137 n. 3. Forbiger p. 101. Sed haud 
dubie indigenae erant Gletes, ut, qui 0. MQlleri librum retractavit, Deecke 
recte annotavit. 



Digitized by LjOOQ IC 



De Hecataei MUeBÜ fragmentis. 121 

nium accepimns traditnm hanc gentem re vera ad septentriones 
spectavisse. Qnod primo obtutti admodnm yideatnr idoneum, 
quo quasi praecipuo fandamento nixns aliquis in Mtüleri aen- 
tentiam iDelinet. Qaocam praeterea alia qnaestio cohaeret. 
Habes apnd Iberam septentrionalem Iberiam et Igletes; Gletes 
Iberiamqne apnd anstralem Iberom: quid? interceditne aliqna 
ratio? Proinde statim ad enm locum animos advertamüs, quo 
exstat Iberi illios meridionalis memoria^ Avieni dico yersns 
248 sqq.: 

At Iberus inde manat amnis et locos 
Fecimdat unda: plurimi ex ipso ferant 
2s;o Dictos Iberos, non ab illo flnminei 
Qaod inqnietos Yasconas praelabitnr. 
Nam qaicqoid amni gentis hnins adiacet 
Oecidnam ad axem^ Iberiam cognominaQt 
Pars porro eoa continet Tartessios 
7ib Et Cilbicenos. 
Ex nexQ descriptiomslbems is flnviasest, qnembodievocant 
Tmto {et. snpra p. 98). Ac MfilleDhoff p. 120 rectissime osten- 
dit Terba y. 252 'amni gentis hnins' non spectare nisi ad meri- 
dionalem Ibemm, qnia opponontur inter se oecidnns axis (v. 253) 
et pars eoa (y. 254), qnae Tartessios et Cilbicenos complectitnr. 
Qoae igitnr ad oeeidentem ab Ibero sita erat regio, Iberia 
appellabatnr. Iberi autem in hac parte terrae mari illabentis 
Doila alias fieri yidetnr mentio. Nnm Scylax (2) hunc Ibemm 
respiciat, cum prope Gades enm afferat: %rjg EvQmnrig elal 
ndüttot^IßrjQegyißriQlag 'i&vog, xal 7tOTajtidg'*Ißr]Q'xal vqaot 
Inavd'a %7CBloi dvOy alg ovoiLia rddeiQa, rovvtav ij iti^a 
noXiv ?x^* ciTtexovoav fniiqag ftXovv aTtb ^HQoxlelcjv OTtjXuiv 
XTÄ., niminm est ineertnm. Agnoscit sane hoc loco anstralis 
Iberi yestiginm Sonny p. 37 n. 3 et addit obscura illius Iberi 
mentione factnm esse yideri, nt Appianns Iber. 6 et Aethicns 
bter p. 17 Ibemm in oceanum immitti dicant^). 

Utcnmque est —• eqnidem hoc nolim disceptare — , cetero- 

1) Contra quae duobus his locis imago obversetar, eam alii inde 
repetant, qaod, cum Hispania divisa sit in daas partes, quamm altera 



Digitized by VjOOQ IC 



122 Felix Atenstaedt 

quin, nt dixi, non memoratnr meridionalis Iberus. Tarnen 
minime faciemns cum Ghristio p. 174 sqq., qni Avienum pntat 
huDC Iberum esse commentamy nee magis eam Mttllero Philol. 
XXXTT p. 108, qai existimat in ea Hispaniae parte, qaae ad 
meridiem vergat, Ibernm non faisse, sed Aviennm septentrio- 
nalem illum Iberum, quem per quintnm quartumque saecalnm 
ad meridiem Bpeetare putarint 0» cum maximo illins orae flumine 
Ana eandem duxisse, Anae autem nomen ad aliom quemlibet 
fluyinm transtulisse: immo nune qnidem constat peripli veterig 
descriptionem ab Avieno expressam esse, cnius in eontinuatione 
necesse erat flumen tanquam eonfininm inter Gynetes Tartes- 
siosque commemorari et nomine aliquo significari; cumqae 
plurimi illi, qaos dieit poeta y. 249, ad anum illum praeci- 
puumque fontem reyocandi sint — ut Gutschmid potissimum 
monuit (p. 524) — , verba autem, quae eognominis fluvii men- 
tionem eontinent (y. 250 sq.), ipse Ayienus — nimirum quod 
alterum fluyium in fönte memoratum repperit — addiderit^): 
ex periplo procul dubio hausit poeta Iberi memoriam; peripli 
igitur aetate re yera ei fluyio, qni a Plinio III 7 Uiius, nunc 
Tinto nuncupatur, nomen erat Ibero. Quid autem est, cur in 
hoe offendamus? Quippe qui etiam alioquin propria ae sin- 
gularia qnaedam ex Ayieno cognoscamus, plura autem cogno- 
seeremus, nisi prospere accidisset, quod ex ceterorum priscorum 
seriptorum libris aliquae saltem aetatem tulerunt reliquiae, 
Hecataei Herodori Ephori aliorum. Et fortasse mihi continget, 
ut ostendam etiam aliud testimonium exstare, dieo eiusdem 



intra, altera extra Iberum sita fuerit, yenerit ubu, ut nonnuUi Iberum totam 
paeninsulam intersecare sibi imgerent. Gf. Forbiger p. 12 n. 45. Pauly 
RE vol. IV p. 41 sq. 

1) Testem affert p. 114 ipsum Scylacem (2), ubi — cum antea in 
peripli editione verba xal vijcoi ivravd-a sexL in primam paragraphum ita 
transposuiBset, ut ad Herculis colunmas spectarent — continuum, qualis 
traditus sit, contextum tenendum esse censet. Scylacem scilicet non alium 
memorasse nisi Iberum illum notissimum, sed finxisse eum in meridiana 
plaga esse Hispaniae. 

2) Gf. Müllenhoff p. 119 sq. Unger p. 212. Sonny p. 38. 



Digitized by VjOOQIC 



De Hecataei Milesii fragmentis. 123 

Äsdepiadis Myrleani, quem de Ibero illo in caligine yersatam 
esse Müllenhoff contendit. 

At enim Iberiae Iberumque memoria et nominis ab Ibero 
faeta derivatio interpolata est. Sic iudicant Müllenhoff p. 79. 
119 et Sonny p. 37 sq. Scmtemnr MttUenhoffii argumenta. 
Etymologia nominis et plnrimorum inaudita anctoritas ostentant 
interpolationem. Hanc Iberam nemo novit; ac ne Aselepiades 
qmdem in ipsa Turdetania quicqaam de eo comperit. At tarn 
Simplex tamqne propinqaa nominis originatio, qnalis hoc loco 
myeniinr, nnllo modo per se snfficit ad demonstrandum. Non 
iniuria Müllenhoffio de hae re obloeutus est Unger e. g. p. 225. 
Qnid? qnod Sonny, qnanqnam omnes eiusmodi loeos, qnibaSy 
Qode originem dacant nomina, indicatur^ interpolatos esse censet, 
tarnen p. 38 id certe largitnr potuisse quidem tales nominnm 
deriyationes etiam a peripli anctore proficisci? Porro plnri- 
moram iilorum anctoritas, ad quos provocat Avienas et hie et 
alibi, non demonstrat nisi, qaae illis attribnuntur, ea in fönte 
Avieni exstitisse (cf. Gutschmid p, 524). 

Age yero audiamns Sonninm. Hi versus cum v. 223 sqq. 
de loco, unde exordium habeant Tartessii, evidentissime discre- 
pant; nuUa insuper de Iberum gente, quae in hac australi 
Hispaniae parte sedes habere dicitur, apud ceteros fit mentio. 
Cognoscitur manus interpolatoris. Sed discrepantia illa, quam 
sibi fingit vir doctus, plane nuUa est, si modo probabili ratione 
Avieuum interpreteris. Multa supra (p. 97 sqq.) de hac re 
UDgerum secutns exposui. Itaque praecipunm Sonnii argumen- 
tum a discrepantia repetitum corruit. Et qnod ad aKerum attinet, 
certam opinor indicium nobis offertur, quod ostendat Iberiae 
nomen a meridionali paeninsulae parte non prorsus fuisse alle- 
nuQ. Continetur ipso illo loco Strabonis III 166. Quod si rec- 
tum esset, praeberet Avieno Aselepiades non modo optimam 
eonfirmationem, sed etiam optimam refutationem eorum, qnibus 
interpolationem eo loco statuendam esse persnasum est. 

Ac valde dolendnm est non integrum esse locum serva- 
tarn, sed hiare aliquam lacunam. Sunt verba haec: i^cel xal 
IßrjQiav vno fikv tvjv JtQorigcjv naleio&ac Ttaaav Tfjv e^w 



Digitized by VjOOQ IC 



124 Felix Atenstaedt 

Tov ^Podavov nai rov ia&fjiov tov V7cd rcSv rakaTixcSv i/udljTtvay 
0(ptyyoiJLivov , ol dk vvv oqiov avrrjg %13-evrai Trjv nvQi^nf]v 
avvtüvvfxcjg re t^v aiTrjv'lßr]Qiav kiyovaixaVla7tavlav'(akXoi 
d^ ^IßriQlav) fjiovrjv ixakow t^v ivzog rov **Ißr]QOS ' ol d^ €ti 
TtQoreQOV avToig rovrovg ^lykiJTag, ov TtokXijv X'^Q^'^ vefiofii- 
vovg, aig q)r]aiv 'uiaxlriTtiaörjg 6 MvQkeavog. ^PvDfiaZoi dh vfjv 
avjtiTcaaav xakiaavreg avviovvßoig ^Ißrjglav re xal 'lanavlav 
To likv avTfjg ^liqog elnov t-^v hcrog, t6 6i ^egov Tfjv evxog. 
aXXoTB d' aXXwg diaiqovai nqbg rovg xatQovg TtoXirevofjievot. 

Loqnitnr igitnr geographas de Iberiae nominis significa- 
tionibas, qnae per saeculoram cursam variaverint. Et ob ipsam 
hanc rem manifestam est ante vocem fxovtjv excidisse ^IßrjQlav, 
non ^loTtaylav: Hispaniae nomen ex soUemni nsn non est nisi 
tota paeniDsnla, quae a colamnis nsqne ad Pyrenaeos patescit. 
Itaqne miDtu recte iadicaveraDt Krämer et Unger p. 223 n. 31, 
qui enm secutas est Praeterea autem simile quid supplendam 
esse atqne ol de (ißriQlav fzovrjv hidXovv y,%X.)y qnod volnit 
Gasanbonus, vel tivig ök (cf. Meineke, yindic. Strab. p. 37) 
vel iiXXoi di, quod edidit idem vir doctissimas, apparet. 

De argnmento autem loci nee in Groskurdii abeo senten- 
tiam nee in Müllenboffii, quas in annotatione appinxiO. Nam 

1) Potat Groskurd (vol. I p. 286 n.) tria diversae consuetudiniB 
tempora esse distmgaenda: 

1) primum idque vetnstissimam, quo incolae Iberum septentrionem 
yenuB accolentes Igletes appellati sint. 

2) alterum, quod in duas dlscesserit partes, quo 

a) alteri Iberiae nomine totam oram a Rhodano ad occasom 
pertinentem complezi sint. 

b) alteri eam tantummodo orae partem, quae inter Pyrenaeom 
Iberumque interiecta fuerit. 

3) tertium, quo eadem solita sit Iberia nominari atque Hispa- 
nia paeninsula Pyrenaeis terminata. 

Müllenboffii (p. 120) opinio est haec: iudice Asclepiade Igletom nomen, 
quod eiuB aetate parvulae tantum gentis proprium erat, ollm omnea in- 
colas regionis Ibero citerioris comprehendebat. Qui primi appellabantar 
Iberi; deinde nomen ex vetustiorum Graecorum consuetudine ad totam 
terram usque ad Rhodanum patentem est translatum; Romanorum denique 
aetate ad minorem rursus notionis circuitum reductum. 



Digitized by VjOOQIC 




%= -f. 5/ 

De Hecataei MUesii fragmenti8>-~^ -'-is**^ 126 

at vetastissima omniam de Iberiae nomine cogitatio nescio an 
oauunm obscorissima faerit et incertissima •— qnod nimirnm 
eadit in Aeschyli illam opinionem, de qua iam supra (p. 71 sqq.) 
(fisBenii — I sie consentaneom est verba ol 6^ 'hi TtQoreqov 
avtavg tovrovg ^fylrJTag non posse intellegi nisi ita, qnasi bis 
seriptoribns ei opponantar, ot ^IßrjQlav inovrjv kxalovv jijv 
InogTov "ißriQog] qai igitnr Igletes memoravernnt, antiqniores 
enmt eis, qoi Iberiae nomen ad partem intra Ibernm sitam 
referebant^ non illis nQoriQoig^ qui Iberiae nomini latissimnm 
ambitam tribaerant nsqne ad Bhodannm extendentes. Itaqae 
yetnstissima est ea opinio, ex qaa Bbodanus Iberiae terminus 
perhibebatnr. Haie opponitnr recentissima cum Graecornm — 
nam hos band dabie intellegi vnlt geographns, cum dieit ol 
ii fvv oQiov zl&evTai riiv IIvQrjvrjv — tum Bomanoram po- 
tiasunam: eadem Iberia dicebatnr atqae Hispania (cf. etiam 
Artemid. fr. 21 (Stieble 1. 1. p. 203) ap. Const. Porph. de admin. 
imp. 23 =- Steph. Byz. s. v. 'Ißrjqlai). 

Iam tertia inter has media exsisteret sententia eoram, qoi 
terram intra Ibernm sitam vocabant Iberiam. Quibns qui erant 
antiquioreSy iilius regionis incolas nominabant Igletes. Itaque 
qui apnd Strabonem dicuntnr ol S" in tzqotbqov^ possnnt re- 
centiores esse quam vetustissimi illi TtQOTeqoi, quos primo loco 
affert geographus; attamen possnnt eodem iure illorum aequales 
baberi atqne etiam fortasse plane eidem. Quod mox noscemus. 

Haec mihi quidem yidetnr necessaria loci, qualis traditus 
est, interpretatio. At quominus integram fidem habeamus, duae 
graviBsimae obstant cansae. Nee enim usquam scriptum in- 
venimus Iberiae nomen spectasse ullo tempore ad illam tantnm 
terrae — vel orae — partem, quam Pyrenaeus saltus et Iberus 
circumdudunt Qnod eins rei comprobandae causa loci Poly- 
bii III 37 et Eustatbii ad Dion. Per. 281 afferunturO, nihil 
valent Namqne plane aliud quid tradit Polybius: Iberiam 
appellatam esse oram, quae inter Pyrenaeos colnmnasque 
interiacet. Enstathium vero e medio tollamus, qnippe qui 



1) Gf. Forbiger p. 4. Baamstark PRE vol. III p. 1388. 



Digitized by VjOOQ IC 



126 Felix Atenstaedt 

non respexerit ni8i bnnc, quem tractamas, locam StraboDis 
nee aiia legerit ac no8 legimus. Qaod suo iure Krämer ex 
eins verbis eonclasit. Deinde rarstis non modo plane insolita 
sed etiam diversa est memoria, oam Gletes ad meridiem spec- 
taverint, Igletes aliqaando intra IberamhabitavisseO. 

Dnae exstant expediendi rationes: altera qua inita cor- 
mptum esse statnis nomen Igletum. Atque optio tibi datur, 
utram malis: 'ivdixiJTag scribendom esse coniecit Unger L 1., 
Hansen p. 1427 autem ^li^Qy^rag, qaod propios abesset Sed 
hanc viam si ingressus eris, restabit tarnen prior illa oflensio 
repetita ex singalari Iberiae nominis nsn. *Quod si quis Stra- 
bonis locnm tanquam nnum inaaditae rei testimonium, postquam 
per coniectoram alteram offensionem remoyit, integrum cete- 
roquin retinere mavult, non floeei facio: eidem ego diiudieandum 
relinquo, utra ex coniecturis praeponenda sit, Ungeri an Han- 
seni. Equidem aliter iudico; ae videamus, num alteram potins 
viam ingredi praestet 

Proinde Igletum nomen apud Strabonem omni confidentia 
teneamus: integritatis certe speeiem prae se fert. Namqne 
ita eommemorantur Igletes, ut accolae sint Iberi notissimi ilÜns 
flttvii, apud Strabonem: Gletes autem, quos dieunt Herodoms 
et Theopompas, apud Avienum, qui eos Ileates vocat, a meri- 
dionalilbero proxime absunt: quid? nonne prona est suspicio 
aliquo modo alterum locum cum altero cobaerere? Audacter 
in via procedamus. Ecce nos mox in bivio. Huc fert semita, 
qua MüUero socio utaris et eo denique pervenias, ut dicas 
Herodorum ceterosque priscos scriptores meridiem et septen- 
triones confudisse; illuc patet altera via, quam permensus ad 
eam sententiam perductus sis Strabonis loco subesse aliquem 
errorem. Utram sequamur? Num re vera Asclepiades testator 
Gletum sedes in septentrionali Hispaniae parte fuisse? num 
convincit ideo ab Herodoro aliisque perperam ad meridiem eas 
esse translatas? 



1) Eorom sententiam, qui putaverunt Igletes eosdem fuisse cum Gne- 
tibus Bive Ignetibus, qui ex Rhodo insula advecti Rhodam condidissent 
(cf. Ukert p. 252 n. 86), praetermitto. 



Digitized by VjOOQ IC 



De Hecataei Milesii fragmentis. 127 

Ät Uli ol ö^ €Ti TtQOTBQovy Qui Iglctcs commemoraYerunty 
sioe dubio sunt ipse Herodorns vel alii. ConyeniaDt temporam 
rationes. Becentissimo enim Iberiae nominis osui opponitnr 
aliomm vel qnornndam opinio, qai antea Iberiam nomina- 
?ermt (haXovv) i^v evrog %ov "Ißri^og] qui autem bis anti- 
qniores erant, airovg %ovtovq 'lykiJTag appellayisse dicantar; 
qnibas quominus ipse Herodoras annumeretur, nihil impedit. 
Qnod cnm Herodoras inter ilios nQOTiqovg sit, qai Iberiae 
notionem nsqoe ad Bhodanam dilatabant, discordia tarnen 
hac re non continetnr. Nam, at ante dietam est, ol ö^ hi 
TiQoreQov possant eam vetastissimis Ulis TtQoziQoig non modo 
eittsdem fuisse aetatis, verum etiam plane eidem. Habemns 
igitnr Strabonis loco memoriam ex vetastioram scriptoram 
Hbris depromptam, quam etiam Stephanus tradidit, nisi qaod 
angustos fines habuisse Igletes comperimos; at non redundat 
iode qaicquam, qno Mülleri illa sententia firmetur ant coar- 
gnatnr. Immo vidimas Herodornm Tbeopompum peripli veteris 
aactorem Gletes novisse in meridiana parte Hispaniae habi- 
tantes: iam facere non poteris, quin statuas etiam Strabonis 
vel Asclepiadis illos Igletes non spectavisse nisi ad meridiem. 

Aceedit aliud, qaod magni est momenti. Yoeat geographns 
in testimoniam Asclepiadem Myrleanum, quem ipse alio loco 
(III 157) testatar Turdetaniae gentium periegesin condidisse. 
Qui si de Turdetania quaedam exponenda sibi proposaerat, quid 
ei rei erat cum Igletibus notissimi illius Iberi accolis? At ex 
triam scriptoram testimcniis Gletes in ea parte paeninsulae 
iDOolebant, qaae postea Turdetania nominabatur! 

Sed quomodo fit, ut apud Strabonem et Gletum sedes et 
Domen Iberiae cum septentrionalis Iberi mentione iungantur? 
Conferas Avienum, qui meridionalis Iberi fluvü meminit ! Legi- 
mos qaicqaid Ibero occiduum ad axem adiaceat, Iberiam cog- 
nominari: in eadem autem regione Ueates sive Gletes secundum 
Avieni descriptionem habitavisse sapra (p. 101. 120) didicimus. 
Vix negabis Strabonis loco errorem subesse, qui inde daxerit 
originem, quod notitia illa de Iberia Gletumque gente, quae 
ad aastralem Iberum spectabat, perperam ad septentrionalem 



Digitized by VjOOQ IC 



128 Felix Atenstaedt 

tranBlata est, cam de illo postea nemo iam quicqaam sciret. 
Itaqne mihi qnidem certa videtnr snspicio illa ab HaoBeno 
dubitanter pronnntiata hisce: ^iOder sollte bei Sirabo (oder 
seiner Quelle j dem Asclepiades von Myrlea) ein Misstoerstand' 
nis vorliegen^ die Verwechslung des Iberus-Ebro mit dem Iberus' 
Tinto, an welchem nach Avien die JUeates (Igleates) wohnten?^ 

At accnratiuB rem perseqaamar. Haberes verbis (akloi 
d^ ^IßrjQlav) fiovTjv hcdkovv ttjv iwog zov 'IßrjQog eandem 
expressam imaginem, qnae Aviennm perlegenti comparet. Sed 
occidno axi, quem dicit poeta, nnllo modo respondet Strabonis 
illud 17 kvTOS Tov ^'ißrjQogy sed ij ixTog. Ergo ivrog in hcrog 
necessario mntandum. Deinde verbis ol d^ h;i TrgoreQov 
avTovg TovTovg 'lyk^Tag HerodoroB aliive respiciuntur. Qaod 
antem apad Herodoram, qnia post Cynetes enamerantar, Gletes 
non biTog, sed ivrog rov''[ßrjQog videntar habitasse, inde non 
opus est discrepantiam repeti cum Asclepiadis testimonio vel, 
nt accoratins loqnar, cam Asclepiadis ipsis verbis a Strabone 
servatis. Nam illi 01 ö' evi TtqoTeqov non dicantur nisi gentem, 
qnae postea peripli aetate hxbg tov ^IßiqQog colebat in ea 
regione, qnae Iberia cognominabatur, appellavisse Gletes; 
poterant hi etiamtam IvTog tov **Ißi]qog habitare. Denique 
ne Theopompi quidem fragmentnm ab bis, qnae modo exposui, 
discrepat. Gommemoraverunt Gletes etiam peripli aetate ye- 
tastiores; scilicet Theopompi, cum ad illos h^t nqovBQov provo- 
caret, non rationem habait Asclepiades. Goterum nemo habet 
compertum, nam post Theopompi aetatem Iberiae illa cogno- 
minatio non iam permanserit. Vix est, qnod addam vocnlas 
hnog et kvTog perfacile potuisse confundi praesertim hoc loco, 
ubi mox agitar de Romanomm dividendi asa, qui %yiv exTog 
et TTjv ivTog inter se discemebant. Si exempla desideras, 
adeas de ipso Ibero fiavio Niesiam de Steph. Byz. anct.p. 19 sq. 

Si vero ex me qaaesiveris, ntri errorem impatare malim, 
Straboni an Asclepiadi, illi responderim. Qaae sententia nt 
possit probari, necesse est ponatar non totam Strabonis dispa- 
tationem de diyersis Iberiae nominis significationibus ex As- 
clepiade depromptam esse, quod MttUenhoff p. 120 arbitratar. 



Digitized by VjOOQi^ 



De Hecataei Milesü fragmentis. 129 

Sed qaid necessario dos eo perdacat, non video. Immo altermn 

yeri est similins. Neque enim in Iberia describenda Ascle- 

piide praecipno auctore usas est; pauca ex eias libro baosit 

et descriptioni intexuit. Nota ei ftiit — non cnro unde — et 

receotigsimoram (cf. Artemid. fr. 21) et vetustissimornm scrip- 

tomm consaetudo: iam plane singnlarem Iberiae nominis usum 

repperit apad Asclepiadem, ex quo tota terra Ibero exterior 

Dominata erat Iberia. Ille nimiram, qui primo a. Chr. n. saeenio 

Tixit, nee Ibemm meridionalem sua aetate ipse noverat nee 

gentem, eni nomen esset Igletes. Sed iili, quam de Tarde- 

taoiae gentibns composnit, periegesi etiam Iberiae iilam et 

Igletom parvaiae gentis memoriam inserait, quae ad praeterita 

tempora reeedebat et a vetastis scriptoribns posteris erat tra- 

dita. Hane siogalarem Iberiae notitiam^ cum de meridionaii 

Ibero ageretur, tarnen Strabo perperam intellegens ex eo ora- 

tioDis eontextn, qnalis erat apad Myrleanum, eveliit et dnobus 

illis nomine utendi rationibus admiscuit. Unde eo faeilius ex- 

plicator confnsio ista diversorum einsdem nominis fluminnm. 

Quae omnia si reete sant disputata, ex Strabonis prava 

opinione triplex Iberiae nominis significatio effieitar haee: 

1) ^IßrjQla = Ttäaa ij i^o) tov ^Poöavov. 

2) ^IßrjQla = ^iGTcavla. 

3) ^IßtjQla = ^ovTj fi hctog xov ^'ißriQog. 

En ambitas gradatim decreseens! Attamen tertia re vera non 
spectabat nisi ad meridionalem iliam Ibernm ! Qnapropter neseio 
an maoifestam sit non modo MüUeri sententiam esse impro- 
bandam, Temm etiam Avieni locnm, quo Iberi et Iberiae ad 
meridiem pertinens exstat mentio, per Aselepiadem et claro 
hmine ülnstrari et aeri defensione liberari ab snspicione eorum, 
qni interpolationem ibi duxerunt statnendam. 



Sed nt redeam, unde digressos snm, qnid ex tota hac 
dispntatione seqnitur? Sequitur Ilergetam mentionem apnd 
priscos scriptores non fieri a Müllero falso iliis tributam. Sapra 
(p. 11 6 sq.) antem ex posterioris aetatis testimoniis sedes et Iler- 

Uipiigw Stadien. XIY. 9 



Digitized by VjOOQIC 



130 Felix Atenstaedt 

getam et Ilercaonnm definivimas : qnaestio est, utri genti respon- 
derint Uaraugatae vel Ilaraugetae — nam sie fortasse eos ap- 
pellavit Hecataeas. Ac primo obtntn nemo credo infitiabitur 
Ilergetes probabilias cam eis comparari propter nominam simili- 
tudinem. Cui opinioni lepidissime conyenit ^IkaQcevyarrig Tcava- 
flog. Nam etiamsi hnins fluFÜ mentionem post Hecataei auetori- 
tatem allatam infert Stephanns, tarnen hoc qnidem loco videtor 
ethnicographas etiam illum ex logographi periodo hausisse. 
Gentem et fluvinm Hecataeas nonnnnqaam nna nominavit (cf. e. g. 
fr, 40). Intellegemns autem ^IkaQavyaTtjv Ttorafxov -^ a gente 
dnxit flaminis nomen — Sicorim flaviam in Iberam ex sinistra 
parte infasnm, cui Ilergetam nrbs Ilerda adiacebat^. Itaqae 
nonnnlli viri docti Ilaraugatas eosdem esse dnxerunt atqne 
Ilergetes'^). Contra MüUenhoff p. 168 ^) pntavit Ilaraugatas non 
dififerre ab Ilercaonibus, qui oram maritimam incolentes ob 
hanc ipsam causam potius Hecataeo noti fnissent quam medi- 
terranei Ilergetes, id tamen concedens Ilaraugatem amnem 
bene ad Sicorim quadrare. 

Ecce nos iam ad eam quaestionem deducti, num, quae ex 
Hecataei libro tradita accepimus, tam integra sint, ut dubita- 
tio non possit oriri; ecce rursus infelix illa ratio, quae inter- 
cedit inter hanc quaestionem diiudicandam et nomina omnino 
definienda. Attamen ut eidem fuerint Uaraugatae et Ilergetes 
— id quod maxime est consentaneum — : num iustus est ille 
scrupulus, quod logographus Ilergetes mediterraneos prorsos 
non potuerit novisse? Non constat omnino certo Ilergetes mare 
non attigisse. Quos oram perlustrans enumerat Plinius HI 21 
(cf. supra p. 117). Ac plane contraria ratione Mttller ad Ptol. 
p. 153. 192 Hecataei; cui innotuerint maritimae tantum gentes 
et urbes, testimonium adhibet, ut, quae Plinius tradat, vera esse 
comprobet. Sed etsi Ptolemaeus recte condicionem descripse- 
rit, etsi Ilergetes non fuerint nisi mediterranei: num tandem 

1) De Sicori cf. ükert p. 285. Forbiger p. 12. 

2) Holstenios et Berkel ad Steph. Byz. 1. 1. Ukert p. 245. Forbiger 
p. 76. Müller ad Ptol. p. 192. 

3) Cf. etiam Wilsdorfii Dominum tabulam p. 30. 



Digitized by VjOOQ iC 



De Hecatad Mflesii fragmentis. 131 

in intimoHispaniae gremio quasi erant abditi, at De fama quidem 
ad diem Incemqae posset emergere? Hand immensnm ab ora 
distabant, qnoram Gelsa et Ilerda affernntür oppida; ipsum 
antem Ibemro accolebant, quem per GCLX M pass. a Vareia 
oppido navium capacem esse refert Plinius III 21. Potait credo 
ad Hecataei qnoqae aares et gentis et flaminis notitia perve- 
nire. Nee igitur est, car tanqnam genuinae originis fragmenti 
tntandae eaasa Ilaraagatas eosdem esse dicamas ac maritimos 
IlercaoDeSy quornm nomen niminm ab illo recedit, nee mr- 
808, cur, fli Ilergetes fiierant Uaraugatae, in hoe firagmento 
offendamiiB. Nnm vero Stephani explicatio conveniat, in prae- 
seiiB non cnro; infra, postqnam de ipsis nominibns disputayero, 
etiam lemmata Stephani nno tenore ezaminabo. 

Qnod deniqne ad ipsam nominis formam attinet, ntrnm Uer- 
getnm gentem re vera Ilarangatas vel Harangetas nominave- 
rit Hecataeus an haec forma in depravato illo periodi eodiee, 
quem Stephanns adhibnit, iam eorrapta exstiterit, nescimnsO« 

Hesdetes, 

fr. 11 ap. Steph. Byz. s. Y/'EaörjTeg edyog^IßtiQinov. 'Exet- 
tctios BvQioTcr}. 

Habent qnidem libri Eldrjrig, sed obstat ordo litteramm. 
Praecedit 'E^ia; ^equitar 'Ea^cegla. Scribendum esse "^'Eadtj- 
ng recte iam Holstenins perspexit, qno nomine significarentnr 
Edetani^J, 

1) ^IXag&vyäTai dnbitanter Müller ad Ptol. p. 192. An ^IXagyäxai 
▼el 'üav^drai^ Obtosam diphthoDgum habes etiam in Polybiana forma 
^Düov(fyTJTai. £z dittograpbia nimimm orta esset corruptela. Sed nolo 
bariolari. 

2) Praeter Meinekiam probayerunt hanc coniectaram Stiehle Pbilol. 
VUI p. 593 et Mollenhoff p. 168. 

Ebtusen quamvis ipse haesitans "Eoxtitsq scribendum sospicatus est, 
qnod Escuam memorarent Plin. UI 10 et PtoL II 4, Ascuam Liv. XXIII 27, 
Hispaniae Baeticae urbem. Sane qnidem apud Ptolemaenm II 4, 11 [9] 
ttt 'Eaxova oppidnm ; at Plinius III 10 Oscam — quid hnic nomini fa- 
dendum alt, nesdo; cf. Maller ad Ptol. p. 119. 121 et Detlefsen Philol. 
XXX p. 290 — et Oscuam nominat, oppida sita in regione Baeti et ora 

9* 



Digitized by VjOOQ IC 



182 Felix Atenstaedt 

Incolebant antem Edetani yel Sedetani teste Strabone 
III 156 oram maritimam, qaae a Garthagine Nova UBqae ad 
Iberum pertinebat, pars antem citra ipsnm flaviüm. To ogog 
Trjv ^OqoaTtiöav yuxl rijv nBql tov Sovxgatva xtaqav habitare 
dicnntar III 163. 162^. Halto snbtiUns describnnt oondicionem 
locorum Plinius et Ptolemaens. Ptol. 11 6, 14 Gontestanos enn- 
merat, qui accolnnt siniim Ilicitannm (cf. 11 6, 62 [61]); seqni- 
tnr septentrionem yersns a Sacrone fere Aüfio § Xb^HÖTqravwv 
Ttagahog, cni tribnit Dianinm^) ac flnvios PallaDtiam, cni Sa- 
gnntain adiaoet, et Turim; tarn § 16 ^Ikeqxaovwv naqaXiog us- 
qne ad Iberum (cf. II 6, 64 [63] et snpra p. 116). Sunt aatem 
etiam mediterranei Edetani (II 6, 63 [62]), qui a Gontestaius 
Bastetanis Geltiberis ad orientem colnnt et Ibernm attingont; 
inter urbes eornm est ''HörjTa r; aal ^siQia^ qaae band dnbie 
cnm gentis nomine cohaeret Nee aliter Plinins III 2(K A 
Sncrone oritnr regio Edetania; patet in ipsa ora nsqae ad Udn- 
bam yel Udiyam flnyinm; excipit regio Uergaonnm cum Ibero 
(cf. snpra p. 1 16); sed regio Edetania in mediterranea recedit ad 
Geltiberos. Edetanos nominat etiam III 23 et 24. Discrepat 
igitur Strabo eo, quod Edetanis oram nsqne ad Iberum conti- 
nnatam attribuit; non noyit Gontestanos nee Ilercaones. Me- 
morant denique eandem gentem nee tamen quicquam affemnt, 
quod ad situm cognoscendum grayis sit momenti, Polyb. X 34. 
App.Iber. 77. Liy.XXVUI24. XXIX 1. XXXI 49. XXXIV 20, qui 
^Sedetanf forma utitur; Silius III 372 ipse Sedetanam dicens 
cobortem; tituli GIL II n. 3786. 3793. (3874). 3989. 4251, ubi 
semper Edetani. Haec de gentis sedibus^). Tadtus adhuc sumpsi 

maritima cincta, qaae Bastetaniae dicit yergentis ad mare. lam com non 
dubium sit, quin Oscaa et Escoa eadem urbs fuerit, tituli autem dno 
(GIL II n. 2007. 2030. cf. Hflbner p. 275) formam Osquensis praebeant, ne- 
cessario cum MüUero ad Ptol. p. 119 Ptolemaeo reddendum "Oa^ova nomen. 
Qua causa concidit tota Klausenl suspicio. Ascua autem, cnius Livius 
meminit, Carpetaniae potias ^detor fuisse. 

1) Male libri JkStfcavoL et ditxtivoL 

2) Hoc quidem peqieram; Gontestanis rectins annumerat Püntus. 
Gf. Müller ad h. L p. 151 sq. 

3) Gf. Ukert p. 315 sq. 413 sqq. Forbiger p. 52 sq. 



Digitized by VjOOQIC 



De Hecataei Milesii fragmentis. 188 

EdetanoB et Sedetanos plane eosdem fnisBe ex analogia a 
flominibnSy quae sunt Sex, Salmantica , repetitaO« Ac teneo 
etiamDonc hanc sententiam, etsi Httbner CIL II p. 509 contra 
statoit: Sedetanos sive SidetanoB iuxta Gaesarangnstam nrbem, 
EdetaDos ad Liriam Sagantnmqne habitavisse. Quam opinio- 
oem üt Müller ad Ptol. p. 185 probandam esse negavit, sie 
impugnavit Detlefisen Philol. XXXII p. 635 sq. ac me qaidem 
indice, qaae opponenda erant, recte opposait. 

Postremo res est mihi cum Mttllero^ qui hnius qaoqne 
gentis mentionem ad priscam aetatem revocayit et yestigiam 
agnosci volnit apnd Ayiennm^). 'Etmanei' scriptnra, qualis 
legitnr v. 300, debetur cormptelae, quam contraxit nomen in 
Graeeo foute. Litterae ^J in M abiere: ^Eradavicjv gennina 
est forma, non ETfiavewv. Probat coniecturam Christ p. 159 n. 
et sagacem appellat. Equidem falsissimam esse iadico. Mitto 
leviores cansas, quas ab forma nominis capias: quae ex ipsa 
re dncuntiir, eo sunt graviores. Cohaeret enim hoc cum tota 
nia opinione, quam vir doctus concepit de Avieni Ora mari- 
tima: improbabilem eam esse satis sapra me puto exposuisse. 
Etmaneos exdpiunt Ueates, Ileates Cempsi. Cempsi accolunt 
Pjrenaeum. Ileates sunt Ilergetes, Etmanei Edetani. Omnia 
conveniunt. Ät Cempsi non Pyrenaeum accolunt, sed occi- 
dentale Utas Hispaniae Cynetibus finitimi. Ileates vero non 
esse Ilergetes nolo repetere. Etmaneorum autem sedes qnae- 
oam sunt secundum peripli descriptionem? Eam tenent regio- 
nem, a qna Edetani alienissimi. Omnia discrepant. 

De Hecataeo pauca . hie quidem sufficiunt. Secundum 
ea, quae de sedibus ex posterioribus testimonüs concludi pos- 
snnt, nihil miri in eo, quod innotuit haec gens logograpbo. 
Sed altera ex parte non inutile est animadvertere ipsius nominis 
foraiam: est yetusta illa, quae in -rjreg exit et ab inferiore 
üla'Sedetani' immensum quantum recedit. Habes eandem apnd 



1) Cf. Krämer ad Strab. 11. 11. Schweigh&user ad Pol. X 34 vol. VI 
p. 664. Ukert p. 315 n. 11. Forbiger p. 52. Magdeburg 1. 1. p. 32. 

2) Cf. annotationem ad Dion. Per. 338 et Philol. XXXTT p. 116. 



Digitized by VjOOQ IC 



134 Fdiz Atenstaedt 

Hecataenm in nomine Misgetum (fr. 12) et in Gynetibas Gietibos 
GymnetibuB, qnos memoravere alii prisci Bcriptores. 
Ad oppida transeo. 

Sicana. 
fr. 15 ap. Steph. Byz. s. v. SiKovr] noXig^IßriQlag, wg'Ena- 
valog EvQiiTtrj. ro kd^vinLov 2ixaviog. 

Una est rursns Avieni Ora maritima^ qaae lucem edat de 
Sicanae civitatis sitn. Ac tarn aptns est locns ad animos 
lectornm alliciendos, nt non aliena videatur snbtilior consi- 
deratio eo magis, qnod cum novissimo Avieni interprete minime 
me sentire profiteor. 

Excipiant versus 464 sqq. Tartessiorum illorum mentionem, 
qui sinum Ilicitanum accolunt Supra (p. 106) dehis disserai. 
Legimus autem haec: 

Gymnetes istos gens locos insederant; 
466 Nunc destitutus et diu incolis carens 
Sibi sonorus Alebus amnis effluit. 
Post baec per undas insula est Gymnesia, 
Populo incolarum quae vetus nomen dedit 
Ad usque Cani praefluentis alveum. 
470 Pityussae et inde proferunt sese insulae 
Baliarium ac late insularum dorsa sunt. 
Et contra Iberi in usque Pyrenae iugum 
lus protulere propter interius mare 
Late locati: prima eorum civitas 
475 Ilerda surgit: litus extenditdehinc 

Steriles harenas: Hemeroscopium quoque 
Habitata pridem hie civitas: nunc iam solnm 
Vacuum incolarum languido stagno madet. 
Attollit inde se Sicana civitas 
480 Propinquo ab amni sie vocata Ibericis. 
Neque longe ab hnius fluminis divortio 
Praestringit amnis Tyrius oppidum Tyrin. 
Alebus videtur, ut Unger p. 247 sqq. existimat, inter 
oppida AHcante et Villajayosa (Castallo vel Monnegre), Canus 



Digitized by VjOOQIC 



De Hecataei Milesii firagmentis. 185 

uro ad promuntnriam Cap de la Nao (Gorgos) in mare se 
effodisse. Sonnii sententiam mox perlustrabimus. 

lam de Oymnesia insola v. 467, quae popolo incolarnm 
Tetm Domen dedisse fertnr, liti^nt viri docti. Interpolator 
hie qnoqae qnaedam dicitnr admiscnisse. Etymologiam ex 
more suo in saspicionem vocat Müllenhoff p. 160 et versus 
470 sq., qni Pitynssarnm et Baiearinm mentionem continent; 
SoDny p. 50 etiam Gymnesiae mentionem tribnit interpolatori, 
T. 470 sq. antem Avieno. De Dominum originatione supra 
(p. 123) diximus. At conexns turbatur Gymnesiae insulae men- 
tione, qnae non solum a sensu, sed etiam ab enuntiati strne- 
tora aliena est. Haec Sonny 1. 1. Longius repetamus. 

Flernmque Baleares insulae solent Fviivrioiat appellari: 
boc quidem loco Unger arbitratur Gymnesiam — singularis 
exhibetnr numerus — diversam esse ab Ulis eamque signi* 
ficare insulam, quae dieitur Benidorme. Sane Sonnio p. 50 n. 1. 
coDcedendum est eam opinionem earere fundamento. In sin- 
galari numero negat esse, cur haereamus, qui etiam apud 
Strab. n 123 et geogr. Bav. V 27 p. 414, 11 reperiatur. Con- 
ferri praeterea iubet Stephani Byzantii tmema s. y. rvfivrialai. 
At pro filoy quod illic in libris est, Meineke ex Eustatbio ad Dion. 
Per. 457 restituit iftva, Porro num apud Strabonem, qui 
qoinque aliis locis pluralem numerum praebet, uno illo loco 
Bmgnlaris non possit ex corruptela exortus esse, equidem non 
pro eerto habuerim. Legitur apud Eramerum pluralis. Quod 
vero idem Avienus descr. orb. 620 Dionysii versum 457 ita 
reddidit, ut pro plurali poneret singularem numerum, ex heroici 
metri iniquitate id explicatum habere quilibet dixerit. 

Sed fac Baleares in periplo voce Fvfivr^aiai vel rvfivr^ala 
designatas fnisse — boc enim sane videtur veri similius — , fac 
igitar Avienum boc quoque loco, quanquam propter metrum 
Don opus erat, pro plurali singularem substituisse: id mehercle 
mamfestum est versus 470 sq. ansam dare ad offendendum. 
NoQ pervertitur geographica ratio Pitynssis et Balearibus inter- 
positis — nee enim rectam de continentis locorum situ et 
ordine Sonny fingit imaginem. Goncedo particulam 'contra' 



Digitized by VjOOQ iC 



136 Felix Atenstaedt 

(v. 472) melius continuata oratione ad Ganum flamm qna- 
drare, ad quem solum omnino potest referri, non ad insnlas, 
qaod placet Ungero. Sed gravissima causa est, quod eadem 
res iterum memoratur. Quo accedit, ut Baleares eae insulae 
nominentur a Bomanis, a Graecis rvfzvi^aiai. MttUenhoff eos 
versus — non probabiliter — interpolatori vindicat, qui Gym- 
nesias et Baleares easdem esse band certo sciverit. Sonny 
Y&rOy qui iam insulae Gymnesiae mentionem subditivam esse 
duxit, non potest Balearium eidem interpolatori attribuere; 
ab Ayieno potius hanc censet esse assutam. Ät si hoc ex- 
tremum statueris, removebis gravissimam illam causam, qnae 
posita est in eiusdem rei iteratione: licebit Gymnesiae memo- 
riam peripli auctori concedere. Obsistet haudquaquam geo- 
graphica rerum condicio. An noles ob enuntiati strncturam 
hunc in modum conformatam: Mnsula populo nomen dedit ad 
usque flumen aliquod^ ? Quasi eiusmodi breriore dicendi ratione 
non potuerit uti Avienus poeta! Quod Avienus hisce verbis 
rem expressit, iccirco periplo demetur Gymnesiae mentio! 
Itaque sane quamvis alia ratione perductus versus 470 sq. ab 
Avieno insertos duxerim, sed Gymnesiam insulam ab veteris 
peripli scriptore commemoratam et a poeta inde esse repetitam 
ita fortasse, ut similiter atque altero loco pluralem in singn- 
larem numerum mutaret. Abeat hinc quoque interpolator. 

Ad Ganum igitur fluvium, qui ad promunturium Cap de 
la Nao in mare videtur exiisse, pertinent Gymnetes. Ab eo 
('contra' v. 472) incipiunt Iberi sedesque habent usque ad 
Pyrenaeum. Quod nempe sie intellegendum , ut Interim tan- 
tummodo fines notentur, non terminus extremus definiatur. 
Primum oppidum eorum est Ilerda, quod hodie est Ungero 
quidem auctore Javea; dein Hemeroscopium {Denia\ tum Si- 
cana civitas (v. 479) prope Sicanum fluvium, qui quin fuerit 
Sucro {Xucar\ nuUo modo potest dubitari. 

Sed magnam commiserunt alii interpretes perturbationem 
totius loci, cum v. 469, ubi 'ad usque Gani' traditum est, 
Burmanni coniecturam 'usque ad Sicani' receperunt. Dico 
non modo Wemsdorfium et Ukertum p. 483 : tota MttUenhofiSi 



Digitized by VjOOQ IC 



De Hecataei Milesü fragmentis. 187 

dkpatatio ea nititor atqne etiam Sonny p. 51 nescio quo pacto 
eam probavit Sane qnidem qai Alebom^ a quo Gymnetes 
exordinm srnnpserint, eandem eBse pntat, qai nunc Gorgos 
dieitar^ ei opus est illa orae parte, quae a promunturio Cap 
de la Nao usque ad Sicanum yei Sucronem patet, cui assignet 
gentem Gymnetum. Sed audiamus argumentum: 'Quoniam 
V. 464—473 soli incolae litoris inter Alebum et Pyrenaeos 
inteipofiiti indicantur, montes fluyii urbes etc. sequentibos af- 
feruntur versibus, Canum flumen in bis repetitum iri exspec- 
taveris. Quod non solum non fit, sed ad Sicanum amnem 
(v. 480) denuo mentio infertur Iberum. Quamobrem Bur- 
fflanni maioris coniectura recipienda est'. Ut removeamus 
Gymnesiam insulam, cuius mentio suppositicia habetur: si quis 
deleto hoc interpolamento contendit inde ab Alebo primum 
percenseri incolas Gymnetes et Iberos (v. 472), dein Gymnetum 
oppida Ilerdam et Hemeroscopium (v. 475 sq.), tum Iberica op- 
pida (Sicanam) inde a Sicano fluvio, et statuit in ipso utriusque 
gentis confinio amnem, qui hanc ab illa dividat, Canum repe- 
tendum fhisse — quid dices? toti argumentationi non sähest pro 
foBdamento nisi sententia praeoccupata Canum fluvium (y. 469) 
eondem esse necessario atque Sicanum (y. 480). Argumentatur, 
qaasi y. 469 Sicani nomen traditum sit; attamen ex argumen- 
tando demnm elicit y. 469 ' Sicani' esse restituendum. Unde 
patet quaeso, cum y. 480 Sicana ciyitas a propinquo amni 
sie yocata esse Ibericis dicatur, inde demum initium cepisse 
Ibeios? Credo si a priore aliquo flumine oriebantur, habitabant 
etiam apud Sicanam; et inyicem si Iberi Sicanum accolebant 
potnerunt certe oriri ex loco, qai magis ad meridiem yergebat. 
Contra si inde profecti erimus, quod secundum traditam yer- 
Bunm scripturam Canus et Sicanus flumina inter se diyersa 
habenda sunt: quae efficietur condicio? Gymnetes usque ad 
Canum pertinent. Apud eos memorantur Alebus et Gymnesia. 
Urbs nnlla nominatim affertur. Peracta res Gymnetum. Se- 
qanntur Iberi inde a Gano fluyio. Quorum oppida Ilerda 
(Hemeroscopium) Sicana. lam tene id mirum ducere, quod 
denuo apud Sicanum mentio fit Iberum? Cum non dicatur 



Digitized by VjOOQ IC 



188 Felix Atenstaedt 

nisi civitatem a Sicano amni vocatam esse scilicet ab hominibus, 
qai ibi colebant, Ibericis? Canus igitnr si Gymnetes ab Iberis 
disiangebat, nbi de Iberis agebatnr, non potait omnino iteraii. 
Omnia sunt sana et Integra. 

Et animadvertamns, qaantis angastUs premantnr Müllenhoff 
ac Sonny, si coniectnram illam ' Sicani^ pro ' Cani' accipiant. 
Sicanam vel Sncronem dicnnt terminum esse inter Gymnetes 
Iberosque. Quid tandem, cnm deinde singolae orbes Iberum 
Ilerda (Hemeroscopiom) Sicana prope Sicanam sita hoc ipso, 
quo ennmeravi, ordine ennmerentnr, iam v. 469 sibi volt Si- 
cannS; a quo Iberi incipiant? Itaqae pronomen ^eoram', qaod 
propter grammaticam rationem non potest non ad Iberos re- 
ferri, propter rem ad Gymnetes cogantnr revocare. Causa 
neglegentiae nimirum foit Graecorum pronomen hielvwvl Porro, 
cum nanta v. 469 ad Sicannm provectas sit, indicant Mttllenhoff 
et Sonny ei, qao exstet, loco non convenire Pitynssamm et 
Balearinm mentionem; potnisse enm ocalos in illas transmittere 
potias, cnm prope promnntnrinm Cap de la Nao navigaret 
Sed vanas et fictns est ille Sicanas (v. 469); immo ad Cannm 
processit cnrsns descriptionis; Ganas aatem cadit in mare prope 
illnd promnntarium. Geographicam igitnr rationem non laedunt 
insulae illae intermixtae. Quanqnam sane alias ob cansas 
versns 470 sq. a periplo abiadicandos et Avieno vindicandos 
esse supra dictnm est. His omnibns pensitatis mihi qnidem 
evidentissimum videtnr Bnrmanni illam coniecturam nnllo modo 
posse probari. Qaod vel MttUer Philol. XXXII p. 117 recte 
perspexit; et gandeo, qaod etiam Holder in edenda Ora mari- 
tima coniectnram istam respnit. 

Sicanas igitar flavias idem est, qaem inferioris aetatis 
scriptores yocant Sncronem velnti Strabo III 158 sq. 163. 167. 
Ptol. n 6, 14, Mel. II 6, 92. Plm. IH 20. 76, qai hodie dicitar 
Xucar^). Sic cam aUi iadicaverant tam Avieni interpretes 
de hac quidem re omnes propemodnm consentinnt ^). Sicana 

1) Cf. Ukert p. 294. Forbiger p. 15. • 

2) Yossius ad Mel. II 6. Pinedo ad Steph. Byz. s. v. Sacdvtj. ükert 
p.483. Christ p. 167 sq. MQllenhoffp. 161. 165. ünger p. 250. Sonny p. 51. 



Digitized by VjOOQIC 



De Hecataei Milesii fragmentis. 139 

aatem dvitas comparanda est cam Sucrone oppido, qaod amni 
cognomini adiacebat. Cf. Strab. III 158. PlutSert 19. Pomp. 19. 
App. b. civ. I 110. Liv. XXVIII 24. XXIX 19. Flor. lU 22. Sen. 
de benef. V 24. Plin. III 20. itin. Ant. p. 400, 4 0. Etiam de 
hoc est omnium fere felix eoncentiis. Tyrius denique amnis 
cum nrbe Tyri (v. 482) procul dubio est Turfa vel Turium, 
quem nunc appeUant Gvadalaviar (cf. infra p. 145). Sat certo 
licet definire situm Sicanae civitatis. 

Sed alius quoque quaestionis patet boc loco campus. 
Qoippe mülta facessit negotia iste interpolator. Hemeroscopii 
mentionem falso loco insernit; non noverat peripli auctor 
Massiliensinin colonias in Iberica ora conditas; antea scripsit 
periplom. Guios sententiae causam eo contineri existimat 
MfillenhoflF p. 161, quod Hemeroscopium (Denia) inter litns 
harenosum, quod ad Ilerdam initium capiat (v. 475 sq.), et 
Sieanam arbem interponatur, cum re vera steriles harenae ab 
nrbe Denia usqne ad ipsum Sucronis ostium pertineant. Bed- 
argnunt hanc oflfensionem Unger p. 249 u. 56 et Sonny p. 51 ; 
namque Hemeroscopium apud Avienum non tarn post litus 
barenosam quam in ipso Utore collocatur. 

Improbavit Hüllenhof&i sententiam etiam Gutschmid p. 524; 
at mterpolationem tamen hoc ipso loco statuendam esse item 
censuit. Ilerda hie memoratur (v. 475); brevi post Sicanus 
flnvius (y. 480). Sicanum interpolator ut alii pro Sicori habebat. 
Sicori adiacebat Ilerda. Perperam igitur etiam in Sucronis vici- 
niam importayit Ilerdam oppidum. Sane non novimus nisi Iler- 
dam, quam Sicoris alluebat, quae hodie vocatur Lerida^). Sane 
fueront, qni Sicanum eundem ducerent atque Sicorim ; vide Serv. 
ad Aen. Vni 328 coUato Thuc. VI 2 et SU. XIV 34 sqq., qui Pyre- 
naeo monti propinqunm facit Sicanum. Sane ingeniosa yidetnr 
eonieetura viri ingeniosi. Consentit Sonny p. 51. 'Pronomen 
"eorum" (v. 474) ad Iberes referri apparet. At nondum homm, 
sed Gymnetum ora describitur. Accedit, quod Ilerdae in bis 



1) Cf. Ukert p. 413. Forbiger p. 53 sq. 

2) Cf. ükert p. 450. Forbiger p. 76. 



Digitized by VjOOQ iC 



140 Felix Atenstaedt 

regionibus nnsqnam fit mentio, notissima est Ilerda ad Sicorim 
fluFiam Sita/ Sed prior illa causa apta est ex falsa conieo- 
tura 'Sicani' (v. 469). Nihil ergo plane valet. De altero 
antem argumento quid iudicabis? Num re vera, cum oppidum 
alioquin ignoium in regione aliqua memoratur, larga antem 
est memoria cognominis nrbis, quae ad aliam terrae partem 
spectat, num re vera certum est illud omnino non exstitisse, 
sed ab interpolatore fictum perverseque in scriptoris cuiusvis 
librum immixtum esse? Vide, quae Unger p. 249 , quae ipse 
Müllenhoff p. 162 dicat, qui satis propensus est ad interpolar 
menta apud Avienum statuenda. y^Als wenn derselbe iberische 
Stadtname nicht an zwei verschiedenen Orten vorkommen könnte!^ 
Quot vero urbes eiusdem Eborae nominis in ipsa Hispania 
sitas supra (p. 83 sq.) cognovimus et alias ab aliis seiunximus! 
In quibus sunt etiam, quae nominentur ab uno tantum scrip- 
tore. Et de Ilerda dubitabis praesertim in Avieno, qui vetus- 
tum fontem expressit, qui alia quoque nomina solus exhibetO; 
qui etiam plura solus exhiberet, nisi opportune accidisset, qnod 
ex Hecataei aliorumque reliquiis hoc et illud rescivimus? Eo 
magis autem mirandum est hac usum esse Sonnium argumec- 
tatione, postquam antea (p. 37 n. 3), ubi agitur de duplici illo 
Ibero, nihil habere dixit offensionis, quod duobus fluminibus 
idem nomen inditum fuisset. 

Et quid dices, si rem plane in contrarium vertero? An 
minore iure hoc mihi licebit? Fuerunt, qui Sicanum pro Sicori 
haberent. Ob nominum simiiitudinem inquies quamris exilem. 
Sed quid? In Sicani vel Sucronis regione erat aliquando 
Ilerda. De hac aliquid illi compererant nescio unde. Ubi 
Sicanus fluvius profluxisset, nesciebant. Sciebant Ilerdam 
prope Sicorim sitam esse. Nonne eo facilius poterant adduci, 
ut Sicanum putarent eundem ac Sicorim? Quod si rectum 
esset, etiam confirmaretur Ilerdam fuisse in Sicani sive Sucronis 
regione. Quam conclusionem nolim ipse elicere; id demon- 
strare volui eodem iure ita posse quemlibet argumentari. 



1) Cf. ünger 1. 1. 



Digitized by VjOOQ IC 



De Hecataei Milesii fragmentis. 141 

Itaqne Derdae mentionem interpolatori deberi pro certo non 
licet af&rmare 0- 

Potest quidem alia ratio excogitari et est exeogitata: 
corraptela laborare nomen Ilerdae. Sed cum eo omnino in- 
dmem, nt in singalari Ilerdae mentione merito offendi infitier, 
nihil nuM'or hane snspicionem. Ac profecto qnae adhac me- 
dendi oonamina prolata sunt, rei non satisfacerent. Qnae enn- 
merasse contentas snm. 'Idera^ nomen Avieno restitni volnit 
Yomm ad Mel. II 6 p. 189 coUato Stephano Bjzantio s. v. 
^i}Qa^); 'Ibera* Christ p. 168 n. respecto Ephori fragmento 
393); 'Uerca Hansen p. 1430. 

Ad elaasnlam perveni de Avieno qaidem : apparet yeteris 
peripli testimonio Sicanae civitatis memoriami quam Hecataeo 
▼indicat Stepbanns, firmissima ratione defendi et comprobari. 
Nam erravernnt, qni Aviennm bnins urbis mentionem ex ve- 
tii8to illo logograpbo hansisse affirmaverant^). 



1) Maller Philol. XXXU p. 114 cootendit Aviennm ipsum indicare 
8686 Sicanom pro Sicori habuisse, quippe cum Uerdam oppidnm memoret. 
Sdlicet hanc qaoque rem adhibet ad coDfirmandam opinionem suam de 
Aneni Ora inaritima conceptam. 

2) Accepenmt Yossii comeetnram Berkel ad Steph. Byz. s. v. Jjj^d. 
Pinedo ad Steph. Bys. s. v. Suedvff, Wemsdorf. ükert p. 246. 483. 
Klanaen. — Stephan! loco, quo in libris haec sant : JijQa y^g ^Ißriglaq riq 
Sucavog Ttoxafjioq. ol olsei^roQBQ driQtdoi^ vix com Meinekio scribendiim 
(xoiU^) xri^ 'ißtjglag, {6i*) ^g xzk.; dubito an recte coniecerit/7 'ißjj^lag 
HolatemoB, qnod arriait etiam Ungero p. 250. Itaqne cam nomen ad 
Nponem potioa Tideator spectare, non est conexas inter Stephan! tmema 
locQoiqae Avien!. Eadem canaa obstat saspicioni Müllenhoffii p. 162, qn! 
eootnxiam viam ingressns vocem Jy^, qnae apnd Stephanum exstat, 
fortasse ortam esse cogitavit ex IXsqSu vel IXtigöa. Getenim qnod illud 
tneina ex Hecataeo depromptom esse sospicatiis est praeeonte Elauseno 
td Hec fr. 15, res est plane in incerto. Suo vero iore !d monuit Indaram 
vbem, quam SixaviSv nohv Stephanus !nterpretatar laudans Theopompum 
(fr. 251), non ad Iberiam pertinere, sed ad Sicanos Sidllae insnlae incolas. 
Cf. Holm, Geseh. SiciHetu I p. 60. 

3) Co! fragmento apnd losephnm c. Apion. 1 12 serrato sane distortio 
qoaedam rei videtur snbesse. Sed Christi! explanandi rationem improbo. 

4) Christ p. 167 sq. ükert, Geogr, des Eec. u. Dam. p. 55. Cf. 
lapra p. 80. 



Digitized by VjOOQ iC 



142 Felix Atenstaedt 

Sed cam Sicana urbe cohaeret fluvins SicanosO: nova 
nascitnr quaestio. Gonectitnr enim Sicani fluminis mentio cam 
historicorum scriptornm lila narratione, ex qua Sicani, qni in 
Sicilia sedes habebant et a Sicnlis ex Italia transvectis magis 
magisqae in meridiem et occasnm repolsi ferebantor, ex ipsa 
Iberia in insnlam transmigraverint a Ligoribos sedibos eiectL 
Aactor est graviBsirnns Thucydides VI 2 , quo looo ad expo- 
nendam videtar adhibnisse Antiocbi Syraousani librumy qni 
inscribebatur SixekitStig avyygaqyq ^). Eandem relationem de 
Sicanis, sed ita, nt sive de Sicano flavio si^e de Lignribns 
mentio non fiat, exhibent Dion. Hai. I 22; Philist. fr. 3 ap. Diod. 
y 6; schol. et Eustath. ad Od. w 307; Sil. XIV 34 sqq. Discre- 
pat Serrius ad Aen. VIII 328: Sicani fluminis loco Sicoris 
memoratur et ad Italiam venisse tradnntur Sicani, dein inde 
pulsi vicinam insulam occupayisse. Nee de Sicano fluvio nee 
de Lignribns quicquam commemorantes Sicannm regem cum 
Iberica manu in Siciliam advenisse perhibent Solin. V 7. 
Mart. Cap. VI 646 ^). Denique Ephori testimonium laudandum 
est (fr. 51 ap. Strab. VI 270), ex quo Iberi barbarorum prlmi 



t) Mentio fit praeterea Sicani fluni apud eundem Stephanum ex 
Apollodoro — per Herodianum ex mente Lentzii praef. p. GLXII — hausta; 
cf. fr. 140 ap. Steph. Byz. s. y. 2ixavla ^ 71SqIx(oqoq *AxQayavrlvav' 
xal norafiög, wq tpt^aiv 'AnokXödafQOQ. Vinculum, quod dno diversamra 
terrarum nomina inter se copulaverit, in hac brevi sectione cnlpa epito- 
matoris videtor esse omissum. Quanquam ntrum fluviuB in grammatici 
illo libro, qui xQovixd inscribebatur, commemoratus fnerit, in quo moltom 
▼alebant res ad geographiam spectantes, an in snbditivo opere, cui nsgi 
yijQ titulns erat (cf. Diels Mos. Rhen. XXXI p. 8 sqq.), ambigaum est. 

2) Antiochum Thucydidis hac de re fontem faisse postqnam Niebubr 
suspicatus est, exposoit aigumentis ex sermone potissimom captis Wölff- 
liu, Antiochus von Syracus und Coeiius Antipater. Winter thur 1872; 
et quanquam oblocuti sunt Böhm, de Antiocho Syracusano quaestiones 
(Grabow 1875) ac Schöne Bors, annal. 1874/75 vol. III p. 849, tarnen, 
quod Wölffiin eruit, non improbandum aut in controversiam vocandum. 
Cf. GlasBen, Krit, Bemerkungen zum 6. Buche des Thuc, p. 184 sq. Holm 
Bors, annal. vol. lY p. 88 sqq. Busolt, Griech. Geseh. l p. 224 n. 4. 

3) Hie ceterum nominis Sicaniae originatio non a Sicano flumine 
petita invenitur, sed ab ipso illo rege. Cf. Isid. orig. IX 2, 85. XIY 6, 32. 



Digitized by VjOOQIC 



De Hecataei Milesii firagmentis. 143 

ohiotal Siciliae feruDtor fnisse 0- His omnibns testimoniis 
contraria est et ipsornm Sicanorum propria professio, qoi 
mnox^ovaq sese esse iactabant (Thuc. VI 2), et auctoritas Timaei 
(fr. 2 api Diod. V 6), qui illam gentis opinionem firmius com- 
probaTit Quem sequitor Diodoras^ qui alio loco (V 2) afSr- 
mat boc qaidem referre, qui sint ol vof^if^iotarot rtjv ovyyQa- 

Haec testimonia. Qidbas videtar confirmari Antiochi aetate 
in Iberia Sicannm flavinm exstitisse. At iam pridem illa de 
Sicanis memoria a viris doctis in dubium est vocata. Non 
meom est copiosam dispntationem hac de quaestione instituere ; 
quam brevissimis finibas eam constriDgam. 

Una est offensio in eo posita, qnod per mare perqne in- 
salas medias interiectas ex Iberia transvectos esse Iberos, qni 
nayigando nee mnltam pollebant nee maltnm studebant, incredi- 
bile est Deinde qnod gravius est, Ligares fines propagaverant 
Qgqae ad Pyrenaenm montem^ non trans Pyrenaenm in ipsios 
Hispaniae regiones '). Habitabant autem Iberi ad oecidentem a 



1) Sunt Strabonis verba haec: .... aAAa SieteXeoav fiexQ!- SevQO 
SixeXol xal JStxavol xal MoQyijteg xal äXXoi tivhg vsfjiofievoi r^v v^aov, 
w ^<sav xal ^Ißr^geq, ovoneg TtQwrovg (prjal t(ov ßagßdgwv "Etpogoq Xs- 
yta^ai t^q JSixeXiag olxiardg. £pbonim autem Iberos non a Sicanis 
distiüziBse, sed Strabonem ex neglegentia discriminis auctorem fnisse opi- 
nstor Marx ad £ph. p. 153. At si confertur Scymnus ▼. 264 sqq., Ephori 
compiiator, quem band dubie boc ipso loco eins doctrinam expressisse 
dOacide apparet, ut recte annotavit Marx p. 154 (cf. etiam Matthiessen 
1. 1. p. 884) ex versibuB 270 sqq. collatiB cum Epbori fragmento 52 apud 
Strab. VI 267, nescio an veri sit simile Epborum Sicanos non nominatim 
attolisse, sed locntom esse de solls Iberis. Ibidem legimus insulam ab 
Iberis Trinacriam esse appellatam, non Sicaniam; deinde Siciliam IkxeXov 
iwaaxsiovtog. 

2) Eo in numero Timaeum esse ex mente Dlodori satis est mani- 
festtun. Quod autem eis etiam Antiochum annumerari Yult Nissen, Ilal. 
Landeskunde I p. 547 n. 3 — quod si verum esset, everteretur tota Wölff- 
lim sententia, ex qua Antiochus Thucydidi materiam subministravit — in 
caasis, qoas profert, non inest opinor ea vis, ut probent atque demonstrent. 

3) Tenet, quod Thucydides aliique narrant, Christ p. 140; et ünger 
Mos. Bhen. XXX7III p. 179 confirmare conatur documentis Ligures non 



Digitized by VjOOQ IC 



144 Felix Atenstaedt 

Ligaribas : ergo ne id quidem licet cogitare Sicanos — a Liguri- 
bas orientem versus propnlsos — terrestri itinere ex Iberia in 
Italiam migrayisse. Qaae offensiones videntnr remotae ab eis, 
qui Iberianiy quam dieit Thacydides, ex prisca eogitandi ratione 
totam terram a colamnis ad Rhodannm nsque pertinentem 
interpretati Sicannm agnoscnnt Sequanam, Galliae notam illum 
fluvium, SicaDosqae, qui eiusdem origiois ac Sicali faerint, a 
Liguribus Ligeris fluminis accolis sedibns exactos in Italiam 
desceodisse et inde in Siciliam traiecisse statuunt. At haic 
expediendi rationi certissime repugnat Ayieni yetas periplas, 
ex qao satis elucet Sicanam flayium non Sicorim nedum Se- 
quanam foisse, aed Sucronem. Deniqae omnioo non certum 
est, nüm in Sicilia nnquam Iberi sedes babnerint. Et si habu- 
erant, diyerai yidentnr faisse a Sicanis. Namque Sicani ab 
eadem stirpe oriandi erant ac Sicali; Siculi antem nee Iberi 
fnere nee Celtae nee Pelasgi nee Ligares, sed Itali. Sicani igi- 
tar antiqais temporibus se ab consangaineis seianxerunt et ex 
Italia in Siciliam transmigrayerant. Qaae cam ita sint, ab 
omni abhorret yeri similitadine ex Iberia siye Gkdlia in Siciliam 
peryenisse Sicanos i). 

Attamen cum de Sicanorum illa migratione falsa sit me- 
moria, neqaaqaam etiam Sicanus fluyias commenticins est ex- 
istimandas. Plane in contrarinm rem yertamns. Nam tabula 
illa, quam Thucydides yel, ut altius ascendere audeam, Antiochns 
protulit, procul dabio in eo posita est, quod ratio qnaedam 
intercedere ficta est inter nomen Sicanorum Siciliae incolarum 
et nomen Sicani Iberici fluminis. Veluti Busolt, Griech. Gesch, 



ab Hispaaia faisse alienos. Haud recte. Gaasas petitas et ex lacn Li- 
gustino Ayieni ▼. 284 et ex Stephani tmemate s. v. Aiyvotlvti — de quo 
ceterom conferenda sunt, qaae dispatat Niese, de Steph. Byz. auctoribus 
p. 19 — et ex paeninsula tertia, quam Aiyvotixtiv appellaverit Eratostheoes 
(fr. III B 97 ap. Strab. II 92), partim refellit Sonny p. 31 sq. Cf. etiam 
Wüsdorf p. 6. 

1) De viroram doctoram libris, qai hac de re disseruerunt , adeas 
potissimam Popponem ad Thuc. VI 2 vol. m 4 p. 5 sq. Holmium, Gesch, 
Siciliens I p. 356 sqq. Busoltiam, Griech. Gesch, l p. 235 sqq. 



Digitized by VjOOQ IC 



De Hecataei Milesü fragmentis. 146 

I p. 235 dicit fabulam illam originem duxisse ex nominibüs 
ab Hecataeo memoratiB. Nnm Stephan! tmema s. y. Jrjqa 
Hecataeo debeatar, certum non est; sed pronnm ei erat sane 
in periodo cum urbis mentione fluvii memoriam coniungere. 
NotoB igitnr erat Aotiochi temporibus Hispaniae flnvius Sicanus : 
inde habet fabala ab eo uarrata originem. Quae vix potuit 
omiuiio oriri, nisi aliqnid saltem fundamenti subfuisset, quo 
nsns qois exstmeret commentam. Hac igitar ratione etiam ex 
fobnla illa confirmatio derivatur anctoritatis Hecataei. 

Orabasia. 

fr. 13 ap. Steph. Byz. s. v. Kgaßaala rcokig 'ißrJQcov. ^Exa- 
xaiog EvqwTtTß. %6 i^viTtov Kgaßaaiog xrL 

Urbis nomen aliunde non notum. Sed recte iam Pinedo 
et Klausen hnc rettnlemnt iugum Crabrasiae, cuius meminit 
Avienus y. 489, Avienique interpretes plemmque agnoscnnt 
cum iugo urbem Hecataei cohaerere. 

Atqne ut imaginem situs adumbremus, memoratur a Sicano 
sive Sncrone septentrionem versus Tyrius amnis cum oppido 
Tyri (cf. supra p. 134). Qui quin idem sit atque Tnria vei 
Turinm Romanorum (bodie Guadalaviar\ nequit dubitari i). 
HttUenim autem, qui Pbilol. XXXII p. 117 et ad Ptol. p. 152 
enm pro eodem habnit, qui bodie vocatur Magro, qui infinit 
iB Sncronem (Xucar)t et Tuiris oppidum, quod ei adiacet, 
cnm Tyri Avieni comparavit, satis opinor refutatum esse ab 
Ungero p. 250 et Sonnio p. 52. Sequitur v. 483 sqq. Bebry- 
CQBi mediterraneorum meutio congruens cum Ephoro (Scymn. 
200 sq.). Deinde v.489: 

post Grabrasiae iugum 
490 Procedit alte ac nuda litorum iacent 
Ad usque cassae Gberronesi terminos. 
Palus per illa Naccararum extenditur — 
Hoc nomen isti nam paludi mos dedit — 



1) Cf. ükert p. 294. 483. Müllenhoff p. 165. ÜDgerp. 250. Sonny p. 52. 
Letptigsr Stadien. XIY. 10 



Digitized by CjOOQ IC 



146 Felix Atenstaedt 

Stagniqüe medio parva snrgit insnla 
405 Ferax olivi et hinc Minervae stat sacra. 

Quam interpretandi rationem Mttller iniit, pendet ex prava 
Tyrii fiaminis explicatione : ergo eam mittamas. Immo com 
inde a Tario nsque ad Ibemm nuUam aliud exstet promun- 
tarium, nihil restat nisi nt iagnm Grabrasiae idem esse arbi- 
trernnr, quod hodie vocant Cap Oropesa^). Cassam cherrone- 
sum Müllenhoff p. 169 existimat esse planam illaiu harenosam- 
qne liDgulam, quae ab Iberi ostio meridiem versus sinum 
circumclndit, quem dieunt Puerto de los Aifaques. Sed rec- 
tios videtur Müller Philol. XXXII p. 117 sq. haue Avieni cher- 
ronesum non diversam esse statuisse ab urbe, quae XeQQovrjaog 
dicitur Straboni III 159 inter Saguntum et Dertosam sita (hodie 
Pemscola). Consentiunt Unger p. 252 et Sonny p. 52. Scilicet 
tum ^cassae' epitheton non retinendum, sed mutandum cum 
Heinsio^) in 'caseae\ Postremo quid paludi Naecararum 
(v. 492) et insulae in medio stagni sitae faciendum sit, mihi 
quidem obscurum est. Ungeri interpretationem verbornm ^stagni 
medio' neutiquam posse admitti censeo. Sed nihil refert hoc 
ad idy quod agimus. 

Est igitur iugum Grabrasiae promunturium Cap Oropesa. 
Nimirum Grabasia oppidum, quod ex Hecataeo traditum acce- 
pimus, non ita longe ab illo afuit Peripli auctor satis habuit 
iugum memorasse. MflUenhoff vult ex Stephane apud Avienum 
'Grabasiae^ scribi pro 'Grabrasiae' : id utique apertum est alte- 
mm nomen cum altero esse comparandum. Videmus autem 
hie quoque, quam bene Hecataeum et illustret Avieni periplus 
et confirmet^). 



1) Cf. Müllenhoff p. 169. ünger p. 252. Sonny p. 52. 

2) Hanc coniectoram ünger tanqnam suam protalit. Cf. Sonny p. 52 
n. 4. 

3) Miram in modnm Klausen, quanqaam ipse Avieni locnm attulit, 
adiangit popnlnm yideri enndem atque Carpesios, gentem yalidissimam in 
media paeninsula habitantem circa Toletum, quos memorat Polybins in 14 
(ex eo Stepbanns s. v. Kapjt^oiot; cf. Niese p. 19 sq.), qui solent alias 



Digitized by VjOOQ IC 



De Hecatad Milesii fragmenÜB. 147 



Iberi. 

Ad lemmata, ut promisso stem, examinanda accedo. Quae 
A ipsa ex Hecataeo hausta sunt, est inquirendum^ num, qaae 
adhne de singnlis nominibas eruimus, conveniant cum memoria 
Iberam. 

Gentes paeniDsnlae, qaae postea Hispania vocabatur, initio 
et ipsarnm et terrae communi carebant nomine. Affero ipsa 
rerbaPolybii III 37, 10 sq.: t6 de Xoitzov fjLiQog rrjg EvQVJTtrjg 
am xiiv TtQoeigrj/Äsywv oguiv xb owartTov TtQog re vag ävaeig 
tat nqog ^HQomkelovg GTrjkag TiSQiexerai pikv vno re vijg xa>' 
fifiag yuxl T^g ??co d-akazTrig, xaleitai äh to iilv Ttaqa t^v 
xcfij' fi^ag TcaQtjxov ewg 'HQOnkelwv OTtjliiv ^Ißrjgla, t6 äh 
Tiaqa tiJv I'^w aal /ueydkrjv TCQoaayoQSvofievv^v 'Koiviiv piev ovo- 
Haolav ov% ^€t 6 La %b fCQOOq)dta)g xarcoTCTevad'aL, xaroinel- 
xai di Ttäv vrto ßagßaQWv id-vciv xai Ttolvavd-QciTtiov , VTtkg 
iay r^fiBig (ie%d %av%a zbv xara fiCQog loyov ccTtoäwao/nev. Cf. 
etiam Characis fr. 5 (FHG III p. 637): Trjv dVlo7tavLav"Elhi- 
Tftg ra TtQcha ^IßrjQlav hcalow ovno) ^jLmavrog tov e&vovg 
tijv TtQOGYiyoQlav fiBfiadrpKjOTeg , aXV anb fjLBQOvg rijg yrig, o 
lüti ngbg Ttoraf^bv ''ißrjga xal oTt^ inelvov dvofÄa^eTat, t'^v 
noLoav ovTO) xalovvreg. 

Ex priscomm antem Graecornm asu nomen, quod com 
Ibero flnvio cohaeret, doas habebat significationes: 

1) alteram latiorem, qaae ad terram potissimum speetabat: 
Iberia complectebatur regionem a Rhodano ad occasam solis 
patentem (cf. supra p. 71 sqq.). 

2) alteram angustiorem, qaae ad popalom potissimam 
speetabat: Iberi appellabantur, qui partem paeninsalae orae 
Orientalis apad Iberam flamen obtinebant. 

De termino horam Iberam, qai qaidem spectet ad septen- 
triones, supra (p. 71 sqq.) verbosius disserui; quatenus autem 
meridiem versus ex usu scriptorum porrecti fuerint, accura- 

Cirpetani nomiiiari. Quid haec gens vel maxime mediterranea ad iugum 
illad in altam prominens ? Equidem non intell^o. 

10* 



Digitized by VjOOQIC 



148 Felix Atenstaedt 

tissime omnium docet Avienns vel eins periplus: a Cano flüvio, 
qui prope promantariam Cap de la Nao mari illabitar, exor- 
dinm capiont (cf. p. 1 34 sqq.). Quocom optime consentit Ephoros, 
cnm Scymnus y. 199 post Libyphoenices et Tartessios Iberam 
faciat mentionem. Quo revocanda sunt praeterea Scylacis (2) 
verba: vqg EvQWTtrjg elal TigtSroc ^IßrjQeg ^IßrjQlag e&vog, ubi 
siDgularis Iberum gens latiori terrae significationi opponitur; 
denique Characis ille locus, quem modo attoli. Contra a ceteris 
Hispaniae orae partibns a promanturio Cap de la Nao ad meri- 
diem et oecasam sitis excludebator nomen Iberum; propria 
potius Domina gentium afferebantur ut Mastienorum Elbysinio- 
rum Tartessiornm. De hac re et de Herodori Iberica natione 
Ayienique illa Iberia, quae cum meridionali Ibero fluvio conec- 
titur, supra (p. 118 sqq.) dictum est. 

Postea cum Ligures usque ad Pyrenaeos sedes prolata- 
vissent, terrae Iberiae significatio pertinebat ad orientalem 
oram Pyrenaeo monte et columnis terminatam; quod habes 
comprobatum iam apud Scyiacem (2), qui paraplum Iberiae a 
columnis usque ad Emporium Septem dierum esse indicat (cf. 
Avien. 562 8qq.)y et Poiybii illo aperto testimonio III 37 (c£. 
etiam III 17, 2). Contra interiores paeninsulae partes atque 
eae potissimum, quae ad occidentem yergebant, attribuebantur 
Celtis; cf. Ephor, fr. 43 ap. Strab, IV 199, Scymn. 165 sqq. 
Eratosth. fr. III B 123 ap. Strab. U 107. Bomanorum denique 
dominationis temporibus, ex qua tota terra ex tenebris ma^s 
magisque ad lucem evocabatur, Iberiae nomen adhibebatar 
ad denotandam totam paeninsulam, quae usque ad Pyrenaeum 
montem patescebat, ut idem valeret atque Hispaniae; cf. Artem. 
ap. Steph. Byz. s. v. "ißriQiai. Strab. III 166 0. 

Quid haec ad Hecataeum? Iberiae nomine num etiam 
Hecataeus ita usus sit, ut Rhodanum pro termino haberet et 
constitueret, nescimus. Permirum sane esset, si gravissimos 



t) De diversis bis nominis significationibus cf. Baumstark PRE vol. HI 
p. 1388. 1392. Ukert II 1 p. 244 sq. 248 sqq. II 2 p. 14 sq. 52. Forbiger p. 4. 
Kiepert, Alte Geographie p. 481. 



Digitized by VjOOQ IC 



De Hecatad Mflesii fragmentis. 149 

ex yetostis geographicamm rerum scriptoribns apud Strabo- 
sem III 166, andecomqne illa notitia manavit, exclasas aut 
Don respectus esset Sed cum Mastienos Elbestiosque propriis 
Dominibas afferret, fortasse etiam Tartessios, et certe ab Iberis 
disceroerety ipse quoqne Doverat hos Iberos eorumqne sedes 
plaoe eidem orientalis orae parti assignavit atqne alii priscae 
aetatiß scriptores. Qnod demonstrant aperte haec ipsa qnat- 
tQor fragmenta. 

KQaßaala nohg ^IßiJQwv (fr. 13) prope promuntariam 
Cap Oropesa sita (cf. p. 146) apprime convenit cum sedibus, 
qnas habent Iberi apud Avienam Scymnomque. 

'UaQovyärat oflßqgeg (fr. 14): haec verba nimirum ita 
intellegesy nt Ilaraugatas non tarn eosdem atque Iberos ex 
Hecataei mente faisse sumas quam •— cum haec explanandi 
ratio procnl dabio aut Stephane ant epitomatori imputanda 
Sit — nnam ex Iberam gentibns band secns atqae Edetanos, 
de qidbiis snbinde dicam. Becognosce antem, qnae snpra 
(p. 117) de Ilergetam finibus exposui: iam concedes non abhor- 
rere üarangatas ab angnsta notione, qaam alii anctores Ibe- 
ram nomini indere consaeverant. 

°Eaär]V€g e&vog^IßrjQixov (fr. 11), qui ex posteriomm scrip- 
tomm testimonüs a Sncrone fere flamine initiom capiebant 
(cf. p. 132), non minos egregie congrunnt^ si modo ethnicnm 
illnd Stephan! ^IßrjQixov — idque admodum mihi videtor veri 
simile — ad eandem angustiorem gentis notionem spectat Ibe- 
nunqne ex mentione, quam in periegesi factam repperit, lemma 
ita oonformavit Stephanns, nt adiectivurn ^IßrjQcxov substitneret. 
Arieni yero de Edetanis et Ilergetibas silentinm, qnod inde 
habet explicatum, quod peripli auetor non memoravit nisi 
commune Iberam nomen, qnanquam etiamtum ntraqne gens 
certe exstabat vigebatqne, et ipsnm comprobat Hecataeum recte 
et hos et illos Iberis annumeravisse. 

2txart] TtoXig ^IßrjQlag (fr. 15) denique, si terrae Iberiae 
Domen respicis, utique yidelicet quadrat. Attamen hie quoqne 
multo veri esse similius duco hanc lemmatis formam a Ste- 
pbani mann esse profectam, qui, cum scriptor gentem nomi- 



Digitized by VjOOQ IC 



150 Felix Atenstaedt 

naverit, terrae potios nomine usus est. Quodsi Hecataens 
Sicanam urbem in periodo Iberis ascripsit, Tideas eximium 
consensam et cum aliis de Ibemm sedibus testimoniis et cum 
Avieno, qai Ibernm civitatem fiiisse Sicanam Sicanamqne fln- 
vinm Iberos aocolnisse indicat (cf. p. 134). 

Qoapropter com haec qnattaor fragmenta evidentissime 
cum ceteris priscae aetatis testimoniis conspirent, sat mani- 
festum est opinor de bis quidem nee ob iemmata nee omnino 
quemquam snbire posse dnbitationem. 

De Iberis dispntationem anticipayimus: quae restant, ad- 
modum incerta sunt atque ambigua. 

Mügetes. 

fr. 12 ap. Steph. Byz. s. v. MlayrjTeg edyoq^IßriQwv. "Exa- 
%alog EvQWTtrj. 

'Sunt ignoti' annotat Klausen. Ac ne suspicionem qui- 
dem de eis in medium proferri posse dicit Mttllenhoff p. 168. 
De terminatione nominis cf. p. 133 sq. 

Hyops. Lesyrus. 

fr. 16 ap. Steph. Byz. s. v. ^'Yoxp Ttohg kv 'ißrjQltf xeqqo' 
vqoov. ^Exaralog EigtoTttj' "ju^« ök ^*Yo\p noXig, iie%a ii 
^BOVQog noTafiogV %d k&vvKov ^Yoniog anb vqg yevixijg. 

Prona est primo aspectu suspicio banc cherronesum Heca- 
taei comparandam esse cum Avieni loco, quem supra (p. 145 sq.) 
tetigi, V. 491. At iam Müllenhoffio p. 169 illud scrupulum ex- 
citavit; nee omnino apud Avienum de cherroneso aliqua agi 
yidimus, sed de urbe Cherroneso, cuius meminit Strabo 0* 

Suspicari ausus est Unger p. 275 n. 73 huc referendam 
esse lingulam in ea Galliae orae maritimae parte sitam, quam 



1) Quanquam — id quod sero animadverti ~ Müller ad Ptol. p. 186 
existimat Hyopem urbem in paeninsula {iv ^Ißrjglag XeQaov^a{p7) sitam 
esse ipsam illam urbem Cherronesum (Pefliscota), Lesyrum autem eun 
fluYinm, qui hodle dicitur Miares, Est vix probabilis coniectnra. 



Digitized by VjOOQ IC 



De Hecataei Milesii fragmentis. 151 

describit AvienoB y. 614 [610] sqq. Lesyrum flavium esse Le* 
dam (hodie Les)] non alienum yideri pagam Lesaram Plinii 
XI 240 y qai distingaendus esset a monte Lesora (Lozere). 
Hac de re ei non astipalor. Nee enim video, cur negetar 
pagam com Lesora (monte Apollin. Sidon. carm. 24, 44) cohae- 
rere; immo Plinii loeo Gabalici pagi mentio statim annectitur; 
in Lesorae antem montis regione habitabant Gabali , quos 
nominant Strabo IV 191. Ptol. 11 7, 16 [11]. Gaes. bell. Gall. 
Vn 7. 64. 75. PHn. IV 109. Apollin. Sidon. carm. 24, 23 1). Con- 
(ddit haec confirmatio. Ac Lesyri Ledique nominum similitndo 
tarn tennis est, ut viri docti conieetura paene omni eerto fnn- 
damento careat. 

Attamen in omni obscniitate nominum clarissimam eliei- 
tar indiciam g^ninae originis ex ipsius logographi verbis iti- 
dem ut in Sixo oppido a Stephano vel ab epitomatore servatis. 
Malta hoins pressi simplicisqae dieendi generis exempla apnd 
Stephannm invenies, si totam logographi fragmentoram seriem 
Tel leviter recognoveris. 

Crommyusa. Melusa. 

fr. 17 ap. Steph. Byz. s. v. KQOfXfxvovaa v^aog ^IßtjQiag. 
'Eyxtvalog Ev^mq], to ldym>v KqofifivoioLOi;. 

fr. 18 ap. Steph. Byz. s. v. Mrilovaa v^aog xara ''ißrigag. 
Exaraiog EvQciTtjj. ro kdyiMov Mrjkovaalog. 

De bis fragmentis nihil prorsos potest definiri. Non restat 
viÄ at bona fide credamus re vera utiinsqae insulae mentionem 
in gennino Hecataei opere exstitisse. Mirom in modnm Wils- 
dorf p. 20 dicit Hyops Crommyosa Melosa nomina fortasse 
Heeataeo esse attribaenda. 



4. Calatha. 
fr. 3 ap. Steph. Byz. s. y. Kala&r^ rtohg ov moQQw tüv 

1) Hoc rectuis Btatannt Ukert II 2 p. 93. 266. Forbiger p. 87. 119 et 
PKE f Ol. lY p. 940. Maller ad PtoL p. 205 sq. 



Digitized by VjOOQIC 



152 FeUx Atenstaedt 

'HQonlelwv OTTjMxiv. ^Exaraiog EvQWTtr]. '*Eq>oqog dl Kala- 
d-ovaav avTrpf q)r]ai. 

Gonsentio cum MüUenhoffio p. 145 n.: patefieri ex hoc 
fragmento accnratam Hecataei notitiam, tarnen quid ei fiicien- 
dum Sit, prorsos esse incertam. 

Vetastiores Stephani interpretes nt Pinedo et Berkel qnam- 
vis dubitanter, maiore autem confidentia Marx ad Ephor.fr. 
42 p. 144 et Unger p. 234 hüc rettnlerunt isBalam Kala^iV 
Ptolemaei IV 3, 44, quam Galatam nominant Mela II 7, 120 et 
Plinius in 92. V 42. XXXV 202; cf. etiam Mart. Cap. VI 648 
(ex Plinio ffl 92) et itin. Ant. 494, 7. 495, 1. 514, 4. 7. Sed 
praeterqnam qaod hie quoque Stephanus magni erroris magnae- 
qne neglegentiae insimalandas est, qoi 'ex nrbibas insnlas, ex 
insnlis nrbes regionesqne soleat ereare', exspectaveris eam 
insulam, cum inter Sardiniam et Libyeam oram sita esset dcc 
ita loDge ab hac distaret, potius in Asiae periegesi a logo- 
grapho memoratam esse nt a Ptolemaeo ant, si modo in eo 
libro, qni EvQwnrj inscribebatur, in deseribenda Sicilia vel 
Sardinia nt apnd Plininm : non qnadrat lemma ov tzoqqw %öiv 
atrjkwv. Hoc reete monnit Sonny p. 46. Libeat sane cnipiam 
dicere eo loco, qnem Stephanns excerpserit, Hereniis colum- 
nas obiter commemoratas ant explicationem illam omnino ex 
mero Stephani arbitrio esse positam. At Inbrica haee refugia 
esse yix potest negari. 

Aliam viam ingressns Christ p. 142. 154 sq. 171 hnc reTO- 
candnm esse dnxit Avieni illnm Galacticnm sinnm (v. 424), 
qni nisi per antieipationem qnandam iam ad sinnm Ilicitannm 
pertinet, videtnr esse sinns Malacitanns (cf. supra p. 104 sqq.). 
Qnod ad formam hnins nominis attinet, Meinekii quidem con- 
iectnra, qni 'Galacticnm' in 'Galaticnm' mntari volnit, impro- 
babilis est >). Qnod autem Unger p. 234 et Sonny p. 46 arbitran- 
tnr Ghristinm formam 'Calathicnm' ex Hecataei Calatha nrbe 
repetitam in ipsnm textnm Avieni volnisse recipi, me qnidem 



1) Cf. Tindic. Strabon. p. 39 n. — Recepit eam Malier ad Dion. Per. 338, 
sed refatavemnt praeter Christmm etiam Müllenboff p. 146 et Unger p. 234. 



Digitized by VjOOQIC 



De Hecataei Mflesii fragmentis. 168 

indice, si reete intellexi vinim docttun, id non habuit in animo. 
lodicat potios Ayiennm ex more et consuetudine loco vema- 
coli relPhoenicii nominiB *Galathe\ ut ad Graecoram sermonem 
adaptareti 'Calaete^ fonnam posuisse, qua ipsa effectnm sit, 
nt lectores amoenitatem litoris cogitatione fingerent Nee igitnr 
opus erat 'eonieetnrain illam reici, qcda correpta syllaba metro 
repognaret; qnod vero Unger adiecit, si longa esset syllaba, 
Hecataenm seriptnmm fnisse KaXadTj, ne debebat quidem sie 
argnmentari; nam KaXridri nomen, qnod exhibet Stepbanns^ 
noD evidenter demonstrat Hecataenm Kakd&rj formam adhi- 
boisse: delevisset rnrsns Stephanns lonismnm nt delevit in 
Hastianis. Potins dicere potnit peripli anetorem, qni Maaai,rjvol 
fonna nsns est, nsnrnm fnisse forma Kalrjd^ixög. Quanqnam 
ne id qnidem, qnod placnit Christio, plansnm potest ferre, cnm 
dnsmodi de cansa Aviennm nomina, qnae in fönte reperiebat, 
immntavisse non iam statnere lieeat. 

lam affero Sonnii verba: 'Sno inre Unger xakcncrixog ex 
taUg et aicn] vocabnlis ita, ut (y,6X7iog) xalag ayitag %x(av 
valeat, recta ratione compositum esse negat. Hoc adiectivnm 
noD potest derivari nisi a nomine Kahmtri, Qnae cum ita 
siut, Ponicam illam nrbis appellationem, qnae est Kala&t}, a 
Graecis commutatam et ad sui sermonis usum accommodatam 
esse pnto*. Sed quid tandem haec appellatio Graecomm pro- 
pria? Hecataens oerte et Ephoms vel Graeci iUi, qnibus noti- 
tiam debebanty Pnnicum nomen ad sui sermonis usum non 
aeoommodamnt Statuitnr illud, qnia sinnm cum Hecataei 
orbe cohaerere item statuitnr. Pro certo quidem id non licet 
Tenditare. Nescio, quid de forma nominis indicandum sit. 
Si insta est offensio Ungeri, sane quis potest opinari non 
veram esse traditam scripturam. Unger coniecit scribendum 
esse Halaciticum. Locomm quidem natura non obstat, qnae 
obfitare videtnr Sonnio (c£ supra p. 105 sq.). Forma adiectivi 
Bane est prorsus insolita. Hansen p. 1428 putat fortasse bar- 
baram aliquam vocem in nomine latere paene ad Graecomm 
IiDgaam aptatam. 

Videmur de hoc Hecataei fragmento paene omnis admini- 



Digitized by VjOOQIC 



154 Felix Ateustaedt 

coli expertes. Ephoram (fr. 42) hanc urbem norisse et Gala- 
thusam appellavisse testatar idem Stephanns. Unum est sola- 
dam. 

Paüca addenda sunt de Iberia 0. In altero eiasdem Heca- 
taei libroy qni inscribebatar yevealoylaty memorata erat 17 yf^ 
TVJv^Ißi^Qwv (cf. fr. 349 ap. Arrian. anab. 11 16, 5). Ibidem negasse 
Hecataeam comperimus Hercalem in insulam qaandam Ery- 
thiam i^o) Ttjg ixeyaXrig d'akaaatjg^) profectum esse; abegisse 
potins boves ex continenti terra, qoae patet ad Ambraciam 
et Amphilochos; eins yidelioet regem Aiisse Geryonem. 

1) Sapersedeo dispntare de fragmento 2 ap. Strab. YU 299, ubi ex 
Hecataeo memorator Kißiieglq nohq. Quam ad Iberiam occidentemque 
pertmaisse haadquaqaam düaddum fit ex Strabone. Recte hoc monuit 
Mflllenhoff p. 119. Et Ayieni loco ▼. 241 sqq., qao Elaasen nititur, per- 
quam est omnino dubium, nurn Bartbii conieetura ^palus Erebea' et'Erebi 
ciyitas' re vera sit probanda. Müller vero, cum apnd Strabonem non alla- 
tum Bit nisi nomen'^ExaxaZogt hoc fragmentum non Milesio, sed Abderiue 
vindicavit FHG 11 p. 388. 

Fuerunt ceterum, qui Hecataei fragmentorum numerum augere 
conarentor. Non nego inter Stephan! sectiones ad Iberiam pertinentee 
etiam nonnollas alias, quae auctoris testimonio carent, ut eas, quas supra 
(p. 89 sqq. et 114 sqq.) tractavi, fortasse sumptas esse ex Hecataeo. Velut 
MOllenhoff p. 168 et 177 Hecataeo aut saltem prisco cuidam Scripten ascrip- 
sit tmemata s. v. ^Ivöixii et BQaxvkri (hoc quidem non sine veri specie; de 
additamento illo ovtol Sb xolq'^ßTiQOLV bfiogovai cf. Hec. fr. 190. 193. 195); 
Niese vero p. 14 n. tmema s. y. ^iXoq propter verba itQoq TaTg^Hpaxliovg 
cn^Xaig collatis Hec. fr. 3 et 6. At haec quidem est omniom infirmissima 
ansa. Laudatnr ex. gr. s. y. Aij^a Theopompus (fr. 225). Nisi forte Heca- 
taei nomen etiam hie omisit epitomator. Tarn lubricus est omnino hac 
de re campus coniectandi, ut equidem in ea quaestione tractanda, num 
quid in Hecataei reliquüs insit, quod posterioris aetatis speciem prae se 
ferat, nolim omnia ea examinare, qnae sine auctoris nomine tradnntur 
et Hecataeo tribnontur ex virorom doctorum coniecturis. 

2) ovSh ijü vriaov xiva ^Egv&siav (r^g) l'fo» rrjg fisydhjg ^aXacai^g 
OTok^vai '^HQoxUa coniecit Grundmann, quid in elocutione Arriani Hero- 
doto debeatur. Berol. 1884. p. 41 n. 1. 



DigitLzed by LjOOQ IC 



De Hecataei Milesii fragmentis. 155 

II. Oallia. 

Ut in nniversam pauca praeDarrem, sedes habebant in 
Galliae onty qua intemi aequoris sinos inflectitnr, priscis tem- 
poribns in Iberam yicinia Ligyes, qaorum ager Graecis audie- 
hsX AiyvoTiio^. Non miram, qaod et gentis et finiam nomen 
etiam in Hecataei fragmentia offendis (fr. 20. 22 — 24): memo- 
ravitLigyes tanqoam grandem popnlnm Hesiodna fr. 232 (Rzach) 
ap. Strab. YII 300 ; Hercnlem cum eis in campo MassUiae urbi 
finitimo dimicatunun in fabula indoxit Aeschylus Prom. sol. 
fr. 199 ap. Strab. IV 183 et Dion. Hai. I 41 ; Sophocles Triptol. 
fr. 541 ap. Dion. Hai. 1 12 praeter Oenotriam et sinnm Tyr- 
rheoicnm nominavit ^lyvaTixrjv yrjvy Circae epitbeton ^tyvGTlg 
indere liboit Euripidi Troad. 437; ligyes habitabant avw inlq 
MaaaaXlrjg et Poenorum inter subsidiarioa erant auctore Hero- 
doto V 9 et VII 165; profert Thucydides VI 2 protulitque 
Antiochas fabnlam Ulam confietam, ex qua Ligares Sicanos 
ex Iberia extorbasse perhibebantar; confirmat denique usnm 
eoram, qni dicontur maXaiol^ Strabo IV 203. Safficiant baec 
yetnstissima testimonia. 

lam 81 qaaeratnr, quibos eancellis eorum sedes ex anti- 
qaiomm scriptomm usu fnerint circamclusae, sapra (p. 71 sqq.) 
mnltis exposaiy ubinam Iberos exceperint; qaod vero deest 
nescio qao pacto illustris Avieni descriptio, ande^ quatenas in 
orientem pertinaerint, noscatnr, saccedit in locam Scylax (4), 
qoi diserte edoeet circa mediam qaartam saecalam Antipolim 
oppidam tenninum faisse, a qoo inceperint TyrrhenL Ad idem 
fere tempos iure rettuleris (cf.p. 69), quae Scymnus v. 216 sq. 
ezhibet: BequituT; ut idem ibi terminus statuatur. Posteriores 
Bcriptores quales eis assignaverint fines, id disserere nos lon- 
gios aTocat a proposito ^). 

Ad singula transeamus. 

fr. 19 ap. Steph. Byz. s. v. NaQßwv kixTCoqtov %al noXig 
KiXxixij» SsQaßwv Tera^TTj. MaQUiavog äi NaQß(avr]alav 

1) Gf. Ukert n 2 p. 275 sqq. Forbiger p. 391 sqq. 



Digitized by VjOOQIC 



156 Felix Atenstaedt 

avrrjv q)r^oi, to id-vixov NaQßwvltr^g tügltionakuiv Irrig, tati 
xal Xlfivri NaQßwvizLQ wg i^oxaJLwvirig. xal noraiiog ^Axal, 
^Exaralog xal Nagßalovg avzovg q)riai, 

Erratam est, qnod apud Elausennm, quem seqnitnr, ut 
solety Müller 1), post verba ifinoQiov xal nokig KekrixTi pro 
Strabonis anctoritate (cf. IV 181. 186) Hecataeus landatar^). 
Nihil est Hecataei nisi ethnienm illad Naqßalot; quodantem 
Stephanns dicit 'Exaralog xal Naqßalovg avrovg g)riai, vo- 
cnla xa/ band dnbie ad alteram ethnici formam Nagßmimrß 
revocanda est, qaae debetar alii fonti — videtnr epitomator 
hoc in tmemate turbationem movisse — , non ita intellegenda, 
quasi Hecataeas modo hanc modo illam formam adhibuerit 
Qnod reete annotavit Unger p. 195 n. 7. Num urbem ipsam 
commemoraverit, nescimas; si vero commemoraTit, videtnr 
'Narbe' forma usus esse, qnod ex ethnico coDclüseront vir! 
docti3). 

Est antem Narbo, capnt Romanorum provinciae, cm nomen 
indidit, sat notam^). Atqtie exstabat mehercle iam prisco 
aevo: vetustior quam Polybius (XXXIV 6, 4 sqq. 10, 7), qui 
cetemm etiam Ataci propinquo flumini nomen nrbis imponit 
(in 37, 8. 38, 2. XXXIV 10, 1), est anctor peripli Avieni 
(y. 587 [585]). Et miraberis Hecataeum de incolis Narbaeis 
in periodo verba fecisse? 

Locus autem, quem modo attuli, maximi est pretii, cm 
praeterea aliud Milesii fragmentum detegat: 

1) Cf. etiam ükert II 2 p. 15. Dönniges, tabula orbis terramm ex 
opinione Herodoti illustrata. Berol. 1835. p. 31. Contzen, Die Wanderun- 
gen d. Kelten p. 7. Boudard Revue archeol XIII (1857) p. 354. Len- 
theric, Les viües morles du golfe de Lyon p. 87 8q. 194. 

2) Monnit illnd MüUenhoff p. 96 et Schenkelio Bors. annaL 1883. toI 
XXXIV p. 233 teste D'Arbois de JubainTiUe Bulletin de la SociM nationale 
des Antiguaires de France. 1876. p. 112 sq. Cf. Revue archdol. XXVUI 
(1874) p. 232 n. 2. 

3) Cf. Mflllenboff p. 96. 186 sq. Unger p. 195. Wilsdorf p. 18. 

4) Ct. ükert II 2 p. 15. 408 sqq. Forbiger p. 127 sq. et PRE Tol. V 
p. 411 . Desjardins, Geogr. hist, et adminislr, de la Gaule Romaine II p. 218. 



Digitized by VjOOQ IC 



De Hecataei Milesii fragmentis. 157 

fr. 20 ap. Steph. Byz. 8. v. ^EUamot e^vog ^lyvufv. "Exa- 
raiog Eigiartt]. 

Caios gentis nomen primam obviam fit intuenti Herodoti 
ülom locnm (VII 165), quo, qaarum gentium auxiliis Cartha* 
gioienses anno 480 adiuti sint, memoriae prodit: enumerantnr 
praeter Iberos et Ligyes Elisyci. Qui locus nimirum ita testi- 
moDiom de ea gente subministrat, nt minime pendeat ex Heca- 
taeo; quod autem Bergk, Griech. Liter alurgesch. IV p. 271 
0.91 Herodotam Elisycoram mentionem ex logograpbi libro 
snfflpgisse statuit, id improbabile est. Nam quomodo tibi finges 
historicam scriptorem in re gesta enarranda nomen, quod in 
geograpbicae descriptionis conexn legebat, deprompsisse et ad 
saom arbitriam illi gentium numero inseruisse? Idem nomen 
pro exemplo ab Herodiano usurpatum esse docet Theognost. 
n 60, 14: 'Ellavxog ovo/na 'd&vovg^). Cf. etiam Zonar. lex. 
p. 682. 

At de sedibus Elisycorum quaeris: hi loci dumtaxat non 
dueatiunt nnbila obducta. Ac profecto discessere «viri docti 
in rarias mirasque sententias. Quod ne nos quoque comme- 
reamns, quam celerrime consulamus Avienum. 

Post memoratnm Sordum amnem (y. 574), qui hodie dicitur 
%/y vel Gly, et post lacunam paucorum versuum, qui con- 
tinaerunt mentionem promunturii Candidi (Cap Leucate), ad 
qaod ipse poeta revolvitur (v. 602 [598]), agitur de Septem in- 
sulis sitis in stagnis, quae vocant etang de Sigean et etang de 
GrruUsaiu Bene explanavit^ quid rei esset, MüUenhoff p. 185 2). 
lam legimns v. 586 [584] sqq. : 

1) Qaod ezemplam omisit Lentz praef. p. GLXXII sqq. ; attulerunt 
MäUer ad Scyl. 3 et Bahr ad Herod. 1. 1. 

2) Gf. Ünger p. 266 sq. et Sonny p. 57. — Hoc qaoqne loco nolim 
camSonnio focere, qui, postqnam Gutschmid p. 524 brevissime rem strin* 
xit, ezponere nititor quattuor insularum mentionem ab interpolatore in- 
eokatam esse contrariam atque peripli auctore viam ingresso. Acqoies- 
ceDdom est, quod tres illae maximae ante quattuor insulas memorantur 
nee pnto hanc rem sufficere ad interpolationem evidenter demonstrandam. 
Nihil vero habet offensionis versus 585 [583] : ^ At priscus usus dixit has 



Digitized by CjOOQ IC 



168 Felix Atenstaedt 

gens Elesycum prias 

Loca haec tenebat atqoe Narbo civitas 

Erat ferocis maximam regni caput. 

Hie salsnm in aeqnor amnis Attagas rnit 
590 Heliceqne rorsus hie palus inxta; dehine 

Besaram stetisse foma easea tradidit. 
Colebant igitur illa loea stagnornm Elesyei: ita seilicet, 
at Sordos exeiperent fere a promuntnrio Gandido. NobiÜBsi- 
mam eonim oppidnm dieitur Narbo; seqanntar Attagns yel 
Atax ftavius (Aude)^ Heiice palus (iiang de Vendres), Besara 
civitas (Biziers) , Orobas amnis (Orb) 0. Quonsque ceterum 
Elesycomm fines pateant, non est, qnod disertim testetur. Orani 
flamine comperimas Iberos et Ligures interseeari: eoniectare 
licet cnm Mttllenhoffio p. 191 eundem flaviam terminmn fiiisse 
Elesyconim. 

Gertissimum antem est hos Elesycos, quos dixit Avienas, 
eosdem esse atqne ^EliavTtovg Herodoti et Hecataei; ac for- 
sitan recte saspicatns sit Unger p. 268 n. 69 in eo peripli 
exemplo, Vod Avienns adhibait, ^EkrjavKol pro ^Eliawtol scrip- 
tum fuisse. LoDgissime igitur ei aberraverant a via, qni vola- 
ernnt nomen mntari. Qua de re cooferas Wemsdorfii aono- 
tationem. Velut pravissime ^) coniecit Gellarins ' gensqne Be- 
brycum prius*, quod probavit Saulcy Bevue archioL XV (1867) 
p. 84; ansam dedit Tzetz. ad Lycophr. 1305; potait praeterea 
aflferri Cass. Dio fr. 56, 2 ap. Tzetz. ad Lycophr. 516 coli. Zonar. 
VUI 21^). At actum est de Bebrycibos: spectabant a Pyre- 
naeis ad meridiem (v. 485); nee qui Bebryces et Elisycos eos- 
dem faisse ratas est, dico Boadardium ReviLe archeoL XIII 
(1857) p. 352 sq., cuiusquam feret opinor assensam. 

omnes PipW ; sie enim, ut traditum est, legendum videtur cam Üngero 
et Holdero. Nam etiamsi yiin 'at' coDianctionis premis, facile est rem ez- 
plicare: duplex est series insnlaram; enumerantur seionctim, nomine 
omnes septem nno comprehenduntur. Gf. ceterum Unger p. 268 n. 68. 

1) Gf. de hifl MtÜlenhoff p. 186 sqq. Unger p. 268 sqq. 

2) Gf. Ukert II 1 p. 483 n. 93. 

3) Gf. Müller ad ScyL 3. Unger p. 251. 



Digitized by VjOOQiC 



De Hecataei Mileni fragmentis. 159 

Altera ex parte Avieni locus, qao accnrate sedes gentis 
definiantar, aptissimns est ad miras quasdam conieetnras re* 
moTendas, qaae de Herodoti et Hecataei Elisycis expromptae 
soDt. Yide annotationem Bährii ad Herod. 1. 1. Mitto Wesse- 
Imgiam, quem landaTit Marx ad Ephor. fr. 111 p. 221 n. 12: 
etiam qnod Niebnhr, Böm. Gesch. I^p. 41 sq. Vartr. üb. alte 
Gesck, m p. 228 statuit i) Elisycos esse Volscos, qnos Scylax 
(9) diceret 'OAaoZ, ab Ävieno ad irritum redigitor^) non secus 
atqae Steinii suspicio fortasse Faliscos Etruriae gentem esse 
eogitandos. 

Porro ne Volcas qnidem, qni posteriore aetate in Gallia 
Narbonensi sedes obtinebant, huc posse revocari recte MttUen- 
boff p. 187 exposait Immo ex lacnlenta peripli descriptione 
necessario ef&citur Elisycos faisse gentem Iberum, com ab 
Orani fluvio in ocddentem habitent et inde demnm Ldgyes ex- 
ordiam smnant. Qnod omni vi teneamos'). 

Sed in bac re latere videtar difficnltas. Non qnin possit 
eoDciliari cum Ayieno Herodoti locus, ubi Elisyci Iberum gens 
praeter Iberos nominantar. Etenim ne opus qnidem est ai^- 
tiis Ungeri p. 269 , qui discrimen illud inde duxit exortnm, 
qnod, cum Iberi certe a Poenis ipsis mercede conducti essent^ 
Elisyci cum Sardis Gorsis Lignribns a Tyrrhenis essent arces- 
siti, nixQS scholio Pind. pyth. 2, 3 (Timaens fr. 89): pnto potias 
omnino non ita magnam excire offensionem, qnod nna ex nni- 
Terso Ibericamm gentium numero evellitur et tanquam si suae 
ät potestatifi suaeque originis, Iberis apponitur; idque bene 
convenire cum vi et gravitate, quam peripli auctor — nisi 



t) Cf. etiam Bergk 1. 1. et Karst Bars, annal. 1889. vol. LYIII p. 317. 

2) Niebnhrimn impognavit iam Dönniges 1. 1. p. 33; impagnaverunt 
etiMn Bobrik, Geoffr, des Herodot p. 112 et Wheeler, the geography of 
Berodotus. London 1855. p. 176 n. 3, nisi quod Hecataeum cum Avieno con- 
foderunt. 

3) Recte ülad tenent MQllenhoff p. 187 sq. Unger p. 268. Bnsolt, 
Gruch. Gesch. I p. 288 n. 1. Non recte iudicat D'Arbois de JubainTÜle 
Retue archäol XXVIII (1874) p. 232 sq. nee iure pendet animi Desjardins 
n p. 42 cum n. 1. 



Digitized by VjOOQ iC 



160 Felix Atenstaedt 

forte ATienoB -- eorum capiti tribueret, lepide monait MüIIen- 
boff p. 187. Sed mnlto gravius est, qaod cum Avieno non 
concinit Hecataens: hie ElisycoB dixit Ligyes, Iberi sunt apad 
illnm. Nee levat discrepantiain saeeulinDy qaod inter logogra- 
phum et peripli aaetorem interest: haitis aetate pertinebant 
Ligures usqae ad Oranim, postea Scylaeis Ephoriqne tempori- 
bus ad Pyrenaeum montem ; ergo cum ille periodam eonderet, 
ab ea regione erant alieni, qaam secnndum Ayienam tenent 
Elisyci. Sequitur, nt Hecataens falsa tradiderit At veri est 
simillimum illad Aiyvinv, qaod in Stepbani lemmate depre- 
benditur, omnino non esse Hecataei. Qaod cum recte seutiret 
Unger p. 268 sq., tarnen id mihi non persuasit posteriorem 
quendam scriptorem ab ethnicographo adhibitum esse, qui 
totam Galliae oram meridiei obversam Ligariam appellavisset. 
Neglegentia potius rorsus se obstrinxit excerptor ille neglegen- 
tissimus. Mentio erat facta apad Hecataeum in eins ipsias 
loci, quem respexit Stephanus, contextu Ligyum; neque id mi- 
rum, cum apad Avienum Ligyes subsequantar Elisycos. Qua 
re accidit, ut Stephanus Ulis uteretar ad horum nomen de- 
finiendam itaque plane aliud lemmate indicaret atque logo- 
graphus in periodo prodiderat. Ceterum nihil moror, si quis 
hoc modo rem malit expedire. Testem induxerat Stephanus 
ante Hecataei auctoritatem Herodotum, qui post Ligyes subinde 
Elisycos memorat: hinc ementitus erat Stephanus Elisycos esse 
£^vog Aiyvoiv. Herodoti autem nomen omisit breviator. 

Haec secum prius reputet velim, quam aliquis hoc frag- 
mentum ab Hecataeo abiudicet assignetqae recentiori aetati, 
qua Elisyci dici potuerint Ligyes: nos opinor cavebimus, ne 
fragmentum superstitiosi libidini obiciamus condonemusque. 

fr. 22 ap. Steph. Byz. s. v. MaaaaUa Ttöhg TTJg Atyvoxmiq 
xcrra %riv KeXTtTtrjv, aTtOLutog Ownaiiov, "^Enaralog Eigtifcrj- 

Massiliam notissimam Ligysticae urbem anno a. Chr.n. 600 



t) Cf. ükert n 2 p. 15 422 sqq. Forbiger p. 134 sq. Desjardins II 
p. 140 sqq. 



Digitized by VjOOQ IC 



De Hecataei Milesii fragmentis. 161 

a Pbocaeensibos conditam ab Uecataeo non modo potnisse at 
ab Herodoto V 9 et Antiocbo fr. 9 apud Strab. VI 252 et aliis 
priscis scriptoribnBy sed etiam debaisse in coDtinua orbis de- 
scriptione utpote clarissimam eius regionis coloniam Graecornm 
commemorari elucet. Nee minus patet lemma Stephani TcoXig 
Ttjg ^lyvGTixr^g, si modo^ qnod sane valde veri similei ex 
ipsa logograpbi periegesi flaxit, enm eis, quae snpra (p. 155) 
de Ligoribns disputavi, neqaaqnam pagnare. 

Sed verba y.ata ti)v Kelrixi^v: quid hoc rei est? Heca- 
taei temporibns Celtarum memoria a meridionali Galliae ora 
prorsus abhorrebat. Invenimus quidem «pud Livium V 34 sq. 
primum Gallorum transitum Alpium relatum ad idem tempus, 
qao Massilia fundari coepta sit, nempe ad Tarquinii Prisci 
aetatem. At aliornm est narratio Gallos fere iuitio quarti 
saecoli Alpes transgressos postea deinceps Romam cepisse 
arbem^; qaod autem Livius 1.1. tradit, ex quo movit dubi- 
tationem clarissimus Tir Niebuhr, Eöm. Gesch. 11^ p. 637 sqq. 
Vortr. üb. alie Gesch. III p. 227 sq., tametsi non deerant, qui 
exsisterent defensores \ suspectum est et incredibile % Qnod 
vero Unger Süzgsber. der bayer. Akad. 1876. p. 548 sqq. nixus 
praedpue loco Plutarehi Gam. 15 Livii relationem ita enodare 
stndnit, ut, cum circa annum 600 Bellovesi manus in meri- 
dionalem Galliae plagam migrasset, Alpes autem traiecissent 
Galli ducentis fere annis post, duas bas res Livii loco perperam 
anios anni cursu comprehensas esse snmeret: impugnavit suo 
iure virum doctum Sonny p. 15 sqq. Non demonstravit certe 

1) Gf. Heracl. Pont. ap. Plut. Garn. 22. Diod. XIV tl3. Dion. Hai. XllI 
1« ^. App. Celt. 2. Liv. V 33 coli. V 17. lustin. XX 5. XXIV 4. cf. Plin. 
XU 5. (Polyb. II 17 sq.). 

2) Cf. Ladunann, de foDt. histor. T. Livii commentatio prior. Gotting. 
1S22. p. 22 sq. Moller-Deecke, Etrusker I p. 141 sqq. Duncker, Orig. German. 
p. ^ sqq. Hissen, Ital. Landeskunde I p. 476 sq. 

3) Cf. Zenas, Die Deutschen und die Nachbar stamme p. 165. Contzen, 
tfie Wanderungen d. Kelten p. 102 sqq. Mommsen, Rom. Gesch, V p. 326 
sqq. Lewis, untersuch^, üb. d, GlaubwOrdigkeit d. altröm. Gesch, I p. 
454 sqq. II p. 273 sq. Müllenhoff U p. 247 sqq. Niese Gott. Gel. Anz. 1885. 
1 p. 247. Sonny p. 15. 

l*^iwt\g%i StndMii. Xiy. 1 1 



Digitized by VjOOQ IC 



162 Felix Atenstaedt 

ille anno 600 re vera Gallos ea« regiones incoluisse, qnas hodie 
Yocant Provence et Dauphini, Obstat antem certissime testi- 
moninm Herodoti, ex quo Geltae non habitabant nisi in extrema 
Hispania (II H3. IV 49), prope Massiliam antem Ligares (V 9); 
obstat, qnod nee apnd Aeschylnm nee in fabnla ipsius regionis 
propria Hercnles cum Celtis certans inducitnr. Porro non negle- 
gendnm anno 480 in Garthaginiensinm copiis Geltas deesse; 
immo qnarto demum saecnlo Gallonun mereennarii in aliena- 
rnm gentium exercitibus comparent militantes. Qain etiam 
Scylax et Seymnas enumerant non Celtas, sed Ligares. Ergo 
ab litore etiamtum ilti erant remoti idque eo magis Herodoti 
Hecataeiqae temporibas i). 

haque consentaneum est Hecataeam de Celtis tanquam 
maris interni accolis nihil scire potaisse. Qaanqnam peryer- 
sum est hoc fragmentam in dubium vocare, qaia propter Gelti- 
cae mentionem inferiorem aetatem resipiat. Prodeat in los 
Stephanus: tamen nunc quidem non tam neglegentiam qaam 
temeritatem crimini ei vertemus. Beete vidit iam MüUenboff 
p. 96, cni assentiuntur Sonny p. 18 n. 2 et Wilsdorf p. 5, ea 
verba quasi ipsa ostendere accaratioris explicationis causa sese 
esse annexa. Convictns est credo ille exemplis einsmodi ra- 
tionis lemmata conformandi; de vulgari terrae nomine agitnr: 
et dubitabimns eandem hie Stephani licentiam statuere? 

fr, 23 ap. Steph. Byz. s. v. Movomog nolig ^lyviTimri. 
^Exaraiog EvQciTif]. to kd'vtxdv Movolxiog. 

fr. 24 ap. Steph. Byz. s. v. 'LifiTteXog TtoXig rr^g ^lyvau- 
xijg. ^Exataiog EvQVuTtr]. 

Ampelus urbs plane latet tenebris circnmfasa. Non potest 
dubitari de Monoeco: erat oppidum Ligysticae orae porta et 
templo ^Herculis Monoeci' nobile: dicunt hodie Monaco. Vo- 
catnr MovoUov Xifirjv a Strabone IV 201 sq. et Ptolemaeo 
III 1, 2 2); apud Latinos scriptores 'portus Herculis Honoeci' 

1) Cf. de his imprimis MflUenhoff I p. 178 sq. 232. II p. 239 sq. Sonny 
p. 18. 

2) Qaem perperam distinguere inter Movobcov et *HQaxXiovq Xifiiva 



Digitized by VjOOQIC 



De Hecataei Müesii fragmentis. 163 

(Hin. m 47. Tac bist III 42). Cf. etiam Verg. Aen. VI 830 et 
Seryinm ad h. 1. LucaD. I 405 sqq. Sil. I 586. Val. Max. 1 6, 7. 
Amm. Marc. XV 10, 9. MamerÜD. genetbl. Maximiani 4. itin. 
Ant p. 503, 4. 5. 

Ligariae igitur Monoecum Hecataeus tribuit, si Stepbani 
lemma ei debetur. lam si quid licet ex Scylacis periplo con- 
elndere de Hecataei aetate, cum Monoecns ab Antipoli orientem 
Tersns sita esset, non quadrare videtur Stepbani explicatio. 
Nee yero nmltain bnic rei tribaendum censeo. Nam etiamsi 
logograpbus dod de Liguribns tantam verba fecit, sed re vera 
Monoeenm appellavit nohv ^lyvorixT^v ^ non ita mirnm est, 
qood 18, qoi illarom regionum notitiam aliis videtar debuisse, 
terrae Ligariae ampliores fines ascripsit, praesertim cam auctore 
Strabone patdo plus dncentis stadiis ab Antipoli distaret Mo- 
Doeeiis. 

Restat alia qnaestio, quam non plane velim praeterire. 
Habet de Monoeco Strabo IV 202 extr. baec: ioiyte dh and tov 
ovofiarog nuxl f^ixQi dsvQO öiarelvetv 6 MaaaahcoTixdg naga- 
^Uvq. Itaque Monoecum extremam Massiliensium coloniam 
fnisse cum alii existimavere tum Sonny p. 78 (cf. ann. 1) qui ean- 
dem coniecturam propter Graecum nomen de Ampelo oppido 
amplexus est. lam deliberemus baec. Antipolim terminum 
Ugumm fuisse Scylax testatur. Secnndum Scymnum (y. 216) 
antem Epbori aetate Antipolis erat ultima urbs Massiliensium : 
eh^Bv (ieva vaivriv Tavgoeig xal ftXrjalov 
Ttokig ^OXßla xavzlTtokig airtSv aaxaTt]. 
Nam meo quidem iudicio ex toto loci conexu dilucide per- 
spieitar pronomen airuiv necessario de Massaliotis intellegen- 
dam esse, non de Liguribns^. In Scylacis periplo post me- 
moratam Massiliam coloniarum mentio excidit, quae perfacili 
Degotio ex S^^mno expleta est: Tavgoeig ^OXßla ''AvtlTtohg 
rive "AvTiov : iam cum de ora, quae ad Antipolim usque per- 

iodicant Forbiger p. 394 n. et MQller ad Ptol. p. 322; aliter Mommsen CIL 
^P*90$ et Desjardins II p. 181 sqq. 

1) Hoc quidem legitur apud MtÜlerum in interpretatione Latino ser- 
none expressa; sed ne haesitare quidem hac de re licet cum Wilsdorfio p. 10. 

11* 



Digitized by VjOOQ IC 



164 Felix Atenstaedt 

tinet; agatar et inde a § 5 demnm transitas fiat ad Tyrrheniam, 
apparet etiam in Scylacis deBcriptione Antipolim extremam 
Hassaliotaram urbem accipiendam esse. Quocirca, cum Monoe- 
cns iam Hecataeo innotuifiseti coniecit Sonny p. 78 postea 
Gallici impetus tempestatibns Massaliotas per Ligares ea colo- 
nia esse orbatos idemque de Ampelo coniecit^ qnae urbs om- 
nino a solo videtor ablata. Resolveretar sane sie dnbitatio, 
nnm Monoecas in Uecataei periegesi potaisset nominari, dam- 
modo ne apnd Scylacem Ligaram qaoqae terminnm Antipolim 
oppidnm esse legeremas. Qaod non videtar cam Soddü 
ratione eonvenire. 

Atqae etiam amplias proeedamas. Etenim cam Monoecas 
ultima colonia faisset, conclaserant quidam viri docti qaattaor 
reliqaas arbes, quae inter eam Massiliamqne ipsam interiectae 
faissenty Tauroenta Olbiam Antipolim Nieaeam conditas esse 
ante Monoecam 0- Necessaria sane non est baec eonclosio. 
Attamen rursns Sonnio p. 79, qaem in hac re fere totas Wils- 
dorf p. 26 seqüitar, id nolim concedere Taaroenta Olbiam 
Antipolim nondum exstitisse Heeataei temporibos, qaia Ste- 
phanus s. v. TavQoeig non Hecataeam in testimoniam vocaret, 
sed Artemidorum. £x sUentio dncta est coniectura ob eam 
ipsam rem admodam fragilis. Quis aatem est, qoi contendat 
Stephanam anamqaodqae oppidam ex Heeataei libro recepisse 
vel qaodvis nomen vetastissimi cuiasqae scriptoris aactoritate 
eomprobavisse? Et altera ex parte qais pro certo negabit in- 
terdam Heeataei testimoniam a breviatore esse praetermissam? 
Velut ex. gr. s. v, ^Okßla noXig ^lyvGTixrj: qaod lemma ut 
optime opinor eoncinit cam sectionibns, qaas tractamas, ita 
longe recedit ab ea explicatione, qaam s. v. Taugoeig appio- 
xit Stepbanas asas teste Artemidoro. Nieaeam veri est si- 
millimam post Ephori Scylacisqae demum aetatem a Massi- 
liensibas conditam esse. Qaae si repataveris, nnm re vera 
extra dubitationem est Monoecam, quam iam Hecataeas nove- 
rat, ab ipsis Massiliensibus esse conditam? Nomen aatem illad 



1) Velut Duncker, Gesch. d. Altertums Vl*p. 300. Mollenhoff p. 177- 



Digitized by VjOOQ IC 



De Hecataei Milesii fra^entis. 165 

Graecum nonne bene explicatnr commercio, qaod Mas8ilieDses 
cam ora illa colebant? Id certe nalla re indicatar Monoecnm 
oppidam Hecataei aetate non exstitisse. 

fr. 21 ap. Stepb. Byz. s. v. Nvqo^ nohg KeXrin}^, 'Exa-- 
ralog EvQiawfi. %b i&vücov NvQaxwg dg naga tijv NaQVTca 
Na^vxLog, 

Gaius oppidi definiendi omni caremos indicio. De lemmate 
nohg KelrixTi nimirnm eadem yalent, qaae snpra (p. 161 sq.) de 
fragmento 22 disputata sunt: hoc loco ambignam est, utrum 
Stephano debeatar an ante Hecataei nomen quaedam exci- 
derint. Id ipsum disserens ex Hecataei fragmentis non posse 
eoncludi logograpbum Geltas novisse Müllenhoff p. 96 negat 
nomen Nv^a^ comparandnm esse cum Norici oppido Noreia. 
Qaod qnidem recte sine dubio; nee tarnen video, quid redundet 
aniilii ex ea sententia, ad quam vir doctus inclinat: nomen 
existimat spectare ad Noram urbem ab Norace Ibero in Sar- 
dioia exstrnctam. Quid sibi velit lemma nohg KekTiTii^, male 
perspicitur. 

Confecimus iter feliciter nt opinor: vidimus partim certam 
partim admodum probabilem fidem esse testimoniornm, quae 
Hecataei auctoritatem prae se ferunt: at nullum repperimus 
indidum, qaod vere subditivam originem proderet. 



Digitized by VjOOQ IC 



INDEX. 



Abdera 36. 87. 91. 

Aeschylos 7t sqq. 125. 155. 162. 

Agatha 42 sq. 71. 

Agrippa 36. 

Alebus 134. 137. 

AmpeloB 162 sqq. 

Anacreon 95. 109. 

Anas 97 sqq. 122. 

Antiochas Syracusanus 142 sqq. 155. 
161. 

Antipolis 155. 163 sq. 

ApollodoruB 7. 20 sq. 142 n. 1. 

Araoris 73. 

Arcadius 87. HO. 

ArganthoniiiB 95. 108 sqq. 

Aristophanes 109. 

Aristoteles 92. — (95. 106). 

Artemidorns 42. 56. 69. 125. 148. 164. 

Aryiom iagnm 99. 

Asclepiades Myrleanns 120 sqq. 

Ataz s. Attagas 156. 158. 

Avieni Descriptlo orbis 64. 94 sq. 135. 

Avieni Orae maritimae fons est ye- 
tns periplus 32. qai totius maris 
interni descriptionem contmebat 
76 sqq. cuius auctor Dum fuerit 
Massiliensis natione 67. 77 sq. quo 
tempore periplus conditus esse Ti- 
deatnr 44 sqq. quae ratio inter- 
cedat inter Ayienum vel eius peri- 
plum et Sallustium et auctores, 
qai in exordio laudantur 75 sqq. 



nam interpolator quaedam peripli 
descriptioni admiscuerit 33. 35. 60. 
62 sqq. 97 sqq. 121 sqq. 134 sqq. 
139 sqq. 157 n. 2. Avienos non- 
nalla ipse addidit 34. 61. 62 sqq. 
122. 134 sqq. alia nomina sabsti- 
tait 62 sqq. MOlleri sententia de 
poemate concepta 32. 119 sqq. 122. 
126 sqq. 133. 141 n. 1. 

Baleares 134 sqq. 
Barbetiam iagam 104 sq. 
Bastetani 28. 38 n. 1. 86. 112. 
BastaU 28. 38 n. 1. 86. 
Bebryces 119. 145. 158. 
Besara 158. 
Besilus 39 sq. 102. 104. 

Calacticas unas 36. 102 sqq. 152 sq. 

Galatha insala 152. 

Galatha orbs 151 sqq. 

Calathasa 152 sqq. 

Gandidam promantariuni 157 sq. 

Ganas 134 sqq. 148. 

Garteia 64. 93. 

Garthaginienses qaas Hispaniae re- 
giones occapaYerint34Bqq. qaando 
in Hispaniam arma transtaleriBt 
4t sqq. 45 sqq. eoram Gaditana ex- 
peditio 49 sqq. primnm foedos cum 
Romanis pactam 51 sqq. alterum 
foedas 29 sq. 106 sqq. bellum cum 



Digitized by VjOOQIC 



Index. 



167 



Musaliotis 53 sqq. 65 sqq. mercen- 
narioB exiberia aacivenint 3 1 . 47 sq. 

Garthigo Note 37. 108 n. 1. 

Cddani 28. 37. 39 n. 2. 74. 118. 

CelUmm incnrsio 70. 75. 161 sq. 
qnas Hispaniae rogfones obtinaeiint 
US. 162. nom in Avieiii periplo 
memorati faerint 44 n. 1 . 70. non 
ab Hecataeo nominati sont 156. 
161 sq. 165. 

Cdtiberi 42. 132. 

Cdtica regio apud Ephorom 62. 
93 n. 1. 148. 

Gempsi 96. 100 sq. 133. 

Cherronesos nrbs 145 sq. 150. 

ChrjBQS 34 sqq. 102. 104 sq. 

Cflfaieem 38 sqq. 102. 

Gübas 39 sq. 102. 

Cimeiiice regio 70. 

Cimmeria nrbs 154 n. 1. 

CUchili 70. 

Gnbasia 145 sq. 149. 

Cnbrasiae ingum 145 sq. 

Grommyosa 151. 

Cpetes 28. 46. 97 sqq. 133 sq. 

Gyneticaiii ingam 97 sqq. 

Dilitend 70. 

Dsmastes 75 sqq. 

Dm 141 n. 2. 145. 

Diodoms 31. 47 sq. 53. 93. 96. 110. 

142 sq. 
Dionysios Periegetes 64. 94. 135. 

Ebon 82 sqq. 

Edetani 116. 131 sqq. 149. 

Eibesdis. Elbysinii 27. 30 sqq. 34 sqq. 

38 sqq. 
Elesyd 158. 
Elibyrga 110 sqq. 
Etiiyei 48. 71 n. 1. 157 sqq. 
Emporinm 60. 68 sq. 72. 148. 
EpboniB quid secnndam Scynmi peri- 

egesinprodideritdeBebrycibns 119. 



145. de Geltis 62. 93 n. 1. 148. 162. 
de Iberia 71 sqq. de Iberis 96. 148. 
cf. 141 n. 3. — 143 n. 1. de Liby- 
phoenicibus 34 sq. 60. 62. de Li- 
guribas 71 sqq. 155. de Maenaca 
55. 62. de MassilieiAiiim eoloniis 
60 sq. 68 sqq. 163. de Tartessiis 
96. 102. 106. de Tartesso 93. cf. 
92 n. 3. alia testimonia 48. 152 sqq. 

Eratosthenes 94. 96. 112. 143 n. 3. 
148. 

Erythia 35. 50. 154. 

Etmanei 100 sq. 113. 120. 133. 

Eactemon 35. 48. 75 sqq. 

Euripides 155. 

Eatbymenes 59. 

Ex 82. 

Falisci 159. 
Fecyena arx 73. 

GabaU 151. 

Gades 35. 49 sqq. 64. 78. 93 sqq. 

99 sq. 121. 
Galata 152. 
Gletes 28. 46 sq. 103. 117 sqq. 123 sqq. 

134. 
Gymnesia 134 sqq. 
Gymnetes 61. 134 sqq. 

Hanno 51. 

Hecataeus Abderites 154 n. 1. 

Hecataei Milesii admirabilis notitia 
regionom, quae ad occasum spec- 
tant 87 sqq. quae ratio inter enm 
et Aneni Oram maritimam inter- 
cedat 41 sqq. 75 sqq. 80. 

Heiice palns 158. 

Hellanicns 75 sqq. 

Hemeroscopium 42. 56 sqq. 60 sq. 
68 sqq. 134 sqq. 139. 

Hercalis Monoeci portns 162 sq. 

Hema 106. 



Digitized by VjOOQ IC 



168 



Index 



Herodianas 81 sq. 86 sq. 110. 142 n. I. 
157. 

Herodoras 28. 37. 45 sqq. 71 sqq. 
88 sqq. 118 sq. 126 sqq. 

Herodotns qualem habeat occidentis 
regionam noUtiam 88. eins testi- 
monia de Geltis 162. de Elisycis 
71 n. 1. 157. 159. de Himerensi 
pugna 48. 155. 157. 159. de Ligü- 
ribas 155. 162. de Massilia 161 sq. 
de Phocaeensium rebus 55 sq. 
108 sqq. de Tartesso 92 sqq. 108 sqq. 

Hesdetes 13 t sqq. 149. 

Hesiodus 155. 

Himilco 51. 76. 

HispaUs 101. 114. 

Hyops 150 sq. 

Iber! 116 sqq. quos fines habnerint 

71 sqq. 134 sqq. 147 sqq. qnae op- 

pida 61. 134 sqq. quid Herodorns 

de eis prodiderit 46. 74. 96. 118. 

a Poenis mercede conducti 31 . 47 sq. 

157 sqq. in Siciliam transmigrayisse 

ferantor 142 sqq. 
Iberiae nomen qnas habaerit notiones 

71 sqq. 123 sqq. 147 sqq. spectat 

etiam ad aastrales Hispaniae re- 

giones 121 sqq. 
Iberas fluvins qoi ad meridionalem 

Hispaniae partem spectat 39. 97 sqq. 

118 sqq. 
Ibylla 114 sqq. 
Igletes 117. 120. 123 sqq. 
Uarangatae 116 sq. 129 sqq. 149. 
Ilaraugates fluvias 130. 
Ileates 46. 100 sq. 118. 120. 126 sqq. 
nercaones 116 sq. 130 sq. 132. 
Ilerda urbs ad Sicorimsita 1 17. 130 sq. 

139 sqq. 
Ilerda nrbs in Sacronis regione sita 

61. 134 sqq. 139 sqq. 
Uergetes 116 sqq. 149. 



Hiberris HO sqq. 

nipa 114 sqq. 

nipula 115. 

lUturgi 111. 113 sq. 117. 

Dnrgia s. Ilorgis 111. 117. 

luba 76. 

lustinus 49 sqq. 53 sqq. 94. 

Ledum 73. 151. 

Lesora 151. 

Lesura 151. 

Lesyms 150 sq. 

Libyphoenices 34 sqq. 66 sq. 

Ligures 155 sqq. eorom fines 71 sqq. 
155. in Poenorum exercita mili- 
tantes 48. 155 sqq. Sicanos ex Iberia 
depalisse tradnntor 142 sqq. 155. 

Lignstinus lacus 101. 143 n. 3. 

Maenaca 54 sqq. 60 sqq. 66 sq. 82 sq. 

Maenoba 85 sq. 

Maenobora 82 sqq. 87 sqq. 

Malaca 36. 62 sqq. 102 sqq. 

Malacitanus sinus 105 sq. 152 sq. 

Massia 29. 

Massiani s. Massieni 29. 34 sqq. 

37 sqq. cf. 108 n. 1. 
Massilia 160 sqq. 
Massiliensium res exponuntur 53 sqq. 

65 sqq. eomm coloniae ab orbe ad 

orientem sitae 163 sqq. 
Mastia 29 sq. 107 sq. 
Mastiani s. Mastieni 27 sqq. 41 sqq. 

80 sqq. 
Mastrabala 77 n. 1. 
Melnsa 151. 
Misgetes 134. 150. 
Molybdina 86'sqq. 
Monoecos 162 sqq. 

NaGcararom palus 145 sq. 

Narbo Ünvins. 156. 

Narbo oppidum 155 sq. 156. 



Digitized by VjOOQ IC 



Index. 



169 



5icaea 164. 
Nyrax 165. 

Olbia 163 sq. 
Olbygii 8. Olbysinii 32. 
Ophiosae prominens 98 sqq. 
OTBm& 72 sqq. 158 sqq. 
Orobos 158. 

Pherecydes 95. 109. 

Phfleas 75 sqq. 

Phüjstas 30 sq. 89 sq. 142. 

Phocaeenses 55 sq. 88. 108 sq. 

Phoenices 35 sq. 66 sq. 82. 91. 95 sq. 

103. 
Pityassae 48 sq. 134 sqq. 
Polybius 29 sq. 52. 106 sqq. 111. 117. 

125. 132. 146 n. 3. 147 sq. 156. 
Palcbmm promimtoriam 30. 52. 
Pyrenaens mons Iberiae terminus 

123 sqq. 
Pjtheas 59. 68. 

Khoda 71 sq. 126 n. 1. 

Hhodanas Iberiae terminus 37. 71 sqq. 

118. 123 sqq. 144. 148 sq. 
Rhodannsia 71. 

Saefes 118 n. 1. 

Salliutiiis 76 sqq. 

Satami sacra caates 97 sqq. 

Saxetanom 82. 

Scylax ab Avieno laadatus 75 sqq. 
peripli testimonia de Carthaginien- 
siiuD emporiis 35. 60. de Emporio 
60. 68 sq. 72. 148. de Iberia 148. 
de Iberis 72. 148. de Ibero fluvio 
121. 122 n. 1. de Liguribas 72 sqq. 
155. 163 sq. de Hassaliotarum co- 
kniis 60. 68 sqq. 163 sq. de Yol- 
sds 159. 

Scymnns v. Ephorus. 

^etani 132 sq. 

Sei 87. 91. 



Seiambina 87. 91. 

Selbyssini 34 sqq. 38 sqq. 

Setins mons 73 n. 1. 

Sex 8. Sexi 82. 

Sicana 61. 134 sqq. 149 sq. 

Sicani 141 n. 2. 142 sqq. 

Sicanns flaTius 1 18 sq. 134 sqq. 1 4 1 n. 1 

et 2. 142 sqq. 
Sicoris 117. 130. 139sqq. 142sqq. 
Siculi 142 sqq. 
Sixus 81 sq. 87 sqq. 
Sophocles 155. 
Sordi 158. 
Sordas 157. 
Stephanus Byzantiusqaaratione lem- 

mata conformaverit 6 sqq. cf. 31. 

42 sq. 62. 107. 109 sq. 114. 149 sq. 

160. 162. 163. 165. 
Stesichorus 91 sq. 109. 
Strabo quid de nomine Iberiae pro- 

dat 120 sq. 123 sqq. 
Sucre fluvius 58. 107. 132. 136 sqq. 

144. 149. 
Sucre oppidum 139. 
Suel 34. 85. 87. 90 sq. 
Syalis 89 sqq. 

Tarseium 30. 106 sqq. 
Tarsis 91. 95. 103. 106. 
Tartessii 46. 958qq. 109sqq. 
Tartessus 91 sqq. 108 sqq. fluvius 63 sq. 

91 sq. 100 sq. Il3sq. oppidum 63 sq. 

92 sqq. regio 93 sqq. 109 sq. 
Taurois 163 sq. 

Taurus palus 73 n. 1. 
Theodorus amnis 106. 
Theognostus 81. 86 sq. 157. 
Theopompus 28. 29. 47. 78. 68. 1 18 sqq. 

141 n. 2. 154 n. 1. 
Thucydides 54. 75. 139. 142 sqq. 155. 
Timaeus 48. 53 sq. 55. 57 n. 1. 72. 

76. 143. 159. 
Tletes 29 n. 1. 47. 118. 



Digitized by VjOOQ iC 



170 



Index. 



Traete iagam 37. 106. 




Urci 87. 




TurdetaniA 95. 102. 127. 




Urius 122. 




Turfa 119. 


139. 145. 








Tylangii 70 






Teneris iugam 37. 


TyriB 139. 


145. 




Yolcae 159. 




TyriuB 119. 


139. 146. 




Yolsci 159. 








HECATAEI 








fragmenta 


tractantur 




fr. 2 p 


. 154 n. 1. 




fr. 14 p 


116sqq 


3 


151 sqq. 




15 


134 sqq 


4 


108 sqq. 




16 


150 sq. 


(5) 


1 1 4 sqq. 




17 


151. 


6 


27 sqq. 




18 


151. 


(7) 


89 sqq. 




19 


155 sq. 


8 


82 sqq. 




20 


157 sqq. 


9 , 


81 sq. 




21 


165. 


10 ' 


86 sqq. 




22 


160 sqq. 


11 


131 sqq. 




23 


162 sqq. 


12 


150. 




24 


162 sqq 


13 


145 sq. 









STEPHANI BYZANTII 

tmemata exceptis ds quae p. 6 sqq. enumerata sunt laudantar haec: 

s. V. kya^ 42 sq. 

AißovQa 83. 84 n. 2. 
kkwvlg 56. 
Brjkoq 154 n. 1. 
BgccxvX^ 154 n. 1. 
rX^z€(: 28. 
Fvfivtjolai 135. 
^rj^d 141 n. 2. 145. 
"Eßopa 82 sq. 
^HfiEQOoxoneiov 42. 56. 
"Ißfl^ai 28. 37. 125. 148. 
^IXovQYSia 111. 117. 
'ivdaQa 141 n. 2. 
"Ivdix^ 154 n. 1. 



y. Kagnr^OiOi 146 n. 3. 
KvvfiTtxöv 28. 
Aiyvotlvri 143 n. 3. 
Maivaxrj (Maxfji 62. 
Maoola 29. 

S^QCc 29 n. 1. 154 n. 1. 
Okßla 164. 
'OXßvoioi 32. 
üixavla 142 n. 1. 
Tagariiov 107. 
Ta^ijOGog 92 sqq. 
Tavgoiiq 164. 
TX^xeg 29 n. 1. 47. 118. 120. 



Digitized by VjOOQIC 



Index. 171 

AVIENI 

Orae maritimae explicantor venus 

36 sqq. p. 75 sqq. 425 sqq. p. 62 sqq. 104 sqq. 

160 sqq. 99 sq. 440 35.67. ^ 

181 65. 447 35. 

201 sqq. 96 sqq. cf. 123. 449 sqq. 37 sq. cf. 108 n. 1. 

248 sqq. 97 sqq. 121 sqq. 459 sq. 35.67. 

254sq. 39 sq. 102. 121. 460 sqq. 106. 

298 sqq. 100 sq. 133. cf. 46 sq. 464 sqq. 134 sqq. cf. 61. 

118 sqq. 481 sq. 119. 139. 145. 

303 39 sq. 483 sqq. 119. 145. 158. 

309 sqq. 35. 50. 489 sqq. 145 sq. cf. 150. 

375 sqq. 35. 48. 574 sqq. 157 sq. 
419 sqq. 34 sqq. 38 sqq. 104 sq. 608 [604] sqq. 72 sq. 
423 sq. 36. 104 sqq. 152 sq. 



Digitized by VjOOQ iC 



Lipidae, typis I. B. Hirschfeldi. 



Digitized by LjOOQ IC 



Digitized by VjOOQIC 



LEIPZIGEß STUDIEN 



ZITB 



CLASSISCHEN PHILOLOGIE 



HERAUSGEGEBEN 



VON 



0. BIBBEGE H.LIFSIÜS 0. WAGHSMÜTH 



VIERZEHNTER BAND. 



LEIPZIG 

VERLAG VON S. HIKZEL 
1893. 



Digitized by VjOOQIC 



LEIPZIGER STUDIEN 



ZUB 



OLASSISCHEN PHILOLOGIE 



HERAUSGEGEBEN 



VON 



0. RIBBEOK H. LIPSIUS 0. WAOHSMUTH 

VIERZEHNTER BAND 

Zweites Heft. 



LEIPZIG 

VERLAG VON S. HIRZEL 
1893. 



Digitized by VjOOQIC 



Digitized by VjOOQ iC 



INHALT. 



^ Seite 

FELIX ATENSTAEDT, De hecataei milesil fragmentis .... 1 

HUGO JUSATZ, De irrationalitate studia rhythmica 173 

0. BIBBECK, I. Zu Flautus' fiacchides 352 

II. Za AischyloB 353 



Digitized by VjOOQ iC 



Digitized by VjOOQ iC 



DE IRBATIONALITATE 

STUDIA RHYTHMICA. 



SCRIPSIT 
HUGO JÜSATZ. 



Leipsiger Stadien. XIV. 1 2 



Digitized by VjOOQIC 



Digitized by VjOOQiC 



PROOEMIUM. 

CAPUT I. 

Hodierna de Graecorum rhythmica arte doctrina 
adumbratur. 

Rbythmicae Graecorum doctrinae principia petenda esse 
ab Aristoxeno et yeteres consensisse videntnr (cf. Blass Kleine 
Beitr. znr gr. Metrik in annal. philoL GXXXIII p. 451) et eorum, 
qni nostra aetate ad eam artis mnsicae partem stndia sna 
eoafalere, nemo fere est qui neget. At qnamqaam viri docti 
haut panci operam dedere Tarentini celeberrimi reliquiis inter- 
pretandiSy tarnen adhnc tantnm abest, nt qnidqnid praeeeperit 
rhythmica illins doctrina, denuo constmere et ad poetarum 
metra explicanda adhibere nobis liceat, nt ne imaginem qui- 
dem satis certam adumbrare possimus doctrinae nniversae, 
qnae librisM ^v&^ixa arocxela inscriptis continebatnr. Gaosae 
antem talis statns, in qnali cognitio nostra yersatnr, me indice 
cum aliae snnt, tum ea potissimnm, qnod a nostrae aetatis 
asu rationes snas adeo non abstinebant viri docti, nt conceptas 

1) An dicam libro ? Qaae enim Aristoxenus in exordio iam pertractata 
esM dicit, ea facile posaunt delegari ad prooemiam, in quo disseruit de 
aasicae doctrinae partibus (cf. Bartels, Aristoxeni el. rhythm. fragm. 
Bonnae 1854, p. 21). Pauciora enim sunt, quam ut librum potuerint ex- 
plere; Aristides qnidem Qnintilianus paacis (p. 31 Mb.— p. 47, 5— 9Westph. 
Pragm. u. Lehrsätze) ea absolvit. Quae autem viri docti (Westphal. p. 26 sq. 
Bartels p. ISiqq. Caesar Rh. Mus. N. F. I p. 627) libro primo tribnunt 
tt Piello maxime petita, ea pertinent ad xbv iv fjiovaixy xaxxofisvov 
^ftov, de quo tum demum dispntaturum se esse profitetur musicus 
(p. 268 init. Mor.). Itaque excerptis nostris inserenda potius erunt quam 
proprio libro comprehendenda; cf. infra p. 189. 

12* 



Digitized by VjOOQ IC 



176 Hugo Josatz 

opiniones in yetenim rhythmicam inferrent. Ut enim mosicos 
nostros yiderant oomprehendere nno tacta, qaem compositum 
appeUanty numeros complnres spatio aeqnos, ita in eis pedibus, 
quos Aristoxenns vocat compositos, pedes aat natura aequos 
inesfie arbitrabantar ant arte exaeqnandos. Nam quoties dac- 
tylmn inter trochaeos, inter dactylos trochaeam — de bis enim 
imprimis pedibus est lis — invenisse sibi yidebantor, statim 
ab omni dnbitatione tntnm ac principii instar Ulis erat, eos 
pedes ad commnnem mensnram esse revocandos. 

Qnae opinio ita tantnm in diversas partes disceptabator, 
nt qnaereretnr, ntmm trocbaeus dactylis traberetnr ad pedes 
tetrasemos an daclylns seqneretnr spatinm trisemnm. Dlnd 
Yolebant pridem J. H. Vossius, ex recentioribns J. H. H. et 
Manrit. Scbmidtii, cum Lehrsio discipuli Bernhard. Brillius et 
0. MeissneruSy alii; hoc autem praeeunte Apelio Bellermannns 
et ei imprimis, qui circa Bossbachium et Westph'alium sunt; 
Uli nostri usus rationem se habere professi sunt, hi vero doca- 
menta potius e rhythmicae et metricae doctrinae ruderibus 
protraxere et ad usum suum conformavere. A quibos imprimis 
Dionysii Hai. locus (de comp. yerb. c. 17) de anapaesto, qai 
dicebatur %vxXog (sie enim scriptum est in codicibus, non 
%v%ktog) et aUus locus (c. 20) , qui est de dactylo correpto % 
male tractati (cf. Spiro Der kykl. Dactylus und die lesb. Lyrik 
in Hermae vol. XXITT p. 234 sqq.) et quae apud anonymum de 
musica a Bellermanno editum de longis temporibusque inanibns 
disemo longioribus extant, licentius adhibita (cf. Buchholtz 
in PhUol. vol. X XX TTI p. 461). Tertii autem, velut Christins, 

1) Westphalius nanc tandem (Metr. ed. UI p. 19) inteliexity looorum 
illorom auctoritatem non ultra id, quod Dionysias aperte tradidit, patere. 
Itaque ei libenter adstipulor, ut credam dactylorum thesi correpta uteo- 
tium uBum pertinere ad rhapsodorum declamationem, cum hezametra aat 
animos excitatnra aut motum concitatum verbis imitantia alacrius qoam 
pro Bolita generis aequi graYitate recitanda erant. In aliis Yoro hexametris 
{X 592) auctore Dionyaio insunt anovöBloi ol fA^icxoi et Qv^fwl iv (ntpcu 
^tfoQoifisvoi, quoties gravitatem quandam atque molem ezprimunt Qu&e- 
ritur autem, num in qua re vestigia insint irrationalitatis ülius, num forte 
in breyibus in duo verba non arte conexa dispertitis. 



Digitized by VjOOQIC 



De irrationalitate studia rhythmica. 177 

alteram in alterig metris explicandis viam ingreBsi sunt, qaibas 
Westphalins est adscribendus ratione recenti nnper (Rhythm. 
ed. in p. 291 sqq.) institnta. 

Quotas autem qaisqae est, qni secum repataverit, nom 
praecepta Aristoxenea servasset, aat qni inqnisiverit accnratins 
in natnram tempornm boc modo sive prodnctornm sive correp- 
tornm? Metrnm enim glyconenm, nt exemplo rem doceam, 
Ulis pes est ex qnattnor pedibns ita compositns, nt nltima syllaba 
ant trinm ant qnattnor morarnm esse credita pedis sen tactns 
yicibns fnngatnr. At Aristoxenns aperte dixit (p. 288 fin. Mor. 
= 33, 6 Westph.) pedem ex nno tempore ^on posse constare. 
Itaqne glyconenm secnndnm illomm rationes dispositnm non 
poterit dici tetrapodia, sed tripodia potins ex inaeqnalibns 
pedibos composita, qnalem Aristides Qnintilianns (p. 39 Mb. 
= 59, 3 W.) discripsit. 

Cnm antem constet dactyli cyclii, qni in hoc metro inesse 
ereditnr, thesin, qnam disemo minorem pntat rhythmicomm 
pars, solvi in bina tempora brevi syllaba expressa, seqnitnr 
si non ntrnmqne at certe altemm eomm tempornm tempore 
primo esse minns. Qnod nnllo modo ferri poterit, qnoniam tem- 
pns primnm tempornm omninm, qnotqnot ad rhythmicam spec- 
tant, breyissimnm esse veteres consentinnt (Aristox. p. 280 Mor. 
= 31, 5 W.; PselL § 7; Aristid. Qnintil. p. 32 Mb. = 49, 3 W.; 
Bacchins p. 23 Mb. =66, 25 W.; frg. Parisin. ap. Vincent, p. 234). 
Qua difficnltate sive neglecta sive snbterfugita protraxere illi 
grammaticomm aliqnot locos, qnibns probarent, tempus primnm 
non esse minimnm, sed extare tempora eins dimidia. Qnod 
cnm iam Caesar (Grnndzttge der gr. Rhythmik pp. 89. 159 sqq.) 
refatasset, tamen neqnaqnam statim abolitnm, sed repetitnm ac 
propagatnm, donec Westphalins, cnm rem hoc modo snstineri 
non posse sentiret, aliam Aristoxeni doctrinam in nsnm snnm 
eonformayit (Rh. ed. III p. 292 sqq.), in novas difficnltates 
mcnrrens. 



1) Tempng non xQovov ngwrov, verum xqovov noSixov hie did, 
eridt contra Boeckhium (De metr. Find. p. 22) Feussnerus (ed. suae pp. 51 
et maxime 55) probantibus ceteris. 



Digitized by VjOOQ IC 



178 Hugo Jasats 

Solvitur aatem glyconei aliorumqne metrorum, quae cata- 
lectica esse creduntur, thesis ultima qaoqne. Neqae yero bre- 
vibns binis trisemum tetrasemamye spatinm expleri posse magis 
consentaneum estO Qaod erant certe, qai inaaditam neqae 
uUo yeterum testimonio probatum esse concederent (Christ Metr. 
ed. U p. 99) nee cur fiat facile intellectn esse confiterentar (id. 
p. 358), tarnen difficnltates praeterire quam ärgere malebant, 
cum et exemplomm pancitatem et poetarum artis snae imperi- 
tiam atqne incnriam excnsarent (id. p. 95). 

Cni opinioni iure adyersatur Blassius (annal. philol. CXXXIII 
p. 463) : rhythmicae enim docendam esse non qnomodo poetis 
cannina componenda fnerint, sed quomodo ab eis composita 
sint. Alii yero (Fr. Bistschelins apnd Brambach. Bh. n. metr. 

1) Ultimam illam non ultra spatium disemum productam esse mihi 
yel eo persoadetur, quod, qaoties metrum desinit simal com verbo, non 
modo rarissime inveniuntur anceps syllaba et hiatus, sed intercedit etiam 
ea syllabae positione longae species, in qua vocalis brevis produdtnr doa- 
bus consonantibus, a quibus metri sequentis prima incipit vox. Hanc in 
modum comparata Bunt in Anacreontis glyconeorum reliquiis syllabae an- 
cipitis, quae videtur, exempla tria: 1, 1: yowovfial a\ iXafprjßoXelSavdij 
nal /liog, dygltov; 5, 1; 9, 2; adde Find. Ol. I l. Py. II 15. Soph. Oed. 
Col. 684. Eur. Troad. 1063; item in tetrapodiis trochaicis catalecticis, 
quae videntur: Aesch. Suppl. 796. Ag. 441. Ghoeph. 801. Quin spatium 
trisemum parum conveniet cum positione debil!, quae inest in verbo binis 
metris communi, velut Troad. 1064—65: 

OfivQvriq ai&eglag ts xa\nvov xal üegyafjiov tQav. 
Adde Ant. 815—16: inivifx\if€i6g nci (i^ xiq vßvoq v\ßVTjoBv, dkX^ xtL Oed. 
Col. 685. 687. £ur. £1. 445 aliosque locos. Nam si liceret vocalem brevem 
usque ad trisemum paene spatium producere — consonantibus enim duabus 
atque adeo mutae cum liquida tantam vim nemo erit qui adscribat — , cur 
taodem syllaba vel natura brevi disemum maiusve spatium non explevere 
poetae? £xempl!s autem supra allatis Cbristii (Zur Metrik der gr. Lyriker u. 
Dramatiker in Sitzungsber. d. bayr. Ak. 1869 I p. 448 sqq.) et Reiten (de 
syllabarum in trisemam longitudinem productarum usa Aeschyleo et Sopbo- 
cleo 1877) redarguitur opinio, quasi tempora iUa, quae disemo maioraesse 
putant, syllabis exprimantur praelongis. Omnino autem alienum a veterom 
Graecorum elegantia cultuque et dicere et canere x^^^<f^v Sts^^wjxoatv 
(Ar. Nub. 873). £uripidem videlicet, cum id novaret studio quodam com- 
pulsus res verborum sono reddendi (El. 437: €t6iXi<j<j6fievog fy^ AAI : Nvft- 
<palag oxomag), comicus ^;arpslt parodia (Ran. 1314). 



Digitized by VjOOQIC 



De irrationalltate studia rhythmica. 179 

Messnngeii praef. p. XI, et B. Brillius Aristox. rh. u. metr. 
Messungen) poetas liberare, crimen in Aristoxeni doctrinam non 
iam satis absolatam. deferre; omnes antem eadem libidine 
yexare metra, dnmmodo tactibng adaptarentnr qualibuscanque. 
Qqo saepe factum est, nt metri gpatiom aliaram syllabarum 
correptione arbitraria attennatnm prodnctione thesis finalis re- 
ficeretOT. Hunc in modom venditabant adhnc glyconeum alia- 
qne einsmodi metra, qoibus arsis ultima deesse yidetnr, fnr- 
tivo nomine logaoedica appellata, qnornm brevissimum dice- 
bant esse choriambnm. Qain erant qui choriambi mensnrae 
addendos esse censerent ionicos.O B^ro antem extitere, qni 
doctrina ista corrupta ac metra adnlterante se abdicarent, nt 
Gnil. Velcke (De .metrornm polyschematistornm natura Marbg. 
1S77 p. 50). Verum derelinquenda tandem prorsus est rhyth- 
mica iUa doctrina ^ovo^^v^fiog, satis commoda ista quidem, 
sed nee cum praeceptis Aristoxeneis nee cum poetarum usu 
coDTeniens. 

Ad libidinem antem in rhythmis explicandis et inconstan- 
tiam; qiiae iam inveterascere videntur, illnstrandam atque no- 
tandam maxime idoneum est, quod dactyli cyclii acerrimus 
olim propugnator Westphalius nuper (Rh. ed. lU p. 292 sqq. 
et Metr. ed. ni p. 26), cum rem eis sustineri non posse sentiret, 
qaibus per plus triginta annos nisus erat, ab irrationalitate 
confbgit ad agogen, per quam dactylns, qui viäetur trochaeis 
6886 admixtus in metris pseudologaoedicis, ad par temporis 
spatimn redigeretur. Itaque in glyconeo, eodem scilicet metro, 
qoater matari credit agogen, temporis autem primi non unam 
inesse speciem, immo tres. Quid? vir in praeceptis rhythmicis 
versatissimus nonne meminit loci illius (apud Psell. § 1), quo 
Aristoxeims exponit, cur syllaba mensnrae vicibus fungi non 



1) HeimBoethius (De yersaum ionicomm mensura p. 3) ionicorum tri- 
pertitam (sie!) mensoram et alienam omnino a yersuum rhythmo esse con- 
^^^ et pedum ülomm pervertere proprietatem. Quasi vero non Ipsius 
potioB mensoris, praesertim cum etiam bacchios dochmiosque iambicis 
pedibuB nnmerisque admisceret, paene omnes veterum rhythmi ad eundem 
tactnm revocarentnr. 



Digitized by VjOOQ iC 



180 Hugo Jusatz 

poBsit in re rhythmica: 17 y&Qy inqait, avkkaßfj ovx aei tov 
aizdv xQOvov xarexei, ro de fikzQov ^Q€fi€iv deixoTa t6 
jxoaov, xad'b fik%Qov eoflv. Quo tandem pacto glyco- 
neam dici potest pes dodecasemus, i. e. e dnodecim tempori- 
bns primig constans, si duo tempora sunt maiora, qaattaor an- 
tem minora reliqnis sex? 

Ex mntationibus (jietaßoXalg) autem xot ayoyyriv et xora 
koyov TioövKov inter se oppositis (Aristid. p. 63, 13 W.), tarn 
ex Aristoxeno ipso (el. härm. p. 34, 12 Mor. »= 48, 28 Mqd.: 
xal yuQ fi'vovrog tov loyov .... ra fieyid'r] xiveiTai twv 
noddv dia ttjv t^q ayayyrjg dvva^iv) elacet agogen spectare 
non ad rhythmopoeiam, immo ad asnm canentiam saltantinm- 
que ita, nt si mntatnr agoge, totins metri yel periodi vel deni- 
qne totias carminis omnia tempora modo tardius modo alacrins 
pronontientar ant saltentar (cf. Aristid. p. 62, 5 W. : aywyrj S' 
^avl ^v&/dtxrj xQovwv Taxog rj ßQaövTrjg, olov o%av zwv Xoywv 
aw^of^ivwv , ovg al S'iaetg Tcotovvxat TtQog tag aqaBig, iia- 
q>6Qwg exaoTov xqovov tol fieyi-dtj 7CQoq)€QWfi€^tt). Nihil au- 
tem invenire possnm, ex quo seqaatnr agogen yalere ad sin- 
gulos qnosdam eiusdem metri pedes ita, nt natura inaeqnales 
exaeqaet; neque vero est, quod pedes proportione diversos, 
aeqnos spatio contineri putemns differentia ea, qoae dicitar 
xara ax^fia, «quam loco male correcto perverse interpretatos 
est Westphalins (Rh.' p. 280 sq.). Sed de ea re fasios dispa- 
tare longam est; satis equidem habeo hoc exemplo demou- 
strasse, quo dacat Westphalii yia a Blassio (annal. phil. 133, 
453) laudata ac commendata (»die Tradition heryorznsachen 
und zwar die möglichst alte und von dieser anzunehmen nnd 
anzuwenden, was sich irgend annehmen lässt**). Melior vero 
ac tutior ea mihi yidetur, qua a principiis rhythniicae Ari- 
stoxeneae certe definitis proficiscamur et rationibus serratis 
alia praecepta pedetentim indagemus, tum quae cognoverimas, 
ad poetarum metra conferamus et examinemus ac denique 
minutius excolamus. 



Digitized by VjOOQ iC 



De irrationalitate stadia rhythmica. 181 

CAPUT IL 

De grammaticorum locis quibusdmriy gut sunt de 
rhythmicae indole. 

Absolvendnm antem iam nunc de grammaticorum locis ^), 
quibug et in pedum differentia, qualem xiiv xara oxrjfia esse 
contendit, declaranda nititnr Westpbalias et alium aliter aba- 
smn esse iam ante hos triginta annos questus est Caesar (Grund- 
zflge der gr. Bh. ed. a. 1861 p. 96); qain erant, qni eisdem locis 
freti omnino quidqnam de veris rbjthmicae mensnris ex poe- 
tamm carminibns cognosci posse desperarent (Spiro in Hermae 
vol. XXIII p. 241 sqq.). 

Qaomm locomm, qni snnt de longa longioribns et brevi 
breyioribos (Dionys. Hai. de comp. verb. cc. 11 et 15 et Mar. 
Victor, p. 39 E.) cum non dubinm sit, quin ex bono fönte mana- 
verint: qui de rhythmicae et metricae discrimine sunt, inqui- 
nati et corrnpti snnt grammaticorum inscitia. Haec autem eis 
significari mihi persuasi. Metricorum rationes ac principia a 
rhjthmicorum sunt diversa. Metrici enim utuntur eadem sem- 
per gyllabarum dimensione, quam natura in eis inesse credunt 
{oiag qjvöBi naQeLXricpe, .... TOLavxag g)vXdrT€i Dionys. c. 11 
= prout cuiusqne syllabae longitudo ac brevitas fuerit, ita 
tempornm spatia definiri Mar. Vict. p. 39), ita ut longam esse 
longae aequam, brevi alterotanto maiorem, brevem autem brevi 
aeqnam, longae dimidiam statnant (Longin. p. 92, 20 W.). Ita- 
qne syzygiam trochaicam iambicamve, quae altero pede utitur 
spondeo, heptasemam esse consentiunt. — Rhythmici vero, 
com gyllabas rhythmo adaptent {anevdvvovai rolg xQovotq rag 
(Jvlkaßdg Dionys. c. 11 = tempornm arbitrio syllabas commit- 

1) CoUecti sunt a Westphalio Fragm. u. Lehrsätze p. 42 sq., excepto 
^1 qni maximam integritatem ac fidem praestare mihi videtur, £rg. Am- 
broäan. ap. Keil. anal, gramm. p. 12 et in Lex. Vindob. ed. Nauck. append. 
P- 266 et Studemund. anecd. var. I p. 231. Adde praeterea frg. Parisin. 
Vucentii § 3, p. 78, 11 W., Dionysii Hai. de comp. verb. c. 15, Longini 
prol. ad Heph. p« 92, 20 ed. Westph. Script, metr. gr. 



Digitized by VjOOQ IC 



182 Hugo Jusatz 

tnnt Mar. Vict. p. 39) i. e. syllabas, e quibns poetarnm carmina 
composita sant, ad rhythmorum imagines conferant atqae ex 
tempornm spatiis, qnae rhythmorum natura postulat, definiant 
spatia syliabarum, universa illa brevium longarnmque mensura 
et proportione acquiescere non poBSunt {/irjTiovg xal ßQccxvTr- 
Tog ovkkaßwv ov fila q)VGiQ DionyB. c. 15 p. 85 R.), sed eo 
adducuntur, ut haue syliabam, quae a metricis dicitnr looga, 
ab illa longa non diversam per se, tamen hoc loco longiorem 
esse ducant, hanc autem brevem illa brevi minorem (jicMQOTegai 
TLveg elal tcJv ^axQÜv xal ßqaxvreQai twv ß^axeidSv Dionys. 
ibid.)- Compluria igitnr extant et longae et breyis syllabae 
spatia rbythmica. Quae cum ita se habere cognovisset, Ari- 
stoxenus — nam cum esse ultimum locorum auctorem Blassio 
(d. 1. p. 451) non refragabor — syllabam rhythmi mensuram 
esse posse negavit (apud Psell. § 1), quoniam ovx ael xbv avroy 
XQovov naTix^i. Cum autem moris haberet rhythmicae har- 
monicaeve praecepta comparata litterarum compositione non 
tam probare quam illustrare (cf. el. rh. p. 274 fin. Mor. = 3ü, 
2 sqq. W. ; el. härm. p. 52, 26 Mqd.), eodem modo hie praecep- 
tnm illud illustrasse videtur (Mar. Vict. p. 39: (musici) afferuot . 
etiam exempla, quae in metricis pedibus secum faciant, ad- 
serentes accessione consonantium momenta tempornm crescere; 
Dionys. p. 85 sq. B.). 

Ad quae vero spatia tempornm rhythmicorum pertineant 
mutationes illae syllabarum in rhythmis positarum, id docemnr 
altera classe eorum locorum, qni de rhythmicae a metrica in 
syllabis metiendis discrimine sunt. Quos si recte disponimos 
atque conferimus, elucet eos concinere in metricorum rationibns 
describendis: 

frg. Ambros. p. 12 Keil: za fxkv fxizQa Tcenrjyotag h^i 

Tovg xQOvovg, fia-AQov xal ßqaxvv xai %6v tovtcjv tcoivov' 
Longin. prol. p. 84, 19 W.: ro fihv (xitQov nBTtrjyofag 

ex€L TOvg xßovot'g, fiaxQOv re xai ßgaxvv xai tov ^ieta^v 

Tovtayv Tov xoivov xakovfASvov, og xal avrdg rtavTtog fiOKQog 

IcTL xal ßQoxvg' 

Dionys. de comp. verb. c. 11. p. 64 R.: 17 TteKij U^^S 



Digitized by VjOOQIC 



De irrationalitate studia rhythmica. 188 

.... o%ag naQ€lXrjq>€ ttj q)VG€i rag avkXaßag rag t€ (xocKQag 
-ml tag ßQoxelag, roiovrag (pvXazTSL' 
Mar. Vict. p. 39 E.: metrici aatem, prout coiusqae sjllabae 
loDgitndo ac brevitas faerit, ita temporum spatia definiri. 
discrepare autem in rhytbmicorum rationibos: 

A. 

frg. Ambros. p. 12 K. : 6 dh ^vd-fxog, (og ßovXetaiy TtaQiXycei 

Tovg xQovovg, 
LoDgin. p. 84: 6 dk Qv&fiog, dg ßovXexai, eXxei Tovg XQovovg, 
Mar. Vict. p. 42, 3K.: nam (rhythmus), at volet, protrahit 

tempora, 
Dionyg. C. 1 1 : i^ <$£ ^vd'fxvKti xai fiovaixi] /leraßdlXovOLV avzag, 

Diomedes p. 468 K. : rbythmi pro nostro arbitrio 

frg. Parisin. Vincentii § 3: 6 dh avtbg ^v&fiog 

B. 
frg. Ambros.: rovg fxkv ixanQovg övaziXkuiv tloI roif 

vavTlov. — 
frg. Parisin.: Tovg fihv exTelvecv xeXevwv, Tovg de awayeiv, 
DioDys.: fiscovoai xai av^ovoai, 
Diomed. : nunc brevius arctari, nunc longius provehi possunt. — 

C. 
frg. Parisin.: Tovg di laovg näuiv aXki^Xoig. — 
Dionys.: äare noXXdxig elg navarzia fieiaxcuQeiv. — 
Longin. : noXXaycig yovv xalrov ßgaxvv xQovov Ttotel fuay^gov. — 
Mar. Vict: ita ut breve tempus plerumque longum efficiat, 

D. 
Mar. Vict: longum contrahat — 
Praecepti, quod significavi A littera, sensus aut prorsus 
aut paene evanuit in frg. Parisino et apud Diomedem, omissum 
autem B a Longino et Mario Victorino, C deest fragmento 
Ambrosiano et Diomedi, D solns habet Marius. Ea autem 
praecepta, qnae postremi illius nomine feruntur, minimae sunt 
anctoritatis, quoniam primnm quidem verba, quae traduntur 
üide a y^am ut volet^', non sunt causae antecedentibus, quibus 



Digitized by VjOOQIC 



184 Hugo Jusatz 

noa de rationibus metricornm et rhythmicoram, sed de infiniti 
rhjthmi et metri definiti dUcrimine agitnr (cf. Aristid. c. 23. 
p. 49 fin. Mb.; frg. Parisin. apnd Keil. gr. lat. VI 631, 14; Mar. 
Vict. p. 183, 27; Diomed. p. 512; Chans, p. 281); deinde qnia 
Ttolkaxcg* illius sensns etiam ampliatos sit, cum redditos sit 
per /,plerumque" (cf. Westph. Frgg. u. Lehres. p. 247). Itaque 
quae solus habet ille sive Marias sive Aphthonius, ea ex prae- 
cepto B petita superaddidit, com suo loco reete se habeant, 
hie perversa sint Porro C praeceptam apnd eandem et Lon- 
ginum non idem spectare, quod B in fragmento Ambrosiano, 
seqaitar e Dionysio, qnoniam jcoXIoxiq (»> pleramqne) et Ulis 
et Dionysio commune est, in C autem ad pristinum sensam 
proxime accedere frg. Parisinum mihi persnasnm est, sed in 
hoc solo inde aberravit, quod rem ad tertium temporum genns 
rettulit {roig dh), cum ex Dionysii loco (C) appareat {wove), 
de duobus tantum temporum generibus agi. Longino enim 
dicendum erat, tempus breve non longum fieri, i. e. in longom 
verti, sed longo interdum aequum fieri; neque vero plan 
significare Dionjsium velim, cum dicit: äoze eig zccvania 
^€TccxojQ€lv. Nam brevem usque ad disemum spatium, longam 
ad monosemum corripi unquam posse, ne audacissimus quidem 
eorum, qui ex hoc loco praeceptorum suorum argumenta petiere, 
contendit Marius autem, ne quid praetermisisse videretur, longi 
temporis mutationem in breve addidit, nimirum deceptus ea prae- 
cepti C specie, qualis tradita est a Longino. 

Ex fragmenti autem Ambrosiani loco pretiosissimo liqaet, 
qui fiat, ut longa brevi aequa fieri possit; longa enim cum 
corripitur, ad productae brevis spatium descendit. Quare ad 
Dionysii fieiovoat et frg. Parisini owayeiv supplendum est 
non Tovg ßQox^lg, verum rovg fxanQovg xQovovg. Tovvavtlov 
autem aut in avGrmtJv tantum aut in Universum illud voig 
(xaxQovg GvaviXXcjv conferas, ita ut producantur aut longae 
aut breves. Blud vero hie intelligi propterea non potest, quod 
per longae productionem et longae correptionem tempora inter 
se paria oriri nullo modo possunt, quod tamen fieri cum frg. 
Paridinum flagitat, tum per productionem et correptionem fieri 



Digitized by VjOOQ IC 



De irrationalitate stadia rhythmica. 185 

DionyBins (Sare) auctor est Itaque ona illa locoram species 
Ambrofliana impedit, quommns ex ceteris samamns rhythmicam 
illam prodactionem, de qua agitnr^ spectare tempora monosemo 
minora, disemo maiora. Qnae cum ita sint, anctorem doctrinae 
sie fere scripsisse censeo: o di ^vS'iwg, (ag ßovkeraiy naQik- 
UL jovg xQoyovg (seil, tüv avXkaßcSv), Tovg fihv fiaxQovg avoTik* 
ha¥, tavg dh ßgoxelg hrelviov, äare TtoXXonug %bv ßQox^v 
xeovov iaov TtoLBlv T(ß f^cncQf^, Ouios samma haec esse mihi 
yidetor. Syllabanim longitudines naturales, qnas metrici solas 
respiciont, saepe non conveniimt cum rhythmorum spatiis; 
nam saepe, ubi rhythmus monosemam tempus postulat, inye- 
mmiis syllabam longam. Tom autem et rhythmum et lexin 
ita inter se conciliari rhythmici ainnt, at nee monosemam 
spatiiun, quod rhythmus legitimus postulat, neo disemum, quod 
leii8 nsurpare videtur, sed tertium intermedium occupent et 
tempns rhythmioum (o ^vd^/^og) et syllaba (to ^vd^fii^ofxevov). 
C£ Aristox. p. 280Mor. — 28, 20 W.: 17 yccQ avrri U^tg dg 
XQorovg red'elaa dt,aq>iQOv%ag aXhfiXiavy ka/xßavei xivag öiaq^o- 
Qag Toiovrag, ai eiatv taai avTolg Trijg tov ^vd'fiov (pvoeuig 
itatpoQalg. Cum autem in rhythmo trisemo per stropharum 
regponsionem saepe trisemus pes respondeat tetrasemo correpto, 
pes trisemus ad correpti tetrasemi spatium aecedat necesse est, 
nt accorata fiat responsio. Idem accidere cogitandum est^ quo- 
ties spatium disemum, quod rhythmus legitimus exigit, syllaba 
eipletor brevi, quod usu venit in trimetris iambicis a chori- 
aoabo incipientibus. Sed in ea aocuratius postea inquirendum. 
De prioris autem illius classis loois etiam addendum est, 
ne eos quidem spectare longas in trisemum vel tetrasemum 
spatium productas, ut non dicam breves monosemo spatio 
nünores. Dionysius enim: fÄcncQOTeQal riveg, inquit, eiai %wv 
HOKQiSv xai ßQctxvT€Qai T(3v ßQax€i(JSv. Qui si a longa disema 
et breyi monosema profectus ceteras longas brevesque metire- 
tnr, certe eas dixisset fioKQOxiQag Ttjg f^axQag et ßQaxvrigag 
'^tS ßQox^iag. Quod vero plurali utitur numero, inde sequitur 
emn siye potius auctorem rhythmioum, ex quo sua petiit Dio- 
nysius, non ad unam certam quandam longae syllabae men- 



Digitized by VjOOQ IC 



186 Hugo Jusatz 

snram ceteras longae mensaras contnlisse, sed nniverse loqui 
de variis syllabaram longarum mensuris rhythmicis. Brevis 
autem sjUabae rhythmica spatia infra temporis primi spatiam 
descendere non possant; nam tempus primam est omninm 
tempornmy qaae spectant ad ofiain, brevisBimum. Itaque brevis 
varia spatia, qnoniam disemum spatinm attigisse non est con- 
sentaneum, intra monosemum et disemnm se continnisse ne- 
cesse est. Inde sequitur ßQaxvrigag TtJr ßqaxsLviv esse sylla- 
bas breves eas, qnae irrationalia spatia aliis spatiis irrationa- 
libns minora occupant, ßQaxvTarrjv antem twv ßgoxtiüv esse 
brevem rationalem. Idem in longis accidere oportet. Ma- 
xQoreQai igitur rwv fna^QCJv emnt longae minimam longam. ir- 
rationalem spatio snperantes; ficmgotarr] antem twv fxcmQwv 
ntrum disema dicta sit ab Aristoxeno, an fuerit tetrasema anc- 
tore Aristide (p. 33 Mb. = 49, 19 W.), an denique pentasema, 
ut volnnt anonymns de mnsica a Bellermanno editns et Arabs 
Farabensis (Westpb. Rb.^ p. 94), id diiudicare hie non audeo. 

Bbytbmicns yero is, a quo notiones illae ßgaxvTegaL rcJv 
ßgccxeiäv et fxcncQOTCQaL Twy fiaxQwv repetendae sunt, — for- 
tasse ipse Aristoxenus, — longam et brevem syllabam certe 
non introdnxit in rbythmicam snam, sed eo consilio mutuasse 
a metricis cogitandus est, nt doceret, eamm syllabarnm nt ne 
spatia quidem rbytbmica sibi constarent, ita notiones qaoqne 
a rhythmica arcendas esse, atque nt illuderet qnodammodo 
illas metricorum notiones, comparatiyum derivasse atque appo- 
suisse, quod ex sensu metricorum profecto absurdum fnit, qni 
unam longam unamque brevem esse statuerant. 

Pauca iam dicenda sunt de ultimis capitis Pselliani primi 
verbis, quippe quäe viri docti ex Aristoxeni sententia dicta 
esse arbitrati in praeceptum a rhythmica alienissimum con- 
verterint (Caesar Rh. M. N. F. I p. 628, Grundzüge p. 162; Brill 
p. 23; Westphalius ubique, postremum Rh. ed. lU p. 286 sq.). 
Extant enim haec: fieyid^ fihv yoQ xQovo)v ovx ael va av%a 
xarixovaiv al avkkaßal, Xoyov iievroi rbv avrdv ael twv 
fieye&üivy {jf^iav jukv yäg xarix^iv r^y ßgccxelav xQovov, diTtla- 
Giov ök Tijv fiaxQav. At inter syllabas eandem semper pro- 



Digitized by CjOOQ IC 



De irrationalitate studia rhythmica. 187 

portionem intercedere, docnisse Aristoxenum non credo; rhyth- 
micam enim esse doctrinam de temporibas, non de syllabis 
affinnat (el. rh. p. 268 Mor. = 28, 9 W.; frg. Parisin. § 3: 6 dh 
ffiTog Qvd^fxog OVIS nsQl ygafifidrojv ovre jcegi ovXXaßCiv not- 
üxai %oy ijoyovy alla neql twv xQOvcjv; Longin. p. 92, 24 W.). 
lüTehitnr antem illic mnsicus in technicos aetate antecedentes, 
qni aPsello dicuntur ol 7cakaiol ^v-d'^imol, abÄristoxeno antem 
eo8 siveToig jcqo rifiuiv (cf. el. barm. p. 52, 15. 20; 64, 24 Mqd.) 
fiive tovq %iJL7tQoad^Bv (el. barm. p. 2, 15; 46, 23) dictos esse 
äQgpicor. Qaos cum agogen ignorasse non verisimile esset Oi 
longas inter se miqnas fieri per mutatam agogen certe non ne- 
gabant, sed longarnm ac breviam spatia non per se esse con- 
stantia sive absolate definita, verum ita demum sibi constare di- 
cebant, ut eadem semper proportione continerentur vel relative, 
nt ita dicam, definita esse volebant. Itaque brevem, quam utique 
semper naonosemam esse aiebant, omnium temporum mensnram 
statoerant. Praecepta igitnr et quod inest in verbis loyov fxirtot 
107 mnbv aei raiv fieye&cjv et id, quo brevis omnium aliarum 
sjilabarum mensura constituitur, ad eandem rationem redeunt, 
nimirnm eam, qua utebantur metrici. Aristoxenus vero, cum 
brevem ne relative quidem unins utique spatii esse cognovisset, 
üloram rationibus abiectis mensuram posuit tempus primum, 
qaocum convenit non brevis cuiuslibet spatium, immo solius 
brevis rationalis. Quodsi syllabas brevem et longam eadem 
semper proportione uti voluisset, non omnino babuisset, cur 
tempus primum in doctrinam suam introduceret. Sed fingamus 
Aristoienum ad adversariorum notiones descendisse, tum sylla- 
bam eam, quam Uli appellabant brevem, plerumque monosemum, 
loDgam autem plerumque disemum spatium obtinere et tum 
eas in omnibus mutationibus per agogen factis eandem inter se 
rationem servare concedendum ei erat, at semper servare pro- 
feeto negavit. Aristoxeni enim, scriptoris in praeceptis con- 

1) Nam agogen iam ante Aristoxenum perspectam ac vulgo adhibitam 
esse constat; cf. Platonis Rempubl. III p. 400 G: dywyal zov nodbq, vid. 
Caesar, Grdzge. p. 241; Aristot probl. XIX 22; Aristoph. Thesm. 1186: 
(ivlii av ^äxxov; Xen. Conviv. 2, 22: ^dxxova ^v^fiov indyeiv. 



Digitized by VjOOQ IC 



188 ' Hago Jusatz 

cipiendis cautissimi ac diligentissimi , non fnisse credo legem 
nniyerse edicere, cum violari eam et ipsi statim concedendnm 
Sit et Westphalius (Rh.* p. 63. 287) aliiqne concesserint. 

Porro ia verbis Ulis matilis : Ijoyov iihxoi et qu. seq. non 
licet subandire nazixovoLv al avkkaßaL Nam si verba rdv 
fxeye&iiv ad loyov attributive addita essent, nee tantum ab eo 
distare et articnlo tov praedita esse posceremus. Qoae cnm 
ita sint, et ad sensüm et ad verborum compositioDem mnlto 
aptios erit, si non ex Quinctiliano (IX 4, 45) petita xal ol 
nalöeg laaat in fine addimus Westpbalinm (Rh.* p. 62) sequen- 
teS| sed twv fieyed'wv praedicative dictum esse rati inserimns 
post id ipsum sive e Pselli sententia: elrai, ol naXaioi €q}aaay 
^v&fiixol sive e sensu Aristoxeni: elvai ol tzqo fifxwv tq>aaav. 
Delebis igitur fxiv illud post fxsye^r] in antecedente sententia, 
nisi forte eam quoque non tarn Aristoxeno quam adversariis 
Ulis tribuesJ) 

1) £rn. Grafios in libello nnper edito, qui inscribitar „Rhythmus nod 
Metram. Zur Synonymik.*" Marburg 1891, ex eodem PselU loco, de quo 
locuti samus, effecit (p. 38) Aristoxenom, qnod diceret fieyi^ nh yh 
KxL, primum docuisse, syllabas inter se non esse aeqoas, nam esse dao 
genera — nimiram ezclusis irrationalibus et disemo spatio maioribufl -i 
longas et breyes, quas tamen eadem semper proportione inter se teneri. 
Qnod rem tam cotidianam ac tritam Aristoxenns elocutns sit, excasat 
QrafiuB rei novitate, quae tum fuerit. Quasi yero aeqnales ab Aristoxeno 
id edoceri debnerint, quod iUa aetate nee novum erat et recte se habere 
negavlt Aristoxenus. — Idem Grafius (p. 24) contendit, mosicam et rhyth- 
micam ita abhorrere a prosa oratione (Trfg^ Uiiq Dionys. c. 11), ut sylla- 
barum communium, quae dicuntur, illae rationem habeant, haec non item. 
Sane quidem, at qui Iocob illos supra allatos huiuB rei testes afferre po- 
tuerit, non inteUego. Kam in pristino locoram illoram exemplo oppositu 
fuisse inter se non pedestrem sermonem et poetaram usum, yerum rhytb- 
micoram et metricoram de eisdem Terbis quibuslibet poeticis iudicia ac 
rationes, docent omnes praeter Dionysium loci, quos pamm curavit G. 
Prosa autem oratio a Dionysio inducta est metricae artis loco, ut metricae 
de nniversa syllabaram mensura praecepta ad rhetoricam quoque pertineie 
ostenderentur et ad oratorum usum conferrentur. 



Digitized by VjOOQ iC 



De irrationalitate studia rhythmica. 189 



CAPUT ni. 

De fontium rkythmicorum auctoritate. 

Cum igitnr eis locis, de quibns verba fecimus, neqne rbyth- 
mic&m io poetarnm verbis positam omnino toUi neqne infinitas 
ei licenüas praestari cognoverimus, iam in id inqnirere conemor, 
qoateiius modicae illae temporum syllabicornm matationes, 
qnas grammaticorum loci spectant, pertineant ad pedes rhyth- 
mosqne. Ad qnod propositum anteqnam me convertam, absol- 
TendniD est breviter, quid de fontibng rhythmicis indicem et 
quemadmodum eos tractandos esse arbitrer. 

A. 
De elementis rhythmicis Aristoxeneis et 

excerptis Psellianis. 
De harmonica Aristoxeni doctrina qnae supersnnt, non ab 
ipsomnsico conscripta esse probavit Stndenmndio assentiente 
Marqnardins (De Aristoxeni Tarentini fragmentis barm. 1863 et 
ioeditionis suae (die harmon. Fragmente des Aristoxenus 1868) 
excnisibiiB p. 260 sqq.); excerpta enim esse de libris genninis. 
Bhythmica antem praecepta, quae ab editoribus libro tiav 
otoixelwv Qvx^fiixiiv tribnuntnr alteri, non continnas libri in fine 
tantnm mntilati esse reliquias, veram excerpta esse sparsim 
delibata liqaebit, si ad Pselli fiQolafxßavofAeva eig Tfjv fxovaixfjv 
'iTcmri^rjv coDferimns. In his enim extant, qnae ab Ulis absunt, 
neqne ad libmm priorem aliquem delegenda esse snpra (p. 175 
adn.) monni ; verum enim vero ea ex uno eodemqne libro petita 
et fragmentis alteris inserenda esse docnmenta sunt et quod prae- 
cepta ntriqne epitomae commnnia seryant aequalem ordinem et 
qnod cetera praecepta ordine suo servato facile ita possunt dis- 
poni, nt capitibus compluribns contineantur. Sola enim § 13 
Pselliana delapsa est nescio quo casu in inferiorem locum; trans- 
ponendam enim esse post § 2, docet locus is (el. rh. p. 28, 13 W.), 
cni respondet. 

I^priger Studien. XIV. 13 



Digitized by VjOOQ IC 



190 



Hugo Josatz 



Hunc antem statuo praeceptoram, qaotqaot in utraqae epito- 
ma extanty faisse ordinem: 



El. rhythm. 
p, 28, 4-8 



p. 28,9-12 

p. 28, 13-29, 19 
p. 29, 20—30, 21 

p. 30, 22-31, 4 



p. 31, 6-31, 24 
p. 31, 25-32, 34 



p. 33, 1-2 



p. 33, 2—9 
p. 33, 9—34, 5 

p. 34, 6—16 



Psell. 



§1 
§! 2. 13 
§3 
54 
§5 

§6 



§7 



§8 



§9 
§ 10 
§11 

12 a 
(p. 76, 17— 26) 

§12b 
(p. 76,26-29)1 

§14 



§15 



Recapitalatio eorum, quae de rhythmica 
univerBe iam prolata erant in praefatione 
libronim de musica conscriptoram. 

Capui I: De rhythmica, de rhythmo et 
rhythmizomeno. 

Rhythmicam esse doctrinamdetemporibog, 
non de Byllabis. Cf. frg. Parisin. § 3. 
De rhythmi et rhythmizomeni discrimine. 
Definitio et rhythmi et rhythmizomeni. 
Rhythmum ex nno tempore non constare. 
De rhythmizomenorom elementis (frg. Par. 

§1). 
De eorondem elementoram natura (frg- 
Par. §4?). 

Caput II: De temporibus. 

De tempore primo et temporibus eo com- 

mensurabilibos. 
De temporibus incompositis, compositis, 

mixtis. 
De temporum et podicorum et rhythmo- 

poeiae propriorum natura. 

Caput III: De pedtlms, 
Pedis definitio (frg. Par. § 5). 
De pedum proportionibus quinque. 
Praeceptum obscurum. 
Proportiones pedum cum conBonantiarum 
proportionibus convenire. 

IDe spatio maximo et minimo in suo cuius- 
que pedis genere (frg. Par. § 11). 

\ De numero twv Ofjfielwv nodacciv. 

De numero z^v xQovmv no&txwv. 
liegt arjfjislafv et xQOvwv nodixwv alia 

praecepta. 
De pedum rationalitate et irrationalitate 

(frg. Par. § 6). 



Digitized by VjOOQIC 



De irrationalitate studia rhythmica. 191 



£1. rhythm. 



p.34, 17-35,8 

p. 35, 9-36, 8 
p. 36, 9-13 



p.36,U-fio. 



Psell. 



-- II De irratioDalitate, qaemadmodum spectet 
ad rhythmos. 
§ 16 De pedum differentiis septem. 

§ 17 De tribas generibus pedum, qai apti sunt 

Iad rhythmopoeiam continuam (frg. Par. 
§ 10). 
De yariis pedum spatiis, nempe quae apta 
sunt ad rhythmopoeiam continuam. 

Apparet igitur libri Aristoxenei initinm, quod vnlgo fertar, 
non esse Aristoxeni ipsius continuam explanationem , Psellam 
aatem non e codice nostris cognato sua hausisse, yernm ex in- 
tegro mnsici ipsius compendio. Ex quo libro is, cd maiora illa 
excerpta debemns, aiia delibavit, alia Pselius, ita ut novem 
tantom capita conveniant inter utrumque, cetera modo ab hoc, 
modo ab illo sint praetermissa. Quae cum ita sint, fontes habe- 
miis duoSy qni aequo iure eademque anctoritate utnntnr et nisi 
communis originis vinculo inter se non cohaerent. Quapropter 
non est mirum, si, quae in utrisque excerptis omissa sint, tarnen 
extiterint in pristinis Aristoxeni elementis rhythmicis atque in 
6a ipsa eontm parte, ex qua epitomarum illarum utraque de- 
cerpta est Huc refero nonnuUa quae insunt in fragmentis Pa- 
risims a Vincentio editis : § 6 inde a verbis ojore elvai (pave- 
qof, § 7 de temporibus eurhythmis, rhythmoidibus, arrbythmis, 
qoae apud Aristiden (p. 33 sq. Mb. = 50, 4 sqq. W.) quoque 
ioTemuntar; § 12 autem videtur petita esse ex parte tcJv ^v^ 
iwuüv otoixeiiav deperdita, qua de differentiis pedum accu- 
ratins exposuerat, cuius initium tantum in fragmentis rhythmi- 
cis maioribas servatum est. 

Sed lacunae, ut exerptorum ratio secum fert, magis ad 
nmversam explanationem ac tota capita, quam ad singula prae- 
cepta pertinent Itaque quoties praeceptum extat in neutris 
excerptis plenius« argumentis firmissimis opus erit, si mutare 
qQieqoam vel addere vis.O Cautissime autem omnino pauca, 

l) Yeluti si d. rh. p. 33, 2 W. concinunt cum Pselli § 4 in eo, quod 
tempornm podicorum mazimum numerum tria esse affirmant, non erat, 

13* 



Digitized by VjOOQ IC 



192 Hugo Josatz 

quae de rbythmica cum Aristoxeni tum alioram doctrina 8aper- 
santy tractanda. In quo maltifariam peccavit Westphalins, rhyth- 
micae disciplinae post Boeckhiam mortnam antifites (cf. Sose- 
mihl in annal. phil. LXXXVII p. 871) nonc nnicos, ex quo 
adversarinm atqne aemnlnm, Jnl. Caesarem, fata abripaerimt.O 
Ille enim Aristoxeni fragmentis adeo non pepercit, at qnae 
ipse animo finxerat, ea Aristoxeno impntare non yereretur. 
Qao saepe factum est, nt pro verbis genuinis sensnm lucalentnm 
praebentibas snbstitneret sua, yelut in definitionibns differen- 
tiarnm xot avTld-eoiv (Fragm. u. Lehrss. p. 229) et xerra o^ij^a 
(Rh.^p. 280 sqq.); alia antem, qnae non erant in rem soain, 
ita relegayity nt scholinm a nescio quo adscriptom in ver-^ 
borum contextum illapsnm esse diceret (Rh.' pp. 117. 146 de 
Psell. § 12, p. 76, 24 — 26; Rh.' p. 24 de Mart. Cap. p. 194). 
Saepe antem factum est propter nimiam in reliquüs rhythmi- 
cis corrigendis atqne interpretaüdis libidinem, nt Inminibas 
suis ipse officeret. 

B. 

De Aristide Qnintiliano et Martiano Capella. 
Neqne yero de ceteris rhythmioae doctrinae anctoribns 
sine ira et studio indicavit Westphalins. Nam exempli caasa 
qnaecnnqne apnd Marinm Victorinnm praecepta rhythmicam sa- 
pinnt, ea ex Aristoxenei alicnins libro desumta esse statim ei 
certnm est. Item anonymo Bellermanniano, Byzantinae aetatis 
scriptori et Arabi cnidam Farabensi magis credit de temporom 
incompositoram maximo spatio quam Aristidi QuinctiliaDO 
(Rh.' p. 94). Quem anctorem omnino inaequaliter aestimarit 
Modo enim (Rh.' p. 23) maximam partem ad Aristoxenum re- 
ferenda esse censet, qnae ab illo tradnntnr, modo dissentire 
ab Aristoxeno compilatorem in rebus gravissimis, de 



quod qaartum adderent ?iri docti plerique (eKcepto lol. Caesare, Ind. lect. 
Marbg. 1884/85 p. X) ex eo loco, qui est negl ctjfjisl(ov nodüctav (Psell. 
§12b). 

1) Quae scripta sunt, anteqaam Westphälius quoque diem obiit su- 
premnm mense Angusto a. MDCCCXGII. 



Digitized by VjOOQ IC 



De irrationalitate studia rhythmica. 193 

abhoe solo docemar,0 velnt in ratioDO pednm compositoram. 
Attamen nnicam inter Aristoxennm et Aristiden diasensionem, 
qaae manifeste deprehendi liceat, non perspexit, dico eam, qaae 
68t de temporibus incompositis et compositis (Rh', p. 90 sqq., 
maxime p. 93). Gonfudit enim miram in modum ntrioaqae ra- 
tioDCB, ita nt nee legenti intellegantnr et seriptori ipsi obseuraa 
faisse sospicemnr. 

Pervergum antem mihi yidetnr de Aristidis fontibns indi- 
care, prinaqnam rhythmiea doctrina Aristoxeni, qnatenus licet, 
restitata sit Satins vero duco singnia Aristidis praecepta 
aceniate conferre cum Aristoxeni rationibus, quam, id qnod yiri 
doctiplerique (Westphalius Metr.' praef. p. XL, Rh.* p. 13 sqq. 
124 sqq. alias; Weilins in annal. phil. XC p. 649 sqq.; Snsemihl 
io ind. lect. Oryphisw. 1866/7 p. 12) fecerunt, totnm compen- 



1) Paeonem epibatam, quem in incompoBitiB pedibuB namerat Aristidea 
ip. 58, 12 W.), ex Aristoxeni ratione compositam esse decrevit WestphaliuB 
(Rh.' p. 251); contra ionicos, quoB Aristidea (p. 55, 6) compositos dicit, 
W^tphaüoB incompositiB adscripsisse Aristoxenam opinator (Rh.'p. 102), 
Dmiram qnod is pedem disemum a rhythmopoeia continua exclusisset. Nam 
com pedem idem sibi velle qaod tactnm, qaem dicimos, opinaretur, eo 
indactoB est (Bh.* p. 202), nt crederet pedes compositos non constare nisi 
ex da pedibua, qni vel per se spectent ad rhythmopoeiam continaam. At- 
qne in liac ipaa re abacedere ab Aristoxeni doctrina Aristiden. Sane is 
proeelenamaticum aimplicem, i. e. pyrrhichium in rhytbmia, i. e. in pedibna 
rbythmopoeiae continnae habet, aed id pecnUari eins errore factnm esse 
ehicet e Bfartiano. Apnd hone enim est (p. 194): Quare proceleusmaticua, 
qai ad nnmeros aptatur, <a> qnadriaemo exordium debet accipere. Qaod 
aperte conyenit cum Arietoxeni verbia (p. 302 Mor. » 36, 16 aqq. W.). Gf. 
fiK. Anbroa. p. 4E.: ovrog 6h b Ttv^^lxiog xazic noöa fjthv ov ßalvexai, 
Äff ri xaxoTcvxvov ysviö^ai xijv ßdaiv xcd ovyxBtcBiXi ri^v afc^aiv. 
Itaqne in ceteria qnoque Martiani fontem declinaaae ab Ariatoxeno non 
conaentaneum est, qnod paulo ante de pyrrhichio diaserens idem: in per- 
mixtione vero, inquit, aliorum pednm, qni longiorea ponuntur, decenter 
aptatar, nt illomm proüxam moram interyeniente aua celeritate compenaet 
Qaod ionicoB apeetare manifeatnm eat. Itaqne peranaanm mihi eat Ari- 
Btoxenom, qnamyia pyrrhichium a rhythmopoeia continua excluaerit, tarnen 
enm pedem dnxiaae ad pedea compoaitoa faciendoa idoneum, i. e. noöa 
^v^fionodaq JSSiov, ionicoa autem e pedibna ^vB'ßonoäag Idloiq, pyrrhichio 
et apondeo, altemantibus compoaitoa. 



Digitized by VjOOQ iC 



194 Hugo JuBatz 

diüm rhythmicae in complnres partes dividere easqne diver- 
si8 fontibuB adscribere. Mihi eqnidem in Caesaris (annal. phil. 
LXXXVII p. 884 sqq.) sententiam enndam esse Tidetnr, prae- 
ter quam quod, qaae de Aristide indicat, ea in anctorem po- 
tins, qnem is exscribit, transferemns; negat enim Caesar fon- 
tes dignosci posse, qnasi quevis loco ex nno tantum fönte 
hauserit. 

Maxima aatem videücet rhythmicae Aristideae pars est 
de ea doctrina, de qua cum nihil restat in fragmentis Ulis 
rhythmicis, qnae Aristoxeni nomine ferantnr, tum in ceterb 
excerptis reliquiisqae yix extant yestigia. Itaqne compendiom 
Aristidenm, praeceptornm de rebus singulis fons fere uniciis, 
seqnendnm erit, quoad ab Aristoxeni doctrina sive per negle- 
gentiam sive consulto abhorrere convincetnr. 

De ratione autem, quae inter Aristidis et Martiani Capellae 
rhythmicas explanationes intercedat, non recte vires doctos sen- 
sisse puto. Aristidis rhythmicam latine redditam esse a Mar- 
tiano omnes consentiunt, ac Westphalius (Rh.' p. 24) quidem 
librornm Aristideorum codicem nostris uberiorem adhibitam 
esse censet Quod pamm probabile. Primam enim constat, 
eum harmonica sua non ex Aristide sumsisse (cf. Deiters, De 
Aristidis Quint. doctrinae harmonicae fontibus, in prg. gymO' 
Dnerensis 1870 p. 20; Gevaert. apud Alb. Jahninm in edit 
Aristid. praef. p. XXVII sq.). Nam — ut praeceptornm quo- 
rundam dissensiones, quatenns ad res ipsas spectant, omittam 
— alia quae ille perhibet^), apud hunc non extant, aliorum 
autem ordo est prorsus diversus.^) Quae cum ita sint, miram 
est, si rhythmica Aristidis praecepta accurate expresserit Mar- 
tianus, in harmonicis Aristiden non sit secutns. At ne rhythmi- 



1) Martian. pp. 358, 23 sqq.; 360, 19—362, 16 EyBS^ih. 

2) Mart. p. 348, 28 sqq. Eyssenh. : Ar. 12, 13 Jahn; 349, 14 sqq.: 
6, 11 sqq. ; 350, 17 sqq. : 5, 30 sqq. ; 350, 20 sqq. : 10, 17 sqq.; 351, 17 sqq. : 
14, 13Bqq.; 352, 13sqq. : 5,9Bqq.; 353,58qq. : 5,1 Bq'q.; 353, Usqq. : 6,28qq.; 
353, 22 sqq. : 5, 26 sqq.; 354, 8 sqq. : 6, 22 sqq.; 354, 20 sqq. : 11, 25 sqq.; 
355, 28 sqq. : 7, 24 sqq.; 367, 3 sqq. : 8, 15 sqq.; 357, 22 sqq. : 10, 21 sqq.; 
359, 11 sqq. : 11, 19 sqq.; 360, 19 sqq. : 14, 5 sqq.; 362, 17 sqq. : 19, 8 sqq. 



Digitized by VjOOQ IC 



De irrationalitate stadia rhythmica. 195 

cam qaidem Arigtideam ante oculos eum habuisse yerisimile 
est Nam rhythmicae Martianae loci, qnos apad Aristiden scrip- 
tosnon yidemnsOi grayioreB snnt, quam at intellegamas, cur 
ei potisBimam praetermissi sint a scribis eoram libroram, qui 
adnospervenere; Martiannm autem eos de suis addidisse aut 
dnplicem fontem adhibuisse parum credibile. Qui Martianas 
bterdam eandem rem^) melins tradidit qaam Aristides. Qnam- 
yis Maitiano errores etiam cnm Aristide Gommunes esse yide- 
reoto^), tarnen iam in commnni fönte inesse poterant et com- 
pDatomm, quibns omne iadicinm nemo est quin abindicet, 
ntnunqne facile poterant fagere. Sed haec omnia nt non iam 
satis certa no?ae examinationi atqne subtiliori qnidem quam 
Deitersii (Üb. d. Verh. des Mart. Cap. zu Ar. Qaint., prg. gymn. 
Posniens. 1881} snbiclenda enmt. Qnaestionem autem ea de 
eansa perstringendam esse censui, ut monerem, ne in quibus 
Martianus Aristide uberior est, ea indicta causa statim dam- 
oarentur ac reioerentur, ut fecit Westphalius (Rh.* praef. p. 24). 
Sed iam ad rem ipsam, quam proposuimus. Ac primum 
qnidem definiamus temporum irrationalium naturam, tum eornm 
sedes indagemus ac vestigia, ac quibus causis in rhytbmi na- 
tura positis oriantur mutationes illae, cognoscamus. 



1) Yehit p. 193 de differentÜB pedum eorum, ex quibus constant pedes 
compositi; p. 195 ezplanatio de pedibus generis dactylici non aspemanda 
(cf. ropra adn. ad p. 193). 

2) P. 196: pedes duos compositos ingenere iambico recte vocat du- 
pUc« bacchioB, cum Aristidis libri omnes tradant ankovg ßaxxsioq, — 
Paolo autem infra paeoni epibato unam thesin unamque arsin tribnit, quod 
conrenit cum Aristidis loco IIb. II p. 98 Mb. » 64, 21 W., non cum eo, 
quem reddidiase Martianom contendunt. — P. 197: „lambus primus ap- 
tetui" Mart.: idfzßov TtQoazi^sfiivov libri Aristid. p. 59, 11 W.; ngoti&e- 
ßhov recte Jahnius. Adde qnod Martianus (p. 194) recte proceleusma- 
tieam diaemum didt ad numeros non aptum esse, Aristides vero pari iure 
oom QU ac ceteros dactylici generis pedes iudicasse videtur. 

3) Yexborum ordinem mutandum esse apad utrumque in descripti- 
ombiu et prosodiaci et choreorum irrationaliam (Ar. p. 39 » Mart. p. 197) 
consentiunt vir! doctL Alii autem errores non satis ezplorati esse mihi 
Tidentor. 



Digitized by VjOOQIC 



196 Hugo Josatz 

Pars prima. 
De irrationalitatis natura. 

CAPUT IV. 

De virorum doctorum de irrationalitate iudiciis. 

Quamvis de irrationalitatis natura et sedibus malta iam 
sint prolata, tarnen ea tantnm aberant, nt certis legibus snbi- 
cerentur, nt modo rationalitas, quae oculis obiciebatur, cansiB 
levissimis non tarn probaretur quam excusaretur, modo^ etiamsi 
Ulla irrationalitatis vestigia neque oculis neque rationi offere- 
bantur, tarnen ibi extare crederetur, ubi postulare videbatar 
numeri aequabilitas. Quam aequabilitatis rationem, qua omnes 
deinceps pedes inter se spatio aeqni esse creduntur, ex Omni- 
bus eiSy qui nostra aetate de re rhythmica scripsere, unus ser- 
vare studuit Boeckhius. Nam in pedibus trochaicis iambicis- 
que irrationalibus quanto producitur supra modum legitimum 
arsis, tanto minui eiusdem pedis thesin statuit (de metr. Find. 
p. 106 sq.; Ind. lect. aest. Berolin. 1825 p. 39). Quod praecep- 
tum, quamvis e sincera mente profectum^ tamen non prorsns 
accipiendum est. Thesin enim chorei irrationalis corripere re- 
tamur ipsis Aristoxeni verbis lueulentis p. 34, 11 W.: %riv fiev 
ßaOLV tarjv avrolg a(jiq>o%iQOig exiav, i. e. aequam thesibus et 
spondei et chorei rationalis, quae sunt disemae; neque vero 
Tel argutissima loci interpretatione probari poterit, eum pedem, 
qui xoQBlog aXoyog vocatur ab Aristoxeno, supra spatium trise- 
mum non excedere. Quo imprimis argumento prolato Her- 
mannus (diss. de metrorum quorundam mensura rhythmica 
Opusc. II 105 sqq.; de epitritis doriis, Opusc. in 83 sqq.) 
Boeckhii sententiam omnino sustulisse sibi videbatur; aliam 
vero viam ingressus dicit ad sensum sibi innatum provocans 
irrationalitate moram adici numero ; quod non fieri nisi in fine 
numeri, quoniam ibi pausa accederet. At ubinam finitur na* 



Digitized by VjOOQIC 



De irrationalitate stodia rhythmica. 197 

merns? an quibus locis pedes dirimantur a metricis? At in 
mediU syzygiis et pedibns (antispastis, ionicis a maiore in 
sotadeis, creticis, aliis) invenitnr irrationalita8.0 Sin antem 
nostroram mnsicornm more rhythmi dirimentnr, saepe in mo- 
dus tactibns inenint tempora irrationalia, velnt in ionico di- 
metro anadomeno (oo|-^6-o|-i-). Pansa antem numeros non 
dirimit nisi qni yersns scandit, qnod est ladimagistri et ti- 
ronüSy non poetae yel histrionis. 

Tarnen in Hermanni sententiam temere cessere omneSi qni 
adhnc rhythmicam traetavere; imprimis eam defendit West- 
phalius (Kh/ p. 120; Frg. u. Lehrs». p. 226 ; Rh.' p. 133). Nemo 
aotem eornm intellexit hac ratione everti nnmerornm aequali- 
tatis legem, quam principalem omnis rhythmicae et yeteris et 
hodiernae esse statnnnt, ntpote cni indnlgentes dactylnm cyc- 
linm introdaxerint aliaqne noYayerint. Nam pede, qni est 
dimidio temporis primi anctior, non minns inqninatar nameras 
trisemas, qaam si tetrasemas pes ei immisceatar. Westphalias 
antem, cnm heptasemos pedes in strophis dactyloepitriticis 
messe inre negasset, qaoniam pedes heptasemi abessent a 
rhjthmopoeia continaa, tamen pedem ex sex moris et dimidia 
constantem in rhythmopoeia continaa locum habere tacite con- 
c^sit At id qaoqae pedis spatiam ab Aristoxeno inde ex- 
elosum esse constat. 

Boeekhias aatem in eo tantam errasse mihi videtar, qaod 
in thesi eiasdem ipsios pedis, caias arsis est irrationalis, corri- 
pienda acqaieyit Nam qaoniam constat iambos trochaeosqne 
maxime cam irrationalibas ati possant arsibas, non singalis 

1) (^cnlo TitioBO roTBUB ex sedibus irrationalibas, quae oculis obi- 
ciebantor, fines nameri coDStituebantor, velot in metris glyconeis et ascle- 
piadeiB incidere solent post alteram syllabam, com inventa sit irrationalis. 
Item Westphalias (Rh.' p. 181), com in medio cretico irrationalitatem inesse 
poBse negaret, Hermanniana ratione lila fretos dochmium divisit in bac- 
cMam et iambum (i. e. bacchiam catalecticum), quoniam in prima et qoarta 
sede invenireinr irratlonalitas {^ — l^-X)» -^t cam ex. gr. in glyconeo 
tertio, qnod vocatur, primi duo pedes arsi utantor irrationali, numeram 
irrationalem iterari atque idcirco ad rhythmopoeiam conÜDnam spectare 
credamnB? 



Digitized by VjOOQ iC 



198 Hugo Jasatz 

pedibns metiendoB eBse, sed binos demum pedeg efficere me- 
trom, licuit ei vel alteram syzygiae thegin corripere ant po- 
tius thesin corripiendam conferendamqae ex eo maiore tem- 
poram ambitn petere, qao maior nameras messe pntatar. Velnt 
si niiineras est hexasemns, intra hexasemnm spatinm quaeren- 
dum erit snpplementnin, sin dodecasemus, intra fiiyed'og dtadB- 
xaarjfiov. Qnomodo nt singalornm pednm aeqnitas tollitor, 
Ita non tnrbatar totios nameri aeqnabilitas et rationalitas. Sed 
etsi sententia Boeckhiana ita temperata gratior omnino accep- 
tiorqne mihi videtnr, tarnen ne Hermannianam quidem pror- 
SQB reiciendam esse arbitror, qnandoqnidem accidere eognos- 
eemns, at ant temporibns irrationalibas de indostria praeter 
legem adhibitis fiat rhythmi retardatio, ant eis loeis, qaibnfi 
rhythmas sive non iam yincalis coercetur sive nondnm, dico 
in yersnam et periodornm initiis et finibos , arsis snpra spa- 
tinm yagetnr legitimnm. 

Sed prinsqoam eo progrediar, nt ostendam, nbi tempos 
irrationale alternm altere irrationali tempore snppleatnr qai- 
bnsqne condieionibns, ante omnia exponendnm mihi erit, qaibus 
cansis commotns ea proferam. 



CAPUT V. 

De priore capitis de irrationalitate Aristoxenei parte. 

Nemo adhnc ex Aristoxeni fragmentis mnlto plnra de ina- 
tionalitatis rhythmicae natura hanriri posse atqne hanrienda 
esse vidit, qaam hansta sunt. Atqne in priore qnidem parte 
(p. 34, 6—16 W.) eins capitis, quo de irrationalitate exposuit 
Aristoxenus, nunc quidem, quod attinet ad res notionibas 
subiectas, nihil fere obscuri aut ambigui restat. Ghoreas 
enim irrationalis habet thesin disemam, arsin monoseme spatio 
maiorem, disemo minorem. Itaque spatio superat eum pedem 
rationalem, a quo nomen mutuatus est Oi sed relinquitur eo, qni 

1) Qui utrum alt trochaeus an tribrachys ex AriBtoxeni yerbis neque 
elucet nee scire hie attinet. Trochaei sciUcet vox ab AriBtoxeno non 



Digitized by VjOOQ IC 



De irrationalitate studia rhythmica. 199 

uo tempore illmn rationalem pedem excedit Quantam vero sit 
angmentam illud irrationale, nollo modo definiri potest. Quo 
antem pacto ex Aristoxeni yerbis seqnatnr irrationale esse illad 
mediam, quod dicitar arithmeticmn, non intellego. Qaod cnm 
iam BoeckhioB mensnrae snae snbiecisset et adaptavisset, qnam- 
qnam ab Hermanno (de epitr. dor. Op. III 84 sq.) est redarga- 
tnm, tarnen adhnc pleriqne (Caesar Grdzge. p. 144, Westphal. 
Hh.'p. 132. 145; Snsemihl. in annal phil. LXXXVII p. 872. alii) 
retiooerant. At, si arsis, qnae inter monosemam et disemam 
est ava fieoov, ex tribns temporis primi partibas dimidiis ntiqae 
coofltarety qnis dnbitat, quin tempns primnm nsque ad brevis 
syllabae dimidinm deminutnras faerit Aristoxenns, nt irratio- 
Dalitate omnino posset carere? lam vero cum apnd alios Graecos 
(cl Hermann. Op. HI p. 83 adn.) tum apnd Aristoxenum to 
(lioov yel avä fieaov yel fiexa^v nnsqaam invenitar dictum de 
medio arithmetico, sed de qnalibet medietate, qnae intra certos 
fines continetar, velnt el. barm. p. 64, 24 Mqd.: xa de tovzwv 
(6C Tüiv ovfiqxivwv) ava fikaov öidqxova elvai Xeyofiev; et 
p.84, 11; 86, 6; fiera^: p. 72, 2; 84, 7; 92,2 alias. Neque 
Tero dnbinm, quin si medium arithmeticum intellegi voluisset, 
non nsums fnerit praepositione ava, qua locum finibns definitnm, 
per se antem indefinitum esse significari docent locutiones 
ifi atQatov, avä fidxriv iam Homero (-^10, £824, 2V^270) 
nanrpatae ; immo dixisset musicus h rq} fxiaip. Illud quoque 
animadvertendum , quod a verbis et (iioov ftiyex^og et ava 
fiiaov abest articulus, nempe nt indefinitum quoddam et incon- 
staoB aignificetnr. Quid? nonne eodem iure liceret ex verbis 
i aioyla %OTai fiera^v ovo loywv efficere, inter proportiones 
qnoque dnas proportionem sumendam esse aecurate mediam? 
Media antem proportione gignitur medium spatium geometri- 
eom ; tum diversa einsdem arsis procrearentur spatia (1 V2 et yT ), 
qnod nnllo modo ferri potest 

Deniqne et Dionysins (de comp. verb. c. 17: ovx ix^v^^s 
ÜTtUv Tcooffif xakovoiv (ol Qv&fxixol) avTTjv aXoyov) et Aristides 

alieoa fuiaBe videtor (frg. ap. Porphyr, p. 256 Wallis ^ 40, 8 W.; et apud 
Plat. de mus. c. 33: yivofUvov tgoxalov dvtl nalmvoq). 



Digitized by VjOOQ IC 



200 Hugo Jusatz 

p. 51, 12 W.: akoywv, cJv oix *ex^fiev diohov %ov Xoyov tov 
avtciv {ccvTdv libri) tcJv xQovixiijv fxcQwv bItzbIv nqbg aXhila) 
et Bacchios (p. 23 Mb., — 66, 28 W.: OTtooq) di kartv ilaoam 
^ fxei^cjv äia to loyq} elvai dvaaTtoiorov , I? avtoi %ov%ov 
ovfzßeßtjxoTOQ äXoyog i%Xri^) nna voce af&rmant rhythmicos 
omnino non potnisse dicere, quanto irrationalia iempoia a 
rationalibus discrepent Quos locos omnea Westphalius (Frg. 
n. Lehrss. p. 221, alias; item Grafias p. 39) ex pervena vocis 
akoyog interpretatione ortos esse contendit; nimirnm provocat 
ad Ariatoxennm ipsam (item Brambachius Bh. u. metr. Unter- 
suchungen p. 15), qnippe qni dicat to aXoyov esse xcnra tovg 
xwv aQid'fiwv fxovov loyovg Qri%6v, i. e. nnmerorum proportione 
exprimi posse. Qnae verba quam perperam perspexerit West- 
pbalins, infra demonstrabo. Quomodo antem erroris^ qni ipsi 
videtnr, consensnm ortnm esse cogitaret, ne verbo qnidem in- 
dieavit. Ego qnidem cansam aliam cogitare neqneo quam 
originis commnnionem. Atqni a quo repetienmt omnes tres, 
ultimus anctor alius esse non potuit nisi Aristoxenus. Sed 
utut id est, constat Dionysinm, qni Aristoxeni vel Aristoxene- 
orum libros inspexisse yidetur, nihil compertum habuisse de 
certa quadam temporum irrationalium mensura. 



CAPUT VI. 

De irrationalitate harmonica. 

Cum autem de choreo irrationali exposuisset mnsicQS, 
rationalitatem et irrationalitatem, quae kafißdv€Tai ttsq! tovg 
^vd^fiovg, explicat eo, nt cum rationalitatis et irrationalitatis 
harmonicae natura conferat. Si igitur illo dnee harmonica 
praecepta cum rhythmicis comparare volumus, ante omnia 
quaerendum nobis est, quaenam utriusque disciplinae elementa 
conferri possint. Pluribus locis aliis Aristoxenus cum tempo- 
ribus rhythmicae contulit intervalla harmonicae: el. rh. p. 264 
Mor. = 32, 11 W. confert intervalla aavv^eta et avv&era cum 
temporibus incompositis et compositis. Ibidem p. 29, 22 W., 



Digitized by VjOOQIC 



De irrationalitate stadia rhythmica. 201 

qnemadmodam non omois xQoy^^ Ta^ig sit e^^vd-fiog, ita ne 
h tif fi€X(pÖ€iv quidem qüovis modo componi interyalla notum 
esse ait Eodem modo in hac tempornm irrationalinm trac- 
tatione respicit eam partem vüv aQfiovixciv öToixeluiv, qaae 
erat de irrationalitate intervallorum. Sed cum ea dispntatio 
interierit, rei cognitio penderet ex nostro loco solo, nisi magno- 
pere adinvaremnr eo, qnod notiones hie inventae elementoram 
bannoDicornm reliqaiis illnstrantur. 

Alqni nt an tempns qnodpiam rhythmo aptam sit necne, 
non ogtenditnr nisi in pedibns rhythmicis, ita atrnm intervallnm 
eertom qnoddam harmonicae aptnm sit (jiekipdelTai) necne, 
non cognoscitnr nisi in systematis symphonis, qnorum brevis- 
simnm est tetrachordnm (p. 33, 11; 66, 17 Mqd.). Ut antem 
nnnm tetrachordi intervallnm non potest ant angeri ant minni, 
cun alternm intervallnm non ant minnatnr ant angeatnr — nisi 
forte totins tetrachordi spatinm ant transitnr ant non expletur, 
id qnod a modnlatione abhorrere (hcfieUg elvai) plnries pro- 
fitetnr Aristoxenns (p. 40, 20. 78, 13. 90, 17. 92, 23 Mqd.) — 
ita ne rbythmns qnidem tempore insto longiore admixto spatinm 
legitimnm snperare potest. Ergo qni tetrachordnm modo decem 
modo nndecim dieses enharmonias complecti posse crederet, 
non maiore absnrditate teneretnr, quam qni nnmernm ditro- 
ebaicnm bexasemnm arsis alterins prodnctione nsqne ad sex 
moras et dimidiam extendi opinatnr. 

A. 

De intervallis ac systematis rationalibns. 

Intervalla rationalia commensnrabilia esse oportere inter- 
vallo aliqno primo ac brevissimo, qnicnnqne hanc rem trac- 
tavere, eonsentinnt. Cni docnmentnm afferre potnernnt nnllnm. 
^idoTfjfia enim uqwtov, qnod conferatnr cnm x^ov<^ TtQCJTqß, 
ab Aristoxeno positnm esse nnsqnam scriptum videmns. Quo 
&ctom est, nt viri doeti de intervallo isto primo, qnod ipsi, 
non Aristoxenns, statnere, dissentiant Tonnm enim esse credit 
Aristoxeni verbis (el. rh. p. 34, 22 W.) fretns Bellermannns (ad 
anonymnm de mns. p. 72), diesin enharmoniam Westphalins 



Digitized by CjOOQ IC 



202 Hugo Josate 

(Rh.' p. 138. Harm.' p. 54), Marqnardias (p. 241) antem dno- 
decimam vel yicesimam qaartam toni partem. Qai qnidem, 
qaae interyalla sint rationalia, iam perspexisse videtnr, item 
Bartels p. 47 sq., sed argumenta nenter protalit; Westphalias 
yero solos fnsins rem tractavit, sed qaae iternm atqae iteram 
protnlit (Aristox. y. Tarent p. 288; Harm.' p. 56 sq.; Rh.' p. 140), 
noD conyeninnt cnm eis, qaae tradita sant. Itaqae operae 
pretiam facturus sum in hac quoque mnsicae parte Westpbdio 
obsistere, et quamyis pluribus fortasse quam rhythmicae cog- 
nilio postulat, tamen ad notionem yocis alayog recte intelle- 
gendam eis carere non posse mihi yidebar. 

Ac primum quidem in Pseudo-Euclidis introductione in 
mus. (p. 10, 18 Mb.), quam pendere ab Aristoxeni libris bu^ 
monicis constat, omnes sex, quae enumerantar, tetrachordi 
diyisiones yocantur ^rjval xal yvwQifioi. Deinde Aristoxenns 
ipse p. 72,18 Mqd.: TergaxoQÖov di elai, inquit, äiaigiasig 
e^aiQCTol re xal yvwQifioi avrai, ai elaiv eig yvci^ifia öiat- 
Qovfieva ^leyi&t] diao%rifia%wv. Quibus praemissis statim 
Bonorum mobilium interyalla definiantur, qaae in genere qdo- 
quoque et chroa unaquaque insint atque eorundem interyallo- 
rum spatia toni partibns designantur, ita ut ex eis intervallifi 
aut systematis qnaedam eximenda esse non in meutern veniat 
lectori incorrupto. Apertis autem yerbis ea ipsa interyalla, 
quae irrationalia duxisse Aristoxenum Westphalius doeuit, dico 
interyalla chromatis moUis et hemiolii, ab Aristide (p. 19 fin. 
Mb.) dicuntur QfjfKa: vo dk XQ^f^^ diaiQioerai elg diaarrifictia, 
oaa av ^rjra fiera^ tov re rniitoyLov xal rijg haQfiovlov 

diioevjg eiglaxeraij ylverai rolvvv tov /ikv x^w/iorog 

eiÖTj y. Qnod Aristides siye is, quem sequitur ille, non petere 
potuit nisi ex doctrina Aristoxenea. Nam alii musici, nisi forte 
Aristoxenum seqnuntur, quamyis rationalium et irrationaliom 
interyallorum notiones mutuayerint ab Aristoxeno, tamen yariis 
numerorum proportionibus tetrachordi interyalla definientes, 
alias chroas ^rj[tag xa< yviaqiiiovg esse aiunt numero octo (Ptoleio- 
apud Man. Bryenn. ed. Wallis, opp. math. yol. UI p. 387), quibus 
praeter nomina quaedam cum Aristoxeneis cummune est uibil. 



Digitized by CjOOQ IC 



De iirationalitate stadia rhyihmica. 



208 



Veram etiamBi testimoiiia illa non extarent, vel e solis 
Qotioniim definitionibns res potait cognosci. ^PrjTdv enim at- 
qoe aioyav diaoTrjfia quäle sit, prorsus Incalenter enantiavit 
ArUtoxenas apnd Ps-Encl. introd. p. 9, 18: Qijta fiev dcaarq- 
fiota ovv iaxiv, wv olov %e lo%l %a fzeyi^ arcodcdovai, olov 
vovogy fjfiiToyiov, öItovov, tqItovov xal ra ofioia' akoya de 
TtaqallatTOVTa fovTa ra iieyi&ri ijtl %b iieiC/ov rj i^cl ro l'Aa- 
Tov ii6y(p^) Tivl fieyi^ei. Quas definitiones ab Aristoxeno 
profeetas esse sequitar et ex auctoritate libri, cnias anctorem 
plorima sna debere Tarentino consentinnt viri docti et ex Man. 
Bijennio (p. 383 Wallis), qai definitionibns illis opposnit ad- 
venariorom definitiones: 

"AXoya 

Sh za nagaXXaxxovxa 

zavxa ra ß^yBd-rj inl 

xo fJLstlC,ov jj xb iXaxxov 

dX6y<p xivl /4eyi^6i' 



Aristoxeneorom 
ifiowjuewv) 



rixoL wv ovSelg ngog 

äXXyXa Xoyog evQlO' 

xsxai. 



ßkv ovv ioxi, (ov olov xe xa 
fisyeS-fj anoöiöovai, olov 61^ 

XOVOV, IJfUXOVlOV, XOVOV, XQllJ- 

fiixoviov, 6ia xeaaaQwv xal 
xa oßoia' 

Ixavxo 6* ibislv, dv xal Xoyov 
iaxlv slnelv olov Xoyov di qnjßi 
Xfiv TtQoq äXXtjXa xax^ agt^- 
fibv (dgi^iKÜv libri) cx^aiv. 

Qüae definitiones inter se pngnantes (qnod non intellexisse 
Tidetnr Byzantinus, cnm dieat tavtb d^inelv) proficiscnntnr 
e diversis mnsicorum veterum rationibns harmonieis. Cano- 
nici enim sive Pythagorei proportionibns sonomm in nnmeris 
positis (loyovq rivag aQc^fi(3v Aristox. el. barm. p. 46, 26 Mqd.) 
tetraehorda componebant, Aristoxenei vero interyallomm spa- 
tiis (foyi-d-eai) toni partibns expressis (cf. Claadinm Didjrmnm 



1) Westphalius pertaesus, quod vox expllcanda in ipsa explicatioae 
repetitnr, pro aX6y<ff scribit dfieXtp&^xip (Ar. v. Tarent p. 289 ; Bh.> p. 142 sq.). 
At AriBtozeni definitiones saepe ita comparatae sunt , nt vox explicanda 
quo perti&eat, enuntietor, yelat in differentiis pedam xarä fiiye^of et xaxa 
M^aiv, Quin ipae Westphalius (Rh.* p. 280 sq.) haius asus non ignarus 
dcfimtioni eins pedom differendae, qnae dicitur xaxa oxvf^a, addi inbet 
^Vffuixia&i, nimimm aspematus Pselli testimoDiani, qnfppe qnod non sit 
io rem 



Digitized by VjOOQ IC 



204 Hugo Josatz 

Ttegl zfjg öiaq>OQag %(av !dQtaxo^ei(jB)L(av xai nv&ayoQ{€}iiav 
apad Porphyr, p. 207 sqq. Wallis et Ptolem. I 9 p. 20). Nam 
interyalla Pythagoreis saut aatifiara, Aristoxeneis autem od- 
fiara (Ptol.) et vöftoi (el. barm. p. 20, 28 Mqd.), per quos fit 
f} voftiKrj t'qg q)a)v^g xlrrjoig, ita nt fiiyed'og habeant, cnm con- 
tra Pythagorei aliiqae mnsici spatium (TilccTog) qaoddam ad- 
scripsisse yideantar sonis (el. barm. p. 6, 22 Mqd., cf. editoris 
adnot p. 201). Intervalla igitar sant Aristoxeneis instar loDgi- 
tudinam, canonicis vero nnmerornm discrimina, qnae aat revo- 
cari possant ad calcnlos (loyoi) aat non possant (ax^aeig), ^) 
Qaae cam ita sint, non est dabiam, qain posteriores defini- 
tiones sint canonicoram , priores aatem Aristoxeni. A qoo 
interyalla dicta sant ^ijra, qaoram spatia (jieyi^rj) possint reddi 
{anodldoax^ai). Quid aatem dicat amodidovat, exemplis illn- 
stretar e doctrina barmonica desamptis. Nam el. barm. p. 53, 
33 Mqd. dicit tov agid-fiov avrcSv (tüv tovwv) dnodoxiov loil* 
scimas aatem tredeeim tonos esse positos ab Aristoxeno (Aristid. 
p. 22 extr. Mb., Bryenn. p. 476). Qaod aatem sibi proposnit, 
cam dicit el. barm. p. 6, 17: anodoviov ök xai vovg toftovg, 
h olg nivovvTai seil, ol xivotfievoi %wv q>^6yyiav^ id execntus 
est (p. 30, 27 sqq.), cam demonstraret licbani zonov esse %ovi' 
alov, parbypates aatem dUoeug iXaxlori^g, lichanoram enhar- 
moniarnm vonov sexta toni parte mensarari (p. 34, 25), chro- 
maticaram bemitonio et daodecima toni parte (p. 36, 3), dia- 
tonaram deniqae diesi (p. 36, 12). Itaqae si ad nameros 
revocari poterit intervalli alicaios iJiiye^og^ aTtodo&rjaexai tovto 
%6 fieye&og; si minas, intervallam erit irrationale. Defininn- 
tar aatem qaemadmodam sonoram mobiliam regiones, ita iater- 
valla tono sive toni partibas. At non qaodcamqae toni par* 

1) Getemm Pythagoreorom illa Xoyov definitio in Pseado-Eadidis 
codicibus duobas (cf. Meibomii adn. ad p. 56) addita est definitioni uter- 
vallorum irrationaliam Aristoxeneae sapra allatae; eadem irrepsit inAri- 
Btidis (p. 13 Mb.) intervalloram discrimina secondam Aristoxennm rel&t& 
(cf. Deiters De Ar. Quint. doctr. barm, fontibus p. 20), deniqae in dosdem 
definitionem tempomm eurbythmorum (p. 33 Mb. * 50, 8 W.), abi dvoftolofv 
de sonis raaei diversis intellegendum non eget yariis virorum doctoruiD 
emendationibus. 



Digitized by VjOOQIC 



De irrationalitate studia rhythmica. 205 

ezprimitar, id per se rationale esse liquet. Nani excipe- 
rentar rationalitate toni partes qnaecaoqae et qaantalaecauque. 
Atqai in illo arcodidovai ipso inest, intervallorum spatia ad 
Dumeros redi^ non arbitrio, sed accedere debere aliud quid, 
qao spatiorom definitionibas fides additar, dico alax^rjaiv. Qaod- 
canqae igitar ad numeros revocatnr, id anribns distincte an- 
tea peiceptum esse oportet. Qua de causa in definitione Ari- 
stoieoea apud Ps.-Euclidem (p. 10, 18 Mb.) coniunctae sunt 
notione» Qrjrog et yviigtinog, seil, rfj aio^aei. Semper autem 
To ^6v per se comprehendere %ov yva>Ql(xov notionem pu~ 
tandom est Neque enim a numeris pendere irrationalitatis 
naturam, sed a pereeptione, tota Aristoxeni doctrina docet, 
cciuB principinm summum esse aXadTjaiv gaepenumero (velnt 
eL bann. p. 48, 15 sqq. Mqd.) ipse profitetur. Quo fit, ut inter- 
vallum certnm quoddam sit quinque toni partium duodecima- 
mm, tarnen cum an tanti spatii sit necne, dignoscere aures non 
valeant, in irrationalium nnmero sit habendum. 

Atqui Aristoxenus omnium eorum intervallorum, quae in 
sei illis tetrachordi divisionibus i^aigiroig re xal yvioglfiotg 
(p. 72, 19) inveniuntur, spatia toni partibns definivit, mihi ergo 
coDBtat, percepta adeo esse spatia, qualia definivit. An dieses 
illas primum omnes pariter numeris reddidisse, tum vero, 
com de irrationalitate loqueretur, earundem diesium quas- 
dam, quia percipi non possent, propterea ne numeris quidem 
ezprimi posse, sed antea tamquam ludibrii causa numeros eis 
se iudidisse Aristoxenum confessum esse arbitremur? Atque 
si parhypate chromatis moUis, quae in suo genere est gravis- 
sima, inationali intervallo distaret ab hypate, ne rorcog qui- 
dem parbypatarum enharmoniarum a chromaticarum regione 



1) Quae exempla Ps.-Eudidis et Bryennius afferunt intenrallorum 
ntioDalinm, ea oon ab Aristoxeno sunt repetita; nam alter diesin omnino 
pnetenniat, alter protulit neqae utrom uua an plures essent, addidit. 
AiistoxenoB yero voce öleaig non utitur absoluta, cum innumerabiles esse 
dieses statoeret (frg. apud Porphyr, p. 256 >- 40, 18 W.). Neque vero exem- 
pla definitioni eum addidisse docent el. härm. p. 22, 19 Mqd., immo accu- 
n^ri praecepti explanationi ea relinquenda esse censuit. 

Leipziger Stadien. XIV. U 



Digitized by VjOOQ IC 



206 Hugo Josatz 

certo disinngeretnr termino, neqae anriam iadicio permittendam 
esset, utram tetrachordam qaoddam esset enharmoniam an 
chromaticum. Itaque qnod gloriatar AristoxeniiB (p. 50, 16 Mqd.)» 
ii qaod priores fagisset, prirnnm se invenisse litterisqae man- 
dasse, 7c6%€ a^x^^f' i^ aq^ovlag XQt^iict ti ylyveur^ai, vaniim 
circalatoriamqne esset, si terminnm ipsam nee cognosci {yvd- 
QCfiov ehai) nee probe exprimi posse numeris (^i^trov ilvm) 
erat confitendnm. Neqae yero cam viris doctis litigabo de 
eo, quantulum intervallorum discrimen auribus percipi sive a 
nobis possit siye potnerit a veterum qaopiam siye a mnsico- 
rum Graecorum subtilissimo. £iiacleandam potias e solis te- 
stimoniis, qnae interyalla ab Aristoxeno dicta sint ratioDalia, 
qnae irrationalia. 

lam vero to xata (jiiqog ^r]z6v harmonicum duabas rebus 
praeditnm esse postalatnr loco nostro p. 34, 20 W. : ngmov 
fiiv kari fi€X(pdovfÄ€vov, efceiva yvwQtfiov xaza ^iye^og. Quo- 
rum huic satisfacere interyalla, quae sex Ulis tetrachordi di 
yisionibns gignontar, iam demoDStratnm est; seqaitnr, nt eadem 
esse fieX(pdovfi€va probemus. Dicit autem Aristoxenns (el. h. 
p. 66, 6Mqd.: %ov ök %6vov fzeQciv fzekipöelTat to rjfiiav, o 
xakeirai '^fiitöviov, xai to tqltov fiigog, o xakeirai öUoiQ 
XQ(Ofxariicq kXaxLatri, Y.ai xo TBTaQTOv (cf. ibid, p. 30, 3 et 
Bryenn. p. 478). Unde statim seqaitnr diesin tarn enharmo- 
niam qnam chromatis moUis, cam eaedem sint yvcigifioi ncna 
^kye^oQy esse rationales, porro interyallnm, qaod est inter mesen 
et lichannm chromatis hemiolii; neqae enim, at yalt West- 
phalias, ex andecim toni partibus sextis constat, immo ivo 
fiirQOig fX€TQ€lTaif "qf^irovlit) /ikv TQig, XQ^f^ct^^^fj ^^ äiiaei anal 
(p. 72, 26 Mqd.). Sola diesis snperest, quae est in Chromate 
hemiolio. Atqai loco sapra laadato agitar de partibns toni 
singnlis, tres aatem partes octayae non sunt pars totius ex 
yeteram dicendi asn, sed partes, non minus quam tres partes 
quartae, quod interyallam in diatono molli ^elipöeiod-ac con- 
ceditur. Itaque locus non impedit, quominus diesin chromatis 
hemiolii quoque inter fiekqiöovfieva atque rationalia referamos. 
Pari autem iure eam uti ac ceteras dieses, inde sequitur, qnod 



Digitized by VjOOQIC 



De irrationalitate stadia rhyihmica. 207 

Kvtyov xQ(ofjLccTi7cdv fiinoktov iDter cetera rationalia pycna tertio 
loco eDomeratnT, nbi regiones {totzoi) sonoram mobiliam defi- 
oiimtarCp. 34, ISsqq. Mqd.)> quamyis solius chroae illins soni 
mobiles non terminent regiones, sed insint mediis in regioni- 
bns chromaticis. Qno in loco qaod Noster itemm atqne iterum 
repetit yerbnm Xa^ßavetv (TCQog %(^ ßaQVTegq) t<dv ^evovraiv 
(sdL (p^oyytjv) eiki^q>d^(ü (= iuxta hypaten snmitor) to ikaxi- 
atof rcvKVov, . . . tqItov €lXr]q>x^ü} 7tvxv9v tzqoq T(p ain^ (seil. 
(f^oyy^), . . . . ra 7tQia%a Xriq)d^ivxa nvKva, .... ro 7ti^7t%ov 
et ixrov lr]q>&kv avaTrjfj.a), sex illa pycna et apycna inter se 
non natura sese excipere vnlt, sed sive statuta sive sumpta 
BiTe electa esse (cf. k^aiQeioi öiacQiaeig p. 74, 19) ex innumera- 
bilibns pycnis et apycnis certa de causa; quid autem aliud 
cansae esse potuit, quam quod ea omnia sunt rationalia? 

Apparet igitur, TtqwTov Xrjq>&kv TtvKvbv ab Aristoxeno 
dictom esse pycnum enharmonium rationale, devregov kr}q)^kv 
^ivxvov cbromatis moUis, tertium hemiolii e. q. s. Eodem 
modo dieses, quae statnnntur (kafißavovtai) , cum numerasse 
per se liquet Quae cum ita sint, eae intervallorum significa- 
tiones, quibus intervalla diesi enharmonia commensurabilia 
dicnntur TtQtarov, devregov, tqItov et q. s. fieyed^og (Plut. de 
mag. c. 38), unde effecit Westpbalius (Rh.' p. 138) diesi enhar> 
monia tamquam intervallo primo usnm esse Aristoxenum, Ari- 
Btoxeneae nequaquam esse possunt. Immo positae sunt in 
ratione eornm, quos illic reprehendit Aristoxenus, quod diesin 
enliarmoniam omnino percipi posse negantes tarnen ea ute- 
rentur interyallorum mensura. Eidem, qui dicuntur agfiovinol 
(p. 2, 16 Mqd. et alias), vituperantur alias quoque ab Aristoxeno, 
qood consonantiarum intervalla in partes diesi enharmoniae 
aequas dividnnt (p. 76, 21) et xara^cvxvdaeaiv (i. e. eodem 
interrallo continnato, seil. xetaQxriiJioQii^ %ov tovov, ita ut syste- 
matomm spatia solvant in pycna enharmonia) aTtodiöovai tibi- 
gi^nat to ovvexhg (p. 38, 25) 0; eorundem autem rationem iam 

1) Ad harmonicomm , qui dicuntar, xazaTtvxvwoiv (^»chromatiache 
Tonleiter in Yierteltönen") nostrorum muBicoram modulatio aeqnabilis (tem* 
perierte Stimmmig) multo propius accedit quam ad doctrinam nsgl awf- 

14* 



Digitized by VjOOQ IC 



208 Hugo Josatz 

commemorat Plato (de repnbl. VII p. 531 A : oi iikv q)aai hi 
xaraxoveiv h T(p ^ioip (seil, hemitonii, intervalli minimi eorom, 
qoae per conBonantiarnm proportiones inveninntür a canonicis, 
qaos seqaitnr Plato) riva r^xV^ ^^^ a^ixQoxaxov elvai %ov%o 
diaOTTjfxa, (p fzeTQt] riov)^ iam seqnitiir Aristoteles (Metaph. 
N 1. p. 1087 b 36 et alias). 

Neqae vero omnino afÄek(f)öi^Tov notio permittit, nt ei 
sabiciamns diesin cbfomatis hemiolii. ^fielciiörjTov enim> in- 
quit Ar. p. 36, 2, XiyofAev, 6 fiij %a%Te%ai xa^ avTO h avavii' 
fjiaxi. Diesis vero in sno qnaeqne systemate per se invenitur. 
Atqne quaecnnque intervalla Hominatim aiAeXffiirixoiQ adscri- 
bit mnsicns, omnia snnt diesi enharmonia, intervallo minimo, 
qnod per se ponitur in systemate (p. 66, 28), minora; nam eft 
nee voce cantari neqae anribus percipi posse ait (p. 20, 4). 
Octaya igitnr toni pars erit afiel(^örjTov, qnae si ter snmitar, 
interyallnm fiet diesi brevissima mains, qnod qaominns in 
namero cnm tüv fxeXtpdovfzevwv , tnm tcHv QrjTuv habeamos, 
nihil impedit. Quin to xava rovg rtiuv agi^ficSv /lovov loyovg 
QfjTov, qnod illic dicitar afieXf^drjToVy non omnino spectare ad 
intervalla irrationalia, sed alia minnscnla, invito Westphalio, 
qnippe qni ad additamenta confngiat, postea probabimos. 

Ac denique chromatis hemiolii perceptio non diSicilior 
fnisse Aristoxeno quam generis enharmonii yidetnr. Qni enim 
qnartam toni partem percipere valet, si hemitonio eam addit 
vel de tono detrahit, inveniet nvxvov chromatis hemiolii, ex 
quo tum eodem modo, quo ex hemitonio diesis enharmonia, 
efficietnr diesis hemiolia. Aristoxenam aatem non dnplicanda 
diesi qnaesiyisse nvxvoy, sed contra e pycno dimidiato deri- 
vasse diesin et par erat et probatnr locis bis: el. barm. p. 34, 



xeiag me zov iffji Aristoxeni, quem modulationis illius inventorem esse 
laudibus ferunt immeritis Marqaardius p. 259 et Ambros, Gesch. d. Musik 
I p. 214. — Ad harmoniconim doctrinam referenda esse mihi videntur et 
intervaUomm discrimen, qao sunt aut ägna aut nepitta (Ariatid. p. 14)> 
et praecepta de eclysi, spondeasmo, ecbole (Bacch. p. 11; Aristid. p. 28: 
xal yinQ zovtwv twv öiaarrffidzcov (I) ;i^pf/a ngog zag 6ia<po(faq zwv «(>- 
fiovuov nagslhptzo zoXq naXaiolq\ Plut. de mus. c. 11). 



Digitized by VjOOQ IC 



De irrationalitate studia rhythmica. 209 

5 sqq., et frg. el. rh. apud Porphyr, p. 256 = 40, 18 W. •) Quo- 
modo gnecnrritar perceptioni in eiusmodi intervallis percipien- 
dis, in eis vero quae ex toni partibas qnintis septimisve com- 
ponnntar, sunt adiamenta nalla; ea aatem, quae ex. gr. ex 
qoinqae septemve partibas octayis constant, neqae ad diesin 
speetare possant, enm maiora sint hemitoDio, neqne ad pyena 
rationalia, qnoniam in aeqnas partes dividi neqneant. Quo 
fit, Qt ex yariis toni partium compositionibns paaeae pereipi 
et in definita tetrachordornm modalatione poni possint atqne 
ot ea tantnm pyena sint rationalia, qnae cum tono proportioni- 
boB continentnr eisdem, quae inveninntnr in pedibns rationali- 
bns, diplasia, hemiolia, epitritiea, aeqnali, inter apyena aatem 
rationalia et tonnm intercedant Ijoyoi iTtifzoQcoi (^4, V^)- 

Qaid? si haec vel illa ex sex Ulis tetraehordi divisionibas 
Qteretar intervallis irrationalibns, an silentio id praeteritam esse 
putamas sive ab Aristoxeno ipso sive ab eoram masieoram, qai 
illi sna debent, aliqao (Aristid. p. 19 sqq. Mb. ; Ps.-Euclid. introd. 
p. 10, 18 sqq.; Anonym, de mas. c. 52—55) sive a Claadio Ptole- 
maeo, qai Aristoxenearam in tetraehordo seeando rationam cen- 
snram egit? Qai qaidem „calpat Aristoxenam, qaoniam in ehro- 
mate molli et in Chromate hemiolio tales posnerit primas se- 
condasqae a gravi nervo proportiones (!), qaae a se minimo 
et qoantam sensas non possit intemoscere, distarent^' Bo6t de 
mug. p. 370, 19 Frdl. (=» ElKoo%o%exaQT(^ fii^ei %6vov diaqfe- 
QovaiSv, wg firidefzlav a^iokoyov raig ala&ijaeoi ifiTtoieZv Ttagak- 
Äcr/f/v Ptol. c. 14 p. 33 Wall.). Idem eam vitaperat, qaod plares 
in chromatico genere, in diatono paneiores ehroas rationales 
statoerit, qoam extare ipse ratas est {vnEQßaXleiv so ixe fiiv * 
Uli Tov xQOßftctfixov, .... kvÖBiv di inl xov diaTOvatoi, jtXsid- 
yft»f qiaivofiivwv aagxSg twv fiekqjöovjdivcjv). Qaodsi ipse 
AriBtoxenns se illas aecnrate aadita dignoscere posse negasset, 

t) Seqnitur de interYallo primo quidqaam efiiciendum esse ne ex no- 
mine Ghromatis hemiolii qoidem (p. 74, 2: nvxvbv Ijfuokiov iari xov iva^- 
fionov xal zwv Siiaetov (JbcaziQa tj/uokla) bxaxi^ag r<5v ivaQ/iovlwv). 
Fac ne omittas, qaod hie quoque pycnnm anteposait diesig nempe hanc 
CE ülo derirabat, non contra. 



Digitized by VjOOQ iC 



210 Hago Jttsatz 

non erat, quo ansam daret Ptolemaeo ad impngnandum. Deni- 
qae qaod Vitraving, qai Aristoxeni libros inspexisse yidetar 
(cf. V 5, 9), e chromaticis chrois nnam profert toniaeam, e 
diatonis syntonam (V 4), id factum esse mihi videtur, ne ex- 
planationis perspicuitati officeret rerum abundantia, qnoniam 
ad UBum suum una in quovis genere chroa ei gufficiebat Argn- 
mentum vero de ceterarum chroarum chromaticarum irrationa- 
litate ne inde quidem capere poteris^ ni forte diatonum moUe 
quoque sequi chroas irrationales putare vis. 

Ac ne in mixtis quidem tetrachordis irrationalia intervalla 
inesse arbitror, si modo eis utuntur sonis, quae in tetrachordis 
illis sex simplicibus inveniuntur. Gonstat enim tetrachorda 
mixta ita oriri, ut non tarn intervalla quam soni mobiles e 
diversis generibus chroisve petantur unoque tetrachordo com- 
ponantur. 

Si igitur lichani sex cum parhypatis quattnor varie nno 
tetrachordo coniunguntur, media intervalla interdum accipient 
octavas duodecimasve toni partes, tamen ceteris intervalÜs de 
tetrachordi spatio subtractis statim fient yvwQi^a xcrira ta fie- 
yi&t]. Nam intervalla non metitur Aristoxenus, nisi ut defini- 
antur raaeig Bonorum ; si autem quae rdaig definita erit ab 
illa parte, manifestum est eam infinitam non ita fieri, si ab 
hac parte continetnr intervallo indefinite atque alterius soni 
mobilis raoig mutatur. Sed quomodo mixtionem tetrachor- 
dorum non tam ab intervallis quam a sonis pendere volnit 
Aristoxenus, eodem in irrationalitate egisse cum conicio, ita 
ut ex. gr. tertia toni pars in Chromate molli sit intervailum 
rationale , in aliis tetrachordi sectionibus irrationale, velut si 
diesi enharmoniae additur kfci t6 o^v, Atque quamquam vel 
alii soni reperiri possunt, qui terminentur intervallis yvwgifioi^ 
%fj alo^oBi — velut si diesi tritemoriae in acntiore parte ad- 
das bemitonium vel tonum — , tamen eis quas protulit tetra- 
chordi sectionibus rationalibus se continuisse Aristoxenus vi- 
detur, quoniam quaecunque unquam excogitari possent, arte 
sua complecti et doctrina usum excedere ac praeire certe no- 
luit Verisimile igitur est rationalitatem Bonorum potius quam 



Digitized by VjOOQ IC 



De irrationalitate stndia rhythmica. 211 

ioteryalloram natnrae tribuisse Arigtoxenam et ea interyalla 
daxisse rationaüa, qiiae hypate, sex parhypatis, qaattüor licha- 
DJg, mese terminentnr; qnae aliig sonis, irrationalia. 

B. 

De intervallig irrationalibag. 

Atqne praeter sonos Ulos, qui insunt in tetrachordig sim- 
plicibng et mixtig, mnltog aliog atqne adeo innumerabileg 
extare sequitnr e doctrina de regionibng i'roTcoig) gonoram mo- 
bilinm, de qua Nogter p. 36, 13 Mqd. et maxime y. 18: vorjtiov 
yag aneiQovg tov oqi^iäov rovg lixccvovg. oi yccQ av OTrjarjg 
T^y (fbivTiv Tov aTCodeöetyfXBvov Xi%avi^ rortov, lixccvog ^ioTai, 
diaxeifov d* ovdiv iort rov kixctvoeidovg ronov ovdi toiovtov 
olov fiii ökxea^ai Xixavov. Wem de parhypateg regione docet. 
Cf. p. 76, 27 ; 100, 7 gqq. Porphyr, p. 255. Tot igitur parhypatae 
totqne lichani extare posgunt, quot in utringqae goni regione, 
quam linea designatam cogiteg, extant puncta.0 

E qnibng, praeter qnattnor illag parhypatag gexqae licbanog 
rationales, alias qnasdam non modo doctrina egge pogitas, yerum 
etiam ad nsnm pertinnigge ipge Aristoxenng auctor est com- 
plnribos locis. El. barm. p. 70, 18 Mqd.: ov yaq öij TtQog t^v 
ovTTjv italgeotv ßlinovreg /tavreg ovt€ ro XQ^f^^ ^^^ ^^^ 
iguoviav ccQfiOTTOvtai' tüCTe ti /näkkov rijv dltovov (obiec- 
tnm; iiarovov libri) kixavov (praedicatom) Isxziov rj rrjv ^ixQip 
ovyroviaviQav; agfiovia (i. e. genug enharmoninm qnoddam, non, 
11t Yertit Marqnarding, „Wohlklang^, qna gignificatione vox 
nnsqnam inyenitar apad Arigtoxenam) pilv yaQ elvat zjj aia- 
^joei xoT afiq>OTiQag Tag diaigiaeig q>alyevai, ra de fzeyi^rj 
tuiy diaOTTjfiaTCJv örjlov OTi oi %avTa h hcarigif twv dtaigi- 

1) Consonorom vero iDteirailoriim /jitySdi] dicit (p. 80, 2) rjtoi oXmq 
<>wf Byeiv xonov (nos: „Spielraum'') [alk' ?} iv ßsy^S-u ägtoxai seclu- 
^cda] ^ navteXcog axagialov tiva, Quod a Marquardio non intellectam 
eise docet eins versio. Cur autem additom sit rj navteXwq axagialov xiva, 
pro certo dicere neqaeo; sed id ipsum testatur summam et aurium et ex- 
pUnationi« snbtUitatem foisse in musico. 



Digitized by CjOOQ IC 



212 Hugo Jusatz 

aewv, t6 d' eldog xov tergaxoQdov %a\ytb, di orceg xcri %ovs 
TcJv äiaarrjiiartav oQovg avayuaiov eifteiv rovg avrovg, Con- 
cessit igitnr musicus, qna ipse uteretur eDharmonii generis 
modalatione, eam hod unicam esse, sed vel aliam esse, quae 
in idem genns caderet. Lichani autem enharmoniae dicontar 
et lichanus, qnae ditono distal a mese et ea lichanns, qnae 
paalo acntior est et inTenitor in tetrachordo enharmonio illo 
irratioDali, quo nsos esse aequales commemorat plaribas locis, 
qnibas, quod dlrovov scripsimns, probatnr. P. 36, 33Mqd.: 
OL ixkv yccQ aXkot äiaq)iQovtai TteQi ötaazrujiaTog ixovov, olov 
TtoxeQOV dhovog koriv ri Xixotvog rj ovvtovuytiQa, (og fziäg ovar^g 
haQfnovlov = inter se pngnant, utram lichanns enharmonia 
Sit ea, qnae ditono a mese distet, an ea qnae sit illa acntior, 
qnasi yero nna tantnm extet lichanns enharmonia. — P. 32, 10: 
ol fxkv yaq rrj vvv xaTexovOT] iieko7CoU(^ avvrjd'eig fiovov oneg 
eixotwg ttjv dlrovov Xixavov l^OQtCfivoiV awrovcofiQOig yaq 
(seil. Xtxavolg ivagfiovlotg) xquivtat ox^dov ol nXelOTOi rm 

vvV orav 6* aq)U(ovTal Ttore eig zfjv otQfxovlav, eyyig 

Tov xQ^t^^'^og mayovoL, Neo non p. 40, 1 , nbi dicit, üiter- 
yallnm inter lichannm et mesen in genere enharmonio esse 
rjrot oxTaTcXdaiov rrjg ilaxlOTrjg öiiaewg rj (amgip rtvi xai navte- 
XiiSg aii€l(if6i]V(p elarrov. Verba nltima Westphalins (Rh.'p. 143) 
rettnlit ad chroma moUe. At enharmoniam qnandam chroam 
eis qnoqne signifieari cnm testantnr ceteri loci tnm totos locus 
ipse, qnem exscribere longum. 

Aristoxenns igitnr dicit aeqnales snos adhibere lichannm 
acntiorem enharmonia rational!, qnae distat ditono a mese. 
Mese antem, qnippe a qna profectas lichani interyallnm dime- 
tiatnr, sibi constare debet. Plnribus antem locis (p. 40, 20; 
78, 13; 90, 17; 92, 23) dicit esse htfieXhg, i. e. a legibus hax- 
monicis aliennm et propterea ab asn legitime exclnsum, si 
ol xhaQxot q>d^6yyoi rtp öict teooaqtjv non concinant. Atqui 
Aristoxenns irrationalinm interTallomm systematnmqae pro- 
prium genns certe non ideo statuit, nt e doctrina sua statim 
exclnderet. Neque enim intellegeremus , cnr de regionibas 
Bonorum mobilium tam plene atque accurate dissereret ac cor 



Digitized by VjOOQIC 



De irrationalitate studia rhytbmica. 213 

infimtüm esse nnmeram sonornm mobilinm tantopere premeret 
(p. 36, 19 sqq; 68, 27; 100, 8 sqq.; Porphyr, p. 255: negl rrjg 
aicHQlag twv riaeuv TtoXlaxov öulXeKTai). Itaqne si syste- 
mata interrallis irratioDalibns ntentia excepisse eum patamus 
doctrina, facere non poterimas, quin tetrachordi diatessaron 
spatinm irratioDalibns interyallis non mntari, yemm in eo 
altenim interyallnm tanto angeri, qnanto altemm minaitnr, 
pntemoB. Itaque ant acatior sola diesis angenda ant angmen- 
tnm inter ntramqne diesin pro rata parte distribnendum est. 
Qao fit, ut modo lichanus sola, modo nterqne sonns mobilis 
6it irrationalis. Totins antem tetrachordi spatinm nee minni- 
tnr neqae angetnr ; si tarnen accidit, tetrachorda fient fxfÄelij, 
velnt ea, qnae a qnibnsdam mnsicis adhibita sunt, nt anetor 
est Aristoxenns apud Plut. de mus. c. 39: xai twv koTUJTiov 
uvag TtaQaviaot (remittnnt contra legem) (pd^oyyiay al.6yi^ rivl 
iiaari^fictri. Qao loco easdem quas locis snpra allatis divi- 
siones, enharmonias scilicet, significatas esse yoluit Marqnar- 
dios (p. 270). At apnd Plutarchnm quidem Noster dicit ab 
utis masicis lichanos semper moUiri (iialaKlKovai) , i. e. gra- 
viores in suo qnasqne genere snmi et ad lichannm diatoni 
mollig vel chromatis mollis qaam proxime accedentes; locis 
antem sapra allatis de lichano enharmonia qnadam sermo est 
Neqne fiakaxi^ovai illnd conyenit cum generis enharmonii na- 
tura, nam „cantio eins maxime grayem et egregiam habet anc- 
toritatem** Vitrny. V 4. Multo similiores eae tetrachordi diyisio- 
nes faisse mihi yidentnr, quas significat p. 30, 14, cum dicit 
aeqnales saos plernmqne in Chromate yersari propter dnlce- 
dioig qnoddam stndinm (öia to yXvxalveiv). Habemas igitnr 
irratioiialia interyalla chromatica. Extitisse aatem in diatono 
qnoqae genere chroas irrationales, inde sequitar, qaod in dia- 
tono plares qaam daas illas chroas rationales esse significat 
p. 98, 26 : ijti to fiiarjg xai Xixavov öiaavrjfia, o zi äv nore 
^^7Xiyjl ov %a^ lnaaTTjv %q6civ tcHv öiaTovcov. 




igitizedby Google 



214 Hugo Jusatz 



De systematis harmonicis irrationalibas. 

Diatessaron semper habere ^rjroy /liye&og contendi. Cni 
non obstat, qaod Aristoxenns de systematis rationalibas et irra- 
tionalibus (p. 24, 1) dieit: ta ixkv yag avTwv aX6y(p 6t,aov!\noxi 
wQiOTai, xct &l ^r]T(py qaod recte intellegemus ita, nt interyallnm, 
qno systema definitar (ägiazaiij interpretemur intervallom id, 
qaod interest inter summum et iDfimnm systematis sonnm. Sy- 
stemata enim ab Aristoxeno non modo avfiqiwvlat dicnntur} 
verum etiam nvyLva *) et oTtvxva (cf. p. 34, 21. 24 et ipsam 
systematis definitionem p. 22, 2: ro dh avartjfia avv&erof ti 
vor]tiov Ix nleiovwv rj ivog diaGTTj/ÄaTwv). Systemata igitur 
irrationalia e duobus intervallis composita erunt aat inter 
bypaten et irrationalem lichannm, ant inter irrationalem par- 
bypaten et mesen ant inter lichannm irrationalem et paramesen 
ant inter alios sonos eis similes ; ex tribns antem ea, qnae dno- 
bus sonis mobilibns irrationalibns non dia reaaagtjv concinen- 
tibos terminantur, Teint tetrachordnm inter lichanuin meson 
irrationalem et triten synemmenon irrationalem ; rationale yero 
erit systema inter lichannm meson irrationalem et lichannm 
hypaton irrationalem. Discimus antem ex hoc loco systemata 
irrationalia non ea dici, qnae interyalla irrationalia complec- 
tantnr vel ex eis composita sint, sed qnornm nniversum spa- 



1) Item nvxvov latius patet, quam vulgo putatur. Nam summa est 
non modo iotervallorum inter bypaten et lichanum in harmonia et Chromate 
positorum, sed omnino duorum quorumlibet continuorum, si modo tertio 
eiusdem tetrachordi intervallo minor est Quod accidit in harmonia et 
Chromate (ezcluso toniaeo); atqui de eis solis generlbus loquitur musicas 
p. 9U, 23 Mqd., cum dicit: oi 61 xov xovov (seil. Sidtievxtixov) nepiixoy^^^ 
{g>d^6yyoi) ipupoTBQoL eiai nvxvov ßaQvxazoi, cui interpretando , cum te- 
trachordum cum diatessaron confunderet, imparem se praebuit Marquardios 
(pp. 348. 350). Nam intervallum inter mesen et lichanum maius est inter- 
vallo inter mesen et triten {2> 1 + V4, !*/«> 1 + V^» 1*A> 1 + '/«» ««^ 
1V« = 1 + V«). 



Digitized by VjOOQ IC 



De irratioDalitate studia rhythmica. 215 

ivm abest a sex chroarum simplicium intervallis compositis. 
Qaocuin pugnat Pseudo-Euclidis (p. 16) et Bryennii (p. 385) 
systematüm irrationalinm defioitio: tj7 öh rov ^rjrov xai aXo- 
yov diatpoQf diolaei avarii^oeta ooa hc ^rjTtSv äiaarrjfiaTWv 
or/neirai TtSv i^ aXoywv ' 8aa fth yaq ^rjTcc, iyC ^rjTüiv iarlv ' 
ooa dk Sloya, I? akoywv (oaa di i^ akoywv, aXoya Bryenn.). 
At eam non Aristoxeneam esse vel elocutio coargnit. 



CAPUT VII. 
De vocibm loyog et akoyia. 

Cnm igitar cognoverimns, qaae intervalla, qaae systemata 
dicaotar rationalia, qaae irrationalia , sequitnr, ut qaaeramus, 
cnr ha sint dicta. Ikkoyov esse, qnod loyov hod habet, per 
86 liqaet: loyov vero proportionem (Verhältnis) iDterpretari 
band canctati viri docti tempornm irrationaliam notionem Ari- 
stoxeneam a Dionysio, Aristide, Bacchio locis snpra allatis 
perverse explicatam esse contendemnt (Westphal. Frg. n. Lehrs. 
p. 221, alias ; alii, velut Caesar pp. HO. 286, Grafins p. 39, Dio- 
nysinm imprimis impngnant). At cnm Haliearnassensem illnm 
qaidem in graeca lingna litterisqne band medioeriter versatnm 
et edoetnm esse sciamns, dnbinm est, an illi Xoyov rectins 
explicayerint qnam nostri homines. Id antem tenendnm esse 
pnto, nt Aristoxeni notiones ac verba ex ipsins tantnm nsn 
ac ratione interpretemnr, neqne vero acqniescamns in mathe- 
matieonim, qni tnm erant, nsn, velut Enclidis, qni libro decimo 
doetrinam de lineamm rationalitate et irrationalitate tractayit 
atqne artificiose excolnit, et libri, qni inter Aristoteleos in- 
venitor et inscribitnr tcsqI aroftwv ygafxf^wv, auctoris, qni Encli- 
dis rationes seqnitnr. 

Qnaeritnr antem, qnocum intervallis rationalibns intercedat 
proportio. An cnm intervallo primo? Atmonadem ad nsnm 
spectantem, qna interralla rationalia commetiretnr, irrationalia 
commetiri se posse negaret, non posnisse Aristoxennm snpra 
docuimns. Atqne etiamsi intervalla rationalia omnia ad vicesi- 



Digitized by LjOOQ IC 



216 Hugo Jusatz 

mas quartas toni partes redigi possnnt et redigantar a Ptolemaeo 
(1 12 p. 30) et Arktide (p. 19), tarnen an id Aristoxeni ipsios 
fäerit dnbinm; alii enim (yelut Porphyrins p. 311) tonnm divi- 
dnnt in partes dnodeeimas, quibns intervalla singnla exprimant 
(v7ioyL€ifzevov >caxa tov tovov olqi&^ov rov twv öiudcKa xora 
Tov ^QiOTo^evov). Ptolemaens antem et Porphyrios in eo 
concinont, qnod rationem propositam statim miscent cum alia 
ita, nt cum generis enharmonii intervalla ille bis sex, semel 
daodeqainqnaginta toni partibns vicesimis qnartis, hie bis tri- 
bns, semel yiginti qnattnor partibns duodecimis expresserit^ 
iam chromatis mollis dieses ex tritemorio, vTteqkxov e tODO^ 
dimidia tertiaqne toni partibns componi dieant. Qnamm ratio- 
nnm in elementornm harmonicomm fragmentis haec sola inve- 
nitnr. Sed ntnt id se habet, id certnm est non omnia inter- 
valla rationalia habita esse ab Aristoxeno, qnaecnnqae dno- 
deeimis vel vicesimis qnartis toni partibns commensnrabilia 
essent; qnod si factnm esset, mnlto plnres tetrachordi divisiones 
adhibendae atqne plnra intervalla in rationalinm numero erant 
habenda, quam statnit Itaqne non sunt andiendi, qni %o 
^r]xbv commensnrabile, zb akoyov antem incommensnrabile inter- 
pretari inbent (Westph. Rh.' p. 132, Marqnard. p. 240). 

Ac ne inter einsdem qnidem systematis intervalla ratio- 
nalia intercedere proportiones volnit mnsicns; nam si qnas 
statuas, eas plernmqne non tam simplices esse, nt inde de 
intervallornm spatio liceat cognosci, invenies, simplicissimarnm 
antem qnasdam non adhibitas esse. Nam si forte efficias e 
loco Aristoxeneo apnd Porphyrinm p. 256 Wall. = 40, 22 W., 
proportiones intercedere inter Tcuxva, qnae snnt inter hypaten 
et lichanum, et vTteQexovTo, ad rationalia intervalla spectabont 
hae proportiones: 1:4, 4:11, 3:7, 2:3, ad irrationalia vero 
1:2, 1:3, 3:4 aliae. Cetemm is locus ita comparatns est, 
ut non magis ad rationalia intervalla, quam ad irrationalia 
pertinere videatnr; quem antem ad modum sit intellegendns, 
postea (p. 222) apparebit. — Unica autem proportionnm con- 
cinnitas, ut iam supra (p. 209) memoravimus, inest in eis pro- 
portionibns, qnae pycnis snnt ad tonnm; attamen latius oon 



Digitized by VjOOQ IC 



De irrationaütate studia rhythmica. 217 

jtttet Nam si omnia intenralla rationalia proportione definiren- 
tnr, qoae cum tono, mensnra scilicet; intercederet, ita simplicio- 
mm qaoqne proportionnm complures a rationalibas tetraohordi 
modnlationibnB exclnBae, earnm autem, qnae propter nume- 
roram magnitadines saut difficiliores perceptn, qnaedam (3 : 8, 
7:4, 11:6) in maioribus tetxacbordi intervallig adhibitae esse 
putandae sunt. Atqni constat Aristoxennm maiora illa inter- 
vallanon ad nnam nümeram redegisse, quo, qaot quantaeque 
tooi partes inessent, diceret, yerum ex minoribus mtervallis 
composnisse, ex. gr. intervallum inter lichanum chromatis 
moUis et mesen non ex ^V« toni partibus, sed ex Va + Va 
+ ^h+ V3 (cf. eL barm. p. 38 Mqd.). Quae cum ita sint, Ari- 
stoxenos interyalla rationalia non ad praestitntas qnasdam 
proportiones conformavit neqae alia intervaUa, qnae propor- 
tionis expertia essent, in ordine irrationaliam babuit. Immo 
aaribas snbtilissimis ea qnae in nsn erant, censnit ac de eorum 
rationalitate decrevit, cum in cognoscendis atque definiendis 
spatüs ingrederetnr eam, qnam snpra (p. 208) demonstravi, ra- 
öonem ac viam, ut a consonantiis profectas intervallornm iam 
pereeptoram atqne definitoram spatia partiretar in doas vel 
tres partes aeqnas componeret, aliud de alio subtraheret, 
eiutodibus semper usus perceptione et ratione (cncoij et dia- 
vola, p. 48 sqq. Mqd.). Quae autem bac via non assecutus 
est aaribus neque ex aliis derivare poterat, ea voeavit irra- 
tionalia. 

Qnod autem alia interyalla dixit rationalia, alia irratio- 
nalia, eins rei causa idonea ac sufficiens in ipsa definitione, 
qnae s^d Pseudo-Euclidem et Bryennium extat, inesse mihi 
ridetar. Itaque interyalla atque, quoniam interyallo terminan- 
tnr, qrstemata quoque propterea sunt rationalia, quod eorum 
l^syi^^ ocTtodidovai, i. e. spatia, cum auribus accurate percipi 
poBsint, numeris exprimere licet; irrationalia autem, quod 
eorom spatia neque accurate percipi nee numeris dici possunt, 
ac oe minuta quidem illa interyalla, quibus differunt a ratio- 
Balibus {ftaQallaTTovai xavxa ta f^eyi^), numeris reddi 
poBsunt Quodcunque igitur spatium harmonicum liyead^aL 



Digitized by VjOOQ iC 



218 Hugo Josatz 

i. e. per praedicatum {QfjiÄa) pro certo definiri potest, id erit 

QTjTOV. 

Ac de harmonica qoidem doctrina constat notiones Qfjvog et 
aloyog pertinere ad gpatiam vel UDioscniosqae intervalli vel sy- 
Btematis universom, proportionis aatem significationem eis nee 
per se sabesse neqae nsn supperaddi, sed inesse in eis sensum 
definiti spatio et indefinit! (der Grösse nach bestimmt und un- 
bestimmt). Qnoniam antem notiones suas in omnibos doctrinae 
musicae partibns eodem sensa adhibnisse Aristoxennm consen- 
taneum est, in rhythmica qnoqae ^ri%6v et aloyov id esse pu- 
tandnm est, enius spatinm nnmeris definiri ant potest ant non 
potest. Quae vis non modo satisfacere yerbis osaiqae, sed etiam 
vestigia fecisse mihi yidetnr maxime in definitione pedom ra- 
tionalium irrationalinmque. In qua etiamsi proportionis yim 
snbesse notionibns loyog et aXoyla concedamus, non offendi- 
mur illo MQiarat Xoytj); illud vero wQiarac aloyltjc nonne si 
non contradictionis in adiecto, quam yocant, at certe zengma- 
tis crimen contraheret Aristoxeno? at ne id qnidem in notio- 
nnm definitionibus ferri potest. Mire antem confonderentar 
verba, si ägiazai aXoylq dictum esse putaremns pro ovx ^Q^' 
aTac'koyq), qnippe quod expectaremns, si Uyog esset propor- 
tio. Erant certe, qni akoylav, qaamvis opposita esset propor- 
tioni, tamen quodammodo certam quandam proportionem esse 
vellent. Quod absurdissimmn esse breviter monnisse hie satis 
esto ; postea enim repetendum ac pluribus refatandnm. Tollitur 
antem omnis difficultas, quae inest in illo ÜQiarai de pedibos 
irrationalibus dicto, si rem redactam esse credimus ab Aristo- 
xeno non tam ad arithmeticam quam ad geometricam, ijoyov 
et aXoyiav non ad proportionem quandam, sed ad spatinm 
pedis conferimus. Ut enim quodvis intervallum atque systema 



1) Cui verbo cum proportioDis sensum, si modo subest, per se non 
inesse apertum sit, ex aloyov notione opposita irrepslsse oportebat. At 
non tam ^r^tov sequi dkoyov sensum, quam hoc illius, inde cognosdmus, 
quod illi oppositum est a quibusdam t^ ä^^rftov, nempe de rebus mathe- 
maticis nescio quibus asurpatum (Plat. Hipp. mai. p. 303 B : oiö'bv xatXvst 
d^Qi^Twv exaxsQQ>v ovccov rdxa (ihv Qrjfca xd awa/jupore^ eiyat)- 



Digitized by VjOOQIC 



De irrationalitate studia rhythmica. 219 

continetar duobos tenninis, sonis, ita temporum quoqae om- 
niom ac pednm gpatia includnntar terminis (ogoig), qui dicnn- 
tur futaßaaeig (Psell. § 6, p. 75, 25 W. : ol di vno %iZv ntvij- 
Oi<av [xavexofjievoL xQOvoi) ayviooToi öia OfiLXQOTrjTa üansQ 
oqoi fivig ovreg vuv vno tüv fj^efiicSv xcttexofjLiviJv xq6vu)v), 
Itaqae qnemvis pedem wQiOfiivov esse dicere ei licnit. 

Si aatem cigtatai de pedis spatio nniverso dictum est, 
'^yof et aXoyiav eodem pertinere par est. Atqai tarn in rhyth- 
mica iirationalitatis definitione invenitar illnd ägianai quam in 
barmonica systematom definitione, quam snpra (p. 214) attuli- 
mo8, qnae res docamento est ntramqne definitionem ex eadem 
ratione profectam eodemqne modo inteilegendam esse. Con- 
cinnitas antem definitionnm clarior etiam erit atqne eyidentior, 
81 quid aliad pro loyii) et aXoylff sabstitnerimas. Nam in de- 
finitione pedam xonra yhog differentinm (p. 35, 19 W.: otav b 
ftifTov xov iaov koyov ^j^, 6 3i tov öinXaalovog, 6 dh aXkov 
Ufa Tcjy evQv&fiwv xQoviov) in Xoyov iura aperte saccedit 
X^ofog svQvS-^og. Nempe eadem res illo abstracto, hoc concreto 
significator. Neqne igitnr ab Aristoxeni sententia aberrabimus, 
si in hac quoqae pednm rationalinm et irrationalinm definitione 
Dofionem loyov idem fere sibi velle credimus, qnod XQ^'^^^ ^^' 
^v^liov, cni, nt infra docebimns, oppositns est et ad aXoytav 
conrenit xQ^vog a^^v^f^og. Si igitnr pedes rationales et irra- 
tionales tenninantnr, i. e. exaeqnantnr temporibns singnlis, — 
qnae qnidem qnalia esse oporteat, hie omittimns, — apertum 
est Yoees ^rjrog et aXoyog, porro Xoyov et akoylav referenda 
esse ad nnirersüm pedis spatium, non minus quam ad syste- 
matnm hannonicomm. Itaque pes irrationalis, qualem descrip- 
Sit exemplo chorei irrationalis, accurate conrenit cum spatio 
sfstematis irrationalis, velut pycni, qnod hypate et parhypate 
rationaliboB, lichano irrationali utitur. Nam in utroqne alterum 
Bpatimn est definitum, alterum indefinitum, Universum autem 
et STstematis et pedis spatium indefinitum. Ut autem syste- 
nuta sunt, quae ex interrallis compluribus irrationalibus com- 
posita sint, tarnen cum interyallo terminentur (ägiarai) ratio- 
oali, non dicuntur aXoya, sed ^i^ra akoyiog iiaiQov^eva dicta 



Digitized by VjOOQ IC 



220 Hugo Jusatz 

esse conicio (secandüm el. barm. p. 72, 8 Mqd.), ita pedes oogi- 
tare possumns atque extitisse postea cognoscemuB, qai, cum ei 
irrationalibaB temporibus componantar, tarnen non dicantar 
aXoyot. 

Qaae cum ita sint, ea pednm irrationalinm definitio, quae 
inter diaq)OQag Tcoömag Septem est tertia (in excerptis maiori- 
bu8 et Psellianis, apnd Aristiden qnarta), aut nimis aut parnm 
late patere videtar. Tres enim irrationalinm tempornm com- 
positiones (ovoTi^iiaTa) cogitari poBsnnt: 

1. agaig aloyog nqbg d-ioiv ^riTijv (^-^ vel ^i), 

2. x^iaig akoyog TCQog agaiv QTjTrjv (-^vel^^), 

3. aQOtg aXoyog xai d^iaig akoyog (ixvelii). 

Si igitur verba definitionis tov avu xQovov rcQog xbv xaim 
ILirj elvat ^tjtov latissime patere Btatuimns C^»» ra f^i^rj kauv 
akoya Ttqog aXhila), omneB tres specieB eis excipinntnr; sin 
autem tbesin, ad quam confertnr arsis, antea definitam [j^ffviiv] 
esse snbaadimas — nt snbandiendnm est in priore illo loco 
(o yoLQ Tocovtog novg akoyov fiev 'd^ei to avcj ngog %d nariü 
[seil. ^i]T6v et ölar]iLiov]) — , ad irrationalinm tempornm com- 
positornm speciem primam tantnm spectabit definitio. Qua si 
alteram speciem comprebendi Toluisset mnsicns BnbtiliBsimas, 
non dnbito, quin addidisset tj rov xarw xQovov tvqoq xbv avo) 
seil, iir} elvai ^rjtov, Sed ea supplenda esBe non Tidentor, 
qnoniam et ab utrisque excerptis absnnt neque ab Aristide 
(p. 34 Mb. = 51, 11 W.: reraQTr] 15 twv ^rjrciv, iiv ^ofisv 
"koyov elTceiv T^g aQoeiog nqbg ttjv d^iatv) lecta esse 
apparet. 

Ac profecto veriBimile est pednm irrationalinm nnicam 
speciem fuisse primam illam, qnae arsi ntitur irrationali, thesi 
rationali; secnnda antem propterea non respicitnr, qnod nns* 
quam faeit pedem, sed xqovov ^vd^iionoUag Xöiov; tertia vero, 
qnamvis sit in pedum nnmero, non est pes aloyog^ sed ^rjftoq^ 
quandoquidem bina tempora irrationalia tantnm temporis spa- 
tinm commune habent, quantnm rationalia bina, ex quibus vel 
augendo vel deminnendo orta sunt, i. e. %q6vov et Ttodubv et 
qrirov. Verum de eis postea accuratius. Agi autem in ter- 



Digitized by VjOOQIC 



De irrationalitate studia rhytbmica. 



221 



!§1 



Wfilgw Stadien. UV, 




Digitized by VjOOQIC 



222 Hugo Josatz 

tia illa pednm differentia de pedibns et yivei et fieye&ei diyer- 
sis, docnmenti loco proponatur hoc pedum inter se differentiom, 
quog statait Aristoxenns, stemma, quod illustrare ac verbis 
perseqai nolo, ne totam rem rhythmicam hac dissertatianciila 
complecti cogar. 

Pedes irrationales dictos esse, qaod indefinita sant nni- 
versa eorum spatia, denique apparet ex postremis capitis iUius 
verbis. Cum enim ad irrationalitatem, rlva TQo/tov kv toig 
TteQt Tovg ^vd-fiovg Xa^ßdveuai, explanandam aberrasset, ad 
choreüm irrationalem reversus haec addit p. 35,5 W. : g>av€Qby 
Ö€ öia Tiüv eiQTjfihwv^ oTi fi fxiat] Xriqi&siaa xu)v agaetav ovx 
iarai ovixix€%Qog rij ßdaei ' ovdiv ydg avxuv (liTQOv kari xot- 
vov eiQv&^ov {ßi^v&iAov temere Westphalius). ') Infra autem 
docebimus x^ovovg evQv^iiov, ^v&^oetdri, a^^v&ixov non spec- 
tare posse nisi ad tempora composita. Communis igitar tem- 
pomm rationalinm duoram mensnra evQv^fiog non inest in 
tempore primo, neqne ei opposita esse pntanda est mensnra 
communis a^Qv&/iog talis, ut pertineat ad tempora primo mi- 
nora; verum fiirgov illud noivov inesse debet in toto temporis 
spatio, quo thesis arsisque comprehenduntur. SvfifieTQa an- 
tem hie duo spatia dicuntur, non quod eadem mensura ntator 
utrumque semel pluriesve, sed quia commune habent spatium, 
quod rhythmi mensura esse potest. Eodem autem modo Ari- 
stoxenus apud Porphyr, p. 256 = 40, 21 W.: waavTfog (Je, 
inquit, xat tojv aTtelQwv ixelvq) (seil. t(^ Xriq>d'iv%i Tcvxfffi) 
v7t€Qex6vTwv ?v Ti lrjtp€Tai ^iye&og xoöe ri {to libri) atfifie- 
TQov xiy Irjqyd-ivTL nv%vi^. Ilvxvdv igitur quodlibet est ovfi' 



1) Quae fortasBe in pristino Ubro Aristozeneo statim insecuta sant 
verba xalsitai 6' oirtog /o(>cro( akoyoq, ab excerptore autem suo loco 
omissa et postea hie addita sunt. Nam ta elgijßiva non ad eam expla- 
nationem, quae proxime antecedit, spectare posse postea liquebit Item 
illic intercidisse mihi videtur praeceptum, quod extat in fragmentis Pui- 
sinis § 6: wate elvai ipavegov — elQvifihov atpOQiafiov ^x^^^^i *^ nescio 
an uno enuntiato olim coniunctum fuerit cum illo hunc fere in modum: 
ipavBQOV 6k öia t(5v elgrifihfov, oxi rj fiiar^ — svgvS-fiov, xal ou 6 novi 
},6yog — ^/ov(7cc. 



Digitized by VjOOQ IC 



De irrationalitate studia rhythmica. 223 

nevQov sao vncfixovri, quoniam mensara eornm communis 
eadem semper ac definita est, dico t6 dia reooaqtav. 

Qaae si recte disputata snnt, apertnm est Aristoxennm 
io Qtraque masicae parte nsnm esse ratioDibus eisdem eodem- 
qae coosilio, ac notiones toi ^rjxov et tov akoyov atrimque 
eodem sensu nsurpasse; illud enim dixisse id, quod spatio 
definito est, hoc, quod indefinito. 

Veram enim vero ab hannonica dififert rhythmica eo, quod 
Ulft siogolis interyallts utitnr per se definitis ant indefinitis, quo- 
niam mensura, tonus, cum ex consonantiarum minimarum, dia- 
pente et diatessaron, discrimine oriatur, constanti est spatio et 
eodem semper; in hac vero propter variam agogen mensura non 
gignitnr nisi eis ipsis temporum spatiis, quae metienda sunt. 
Itaqne cum loyog vel aloyia in harmonica yel in singulis atque 
aiwotatis spatiis insit, in rhythmica compositis demum potest 
tribm. Quamobrem singula tempora per se nee ^rjTa neque 
ahya sunt, sed koyog eornm ita fit, ut alternm tempus alterius 
comparatione definiatur. Quodsi igitnr in fragm. Parisin. § 6 
scriptum esse Tidemus, pedum esse loyov iv xQovoig nelftevov 
ant iioylay iv xQ^voig xeif^ivrjv — quod praeceptum non est 
cor Aristoxenenm esse negemus — , inde elucet, cur a nostro* 
nun muflicorum usu, quo totus numerus sive tactus unus pluresve 
QBo tempore interdum explentur, abhorrens Aristoxenus nisi 
temporis alicaiusO divisione pedem i. e. loyov yel aloylav 
oriri posse negayerit (p. 280 Mor. = 33, 8 W. : avev öiatQiaewg 
X^vov Tcovg ov doTiei ylyvea^ai). In eadem autem rhythmi- 
cae eondicione positum est , quod tempus quoddam non sim- 
plidter ^r^rov yel aloyov dicit^ sed cuius temporis compara- 
tione definiatur, addit p. 294: 6 yag roiovxog Jtovg Skoyov fihv 
f|«t To avw TtQog %6 Y.a%u) et p. 298: ol äk akoyoi (Ttodeg) 
iidffiqovat tuiv ^ijtcSv, %i^ rov avio XQOVOV UQog rov xarw iifi 
<^vat ^or. Sed in eis comparationis siye proportionis signi- 
ficatio non tam in yocibus ^ri%6g et akoyog inesse putanda est 
qnam in praepositione adiecta. Item in notionibus i.6yog 6 xov 

1) Non, quod vertit Westpbalios (Rh.> p. 110), temporis universi » 

15» 



Digitized by VjOOQ IC 



224 Hugo JuMtz 

Xaov, öiTvXaalov cet. — sie enim solnm elocntos esse yidetar 
Aristoxenns — , proportionis significatio in nameralibas inerit, 
non in Xoyq). ^oyog igitnr in rhythmica qnoqne non estpropor- 
tiOy sed definitio proportione qnadam constitnta, qnam definitio- 
nem nnncapamns relativam. Qoae eam ita sint, in loyov irrep- 
sisse potins mihi yidetar proportionis yis qnam ei snbesse. Atta- 
men non refragabor, si qnis loyov proportionem interpretatar, 
modo bene meminerit sabditiciam esse eam yim propter rhythmi- 
cae singnlarem condicionem neye yero ad harmonicam trans- 
ferre stndeat Neqne antem mihi est dnbium, qnin Aristoxenns 
praeceptam snam ita comparatnros fnerit, ut pedem qaemvis 
ant definito aut indefinito xQovov (Aeyi&Bi terminari {ägia^ai) 
diceret, nisi bene sciyisset, temporis spatium, qnod in hac 
agoge positnm est definitnm, idem in illa indefinitnm esse posse 
et eontra; ehorenm antem irrationalem inter trisemum et tetra- 
semnm pedes spatio esse intermedinm dixisset, nisi per yariam 
agogen tetrasemnm pedem trisemo aequnm fieri posse cogno- 
yisset. At cnm praeceptam aniyersam ita comparare non posset, 
tamen ita intellegendam esse exemplo docait ita, at stataeret 
tempas primam in pedibas rationalibns esse eiasdem spatii atqne 
in irrationali, qnem cnm Ulis oompararet Qaae eam ita sint^ 
persaasam mihi est harmonicam illam irrationalinm spatiornm 
definitionem qaadrare in rhy thmicae qnoqne asum ; nam aloyog 
is erit XQ^^og, cuius (jiiyB&og (relatiynm scilicet) oTcoöidovat 



1) Sic enim extat el. rh. p. 36, 20 sq.; 36, 18. 21 ; 37, 3. 4. 5. 9. U. 
12. 15, Psell. § 9. lUud vero 6 taog, Sinkdaiog sive öinXaolmv cet. löyoq, 
quo Bolo utuntar Aristides et frg. Parisin., ab Aristoxeno alienum esse vi- 
detur. Nam p. 34, 16: (lexa^ ovo Xoywv yvotglfKov xy aladTJaei, rovxe 
iaov xal xov Sinlaalov et p. 37, 9: zguHv kafißavofihwv Xoyafv, rov Tf 
fijov xal rov StnXaalov xal rov nevzanXaalov non supplendam est Xoyov, 
sed neatro genere accipiendam. Semel scriptum videmus in excerpüs 
rhythmicis maioribus p. 36, 12: SaxwXixov fjfkv oiv ian rb iv ia(p Xoyai. 
lafißixbv 6h tb iv rqf 6inXaalq>, naiwvixbv 6h tb iv x<p ^fuoXlqi, semel 
apud Psell. § 9: ylvsrai 6b noze novg xal iv zQinXaalt^ Xoytp, ylvszai xal 
iv iniZQizqf, At in pristino libro extitisse zb ivlaov X6y(p cet, articuli 
absentia adhuc significare videtur. Aoyoq igitur Aristoxeno non est loo; 
aut 6mXd(jiog, sed zo taov aut zb 6mXdaiov. 



Digitized by VjOOQIC 



De irratioxialitate studia rhytbmica. 225 

dj olov T€ iavlvy et qui TtagakldtveL rovg xQovovg ^qrovg 
aloy(i) ^^^^ XQ^^Vf ^' ^- QQAnto sit rationalibas temporibug maior 
minor, dici non potest. Quod in definitione snpra allata Bac- 
ehins aperte tradidit, idem Aristides et Dionysins testati sunt. 



CAPUT vm. 

Qtädsü tÖ xaxä rovg xwv agiS-aiZv j^iovov koyovg ^rjroy. 

Irratioiialia gpatia anribas distincte atque accarate per- 
cipi non posse contendimiis et consentiunt viri docti, qnatenns 
ad harmonicam attinet Itaqne notio rov aXoyov complectitar 
ootionem tov ayvcioTov tfj aia^öEi, %b ^tjtov antem compre- 
hendit to yvcogif^ov. Qaod cnm ex definitionibus illis apnd 
Pseadeaclidem et Bryenniam aliisqne ex locis effecerimng, tnm 
mde liqaet, qnod quotieg certi cniagdam intervaUi vel goni 
irratioDalig meDtionem facit Arigtoxenng, indefinitig utitnr ver- 
bis {fiianQ(p cvvTOvuniQav, fnyt^Qif) rtvl xa/ TtavreXoig afieXq)- 
i^ti^ ihmov, cf. p. 21 1 gq.). Itaqae qaod aloyLav dicit egge 
iio ioyußv yvu)Ql(iiav rfj aia-d^aei ava ixiaov, akoylav ipgam 
6886 SyviacTov rft alad^aei profeggag egt. Qaod aatem accarate 
percipi non potegt, id nnmerig exprimi non pogge per ge liqaet. 

At, inqainnt, interyalla et tempora irrationalia ad name- 
ro8 revocata egge a mogico geqaitar cam inde , qaod aloyov 
eise wna rovg tviv agi^fiäv ixovov Xoyovg ^rjrov profitetar, 
tum qnod id cogitandam egge dicit velnt t6 dwdeaaTTjfiOQiov 
tov tovov. At qaidnam dictam git notione illa videamag. 
To xorro Tovg twv aQc&ficSv fiovov Xoyovg ^rjTov ad harmoni- 
cam gpectans dicitar primam egge afi€X(pdriTov, pogtea aatem 
cogitandam egge at h lolg öiaarrniaxixoig to öcjd&iarjjfioQiov 
Tov tovov xal et n toiovrov aXXo iv ralg tüv diaarrj/jidTcov 
^afalXayaig Xafißdverai. Itaqae intervalla irrationalia, qaae 
ad nsnm pertinent, eo gignificari non poggant, cam gint neqae 
mhiifdriTa et daodecima toni parte malto maiora. Tamen 
Westphaliag in capite nogtro (leyi&ri irrationalia rationalibag 
opponi arbitratag, at to xard Tovg twv aQiS-fiwv fiovov Xoyovg 
^i^oy ad gpatia ipga irrationalia referre pogget, ad 4 ovvißai- 



Digitized by VjOOQ IC 



226 Hago Jusatz 

vev a^eXfjfdrjftfi) elvai supplevit: ^tjrov rivog diaarT^fiarog fiel- 
tov iq ilaxxov (Rh.' p. 143). Gai obstat illnd öwöeKarrjiioQiov 
Tov rovov, nisi forte hie qaoqne verbis vis infertar. At loeoram 
eoDsenstts mala correctoris artifieia ab utroqae areet. Ergo eer- 
tum est TO xara Tovg twv aQid'iiiiv (xovov loyovg qtjtov esse 
illud akoyov ^iyed^og, (^ TcaQaXXdTTerai za äiaan^f^ccva ^rjxa 
iTti TO iieiCov 7] TO elazTov (Ps.-Eael. p. 9; Bryenn. p. 383). 
Sed cnm vel per se non sit Terisiinile) Aristoxennm quid- 
qnam qnod anres fdgeret, tarnen nameris definire. stadnisse, 
eo magis improbabitnr , si qnaerimns, qao commotas partem 
proferat daodecimam. Delegat enim ad harmonicae institntionis 
capat de irrationalitate et de parallage, qnod intercidisse läge- 
mus. In qno rem ita instituisse eum conicio, at pycna et 
apycna (i. e. intervalla inter hypaten et lichanum) rationalia 
inter se conferret et cnm pycnis et apycnis irrationalibas. 
A pycnis enim et apycnis, ut snpra demonstratnm est, pro- 
ficiscebatur, non a diesibns. Atqni omnia pycna et apycna 
rationalia possant redigi ad toni partes duodecimas. Qaae- 
siyit antem masicns, cur, si pycna ex daodecimis partibus 
constare cogitantar, alia snnt rationalia, alia irrationalia; 
rationalia enim sunt pycna, qaoram et totum spatinm et dimi- 
diatnm ad maiores toni partes redigi possnnt, irrationalia an- 
tem, qnae ant per se aut in dieses aeqnas dirisa daodecimis 
partibas egere non possant Itaqae ex maltiplicatis daodeci- 
mis partibas pycna et apycna sex tantum orinntnr (Vi 2 = V« 

+ 1/4, 8/,2 = 1/3 + 1/3^ 9/„ = 8/g + 3/8^ 12/J2 ^ 1/, + 1/,^ 15/,^ = 

V^ + ^4, *Vi2 = V« + 1)) cetera aatem omnia (Vii| %h ^^hh 
*^/i2, ^Vt2, *"A2, ^Vi«) ant omnino ad maiores toni partes non 
possant redigi, aat si possant, tamen dimidiae partes vel ex- 
cedant spatiam diesi concessnm, hemitoninm, vel rarsas dao- 
decimis atantnr partibas.^) Ex meris igitar partibas daodeci- 
mis intervallnm rationale non oritnr, ex octavis oritar. Dao- 
decima igitar pars est maxima earam, qaae per toni partiam 

1) Nimiram pycna et apycna iUa irrationalia e daodecimis toni par- 
tibus composita paene omnia ita divldi possunt, ut constent ex intervallis 
iniquis talibus, qualia in aliis systematis simpb'cibus inveniuntur rationalia : 



Digitized by VjOOQ IC 



De irrationalitate studia rhythmica. 227 

nrnplicium dimidiationem continuatam inventae non omnino 
spectent ad interyalla rationalia, nimiram quia interyalloram 
discrimen minntius fit, qaam ut auribns distincte percipi possit. 

Neqae vero interest, utram pycnam qaoddam irrationale, ex 
daodecimifl toni partibas compositiim esse dicamas an ita ortam, 
Qt pycno rationali addita sit daodecima toni pars vel demta, 
qua in re inest TtaQaXhxyri, Nam ex. gr. pycnam enharmonium 
irrationale e Septem partibas daodecimis compositam daode- 
cima toni parte maias est rationali, eadem parte minas chro- 
matico molli, hyperechon aatem irrationale eodem spatio mi- 
nus est enharmonio rationali , chromatico maias. Idem fit in 
diesibos, yelat si tonam divido in partes daodecim, bis senae 
partes dnodecimae yel qaattaor et octo efficiant dieses ratio- 
nales, ex Ulis enim fit pycnam chromaticnm toniaeam, ex bis 
mixtum qaoddam, qaod atitar parhypate chromatis moUis et 
lichano toniaei; ex qainqae aatem et septem partibas oritar 
chromaticam qaoddam irrationale. Qaomodo videtar Aristo- 
xenos explicasse natnram TtagakXayrjg , quam in rhytbmica 
etiam latios patere cognoscemas. Gai notioni id semper sab- 
ieeit Aristoxenos, at non ad singala interyalla pertineret, sed 
ad bina; nam tam demam asarpatar, cam alteram spatiam 
tanto minaitor, qaanto alteram aagetar, non yero, cam anam 
mntator, cetera manent. 

Qüod aatem Aristoxenas doctrina de sonoram mobiliam 
regionibos (To^oig) institata atriqae tetrachordi sono mobili 
innumerabiles a sonis immobilibas distantias tribait, inde se- 

V4 + «3«TA,^ V3+ Va= *°/i«, V* + */»== "A«i 78 + ^4 = ^3/u, V>+*/»== "/i2, 

\.3 -f- 1 » **/is. lUorum autem systematum primum est Simplex, qaoniam 
looi eins mobiles cadunt in eiusdem generis (enharmonii) regiones, cetera 
i&ixta. Sed in miztis systematis Aristoxenus non plures lichanos rationales 
«dmidt quam in aimplicibos. Si enim systemata illa mixta essent rationalia, 
ratioDalis item esset pycnum simplex enharmonium illud e quarta et tertia 
toni partibas compositam. At pycna simpllcia rationalia omnia enamerasse 
Anstoxenam certum est. Quae cum ita sint, dieses nisi in suo genere ac 
chroa non esse rationales putandae sunt, rationalitatem autem diesium ita 
tantum fieri, ut pycnum rationale in dimidias partes dissecetur. Nam aures 
aeqoitatig percipiendae facile assaescunt, iulquitatis non item. 



Digitized by VjOOQ IC 



228 Hugo Jusatz 

qaitur irrationalitatem non tarn angostis finibus ab eo circnm- 
8criptam esse, nt certis qoibasdam pancisqne divisionibus {iiai- 
Qiaeai) adBcribenda sit, nedom ut nisi in daodecimas regionam 
partes non cadat. Daodecimam igitar partem protoliti non 
nt certam naQakkayrjg mensaram ederet, sed ut exemplnm non 
tarn anribus quam menti manifestum statueret. Quod voluit 
musicus, cum diceret: t6 dk xara rovg %wv aQid'ixwv Xoyov^ 
XQ/ißav6fi€vov ^Tjfcov roiovTov TL dei voelv, olov iv zoig diaarrj- 
/AaTtxoig to äwd&cccTrif^ogcov zov zovov xal eX zi zoiovzov allo 
iv zalg zuiv diaozTjf^azwv TiaQaXXayalg kafißdvezai, Nam 
€L ZI non condicionaliter dictum esse (— si quid), sed idem 
sibi veile quod o zi (quodcunque), testatur similis locus rhyth- 
micae p. 278 fin. Mor. = 31, 3 W.: ^ dh xlvrjacg (diaiQ'qaei zov 
XQovov) arifieloig ze xai axrjf^aat xai etzi zoiovzov lazi xivi]- 
G€(jjg fiigog. Verbum autem lafißdveiv, quoties de subiecto 
personali dicitur, duabus maxime notionibus usurpatur ab Ari- 
stoxeno. Plerumque apte interpretaberis yerbo statuere (an- 
nehmen), cui documenta e doctrina harmonica petita sunt haec: 
pp. 46, 31 et 62, 24 Mqd. : neiQoifie^a aQxdg Xaßelv, principia 
statuere; p. 20, 9: in* a^q)6zeQa {dg z6 IXaxtozov xa2 eig z6 
fxeyiazov) dei zavzov Xafißaveiv niqag zrjg dvaazdaecjg eXg ze 
zriv qxovrjv xai elg zrjv axoijv ßXinovzag = intervallum et 
maximum et minimum, quod vox cantare yalet eiusdem spatii 
esse statuendum est, ac quod aures percipere possunt; p. 66, 
20: i^cel d' avayuLaiov zov XLvou/nevov q)^6yyov iv zonqß zcvl 
Ktveiad-ai, XrjTtzeog dv eirj zojtog wgiafxivog ixazigov zwv elgr^- 
fiivcDv q)d'6yyov ^ regio definita erit statuenda; p. 66, 17: ai 
ziüv yeviüv öiacpoQoi Xa/ißdvovzat Iv zezgaxoQdfjj, Commemo- 
rata sunt iam supra (p. 207) pycna et apycna sex Xa(ißävea&ai 
TtQog z(^ ßagvziQij) zwv fjievovzwvy statui iuxta hypaten. Item 
in rhythmicae capite nostro: ei Xrjtp^eirjGar ovo Ttoäeg; zqlzog 
iig X7jq)^eir] novg Jtaqct zovzovg, tertius statuatur pes praeter 
eos, qui antea statuti sunt ; ^ fiiorj Xrjq)d^elaa zwv aqaewv, arsis, 
quam inter duas arses rationales mediam statuimus. P. 302 Mor. 
= 36, 20 W.: iv zoig zivQaat ovo Xafißdvovzat Xoyoc, non in- 
yeniuntur, alter enim prorsus exclusus est, immo statuuntnr; in 



Digitized by VjOOQ IC 



De irrationalitate stadia rhythmica. 229 

sequentibiis plnries. In frg. apud Porphyr, p. 256 : og av i>rjcp&^ 
tuiv ^v^iiwvy qaicunqoe statnitar, samitnr rhythmas; xqovov 
oi(ifi€TQov lifi Xriq)&iv%t (statuto) nfiit(^. — Altera notio est 
technica («» yoeis vel instmmenti cantu exprimere): q)&6yyovg 
iia av^qxovlag kafißctveiv (el. härm. p. 34, 1 ; 80, 21. 29), qp^oy- 
yi^ %m Xaßelv ro dia veaaaQCJv (82, 7, alias), ro öLzovov ano 
loi hif&ivrog (a Statute sono ^ dod-ivrog p. 80, 8) cpd-oyyov 
eiXr^fifiifoy (p. 82, 17, alias), Xaßelv tqItov fxiQog (fd-oyyov (66, 
1 i), 8imilia. At ea non cadit in nostrum locnm, quoniam dno- 
deeima pars nee voee nee fidibos tibiisre eani potest — Nus- 
qnam antem Xaiißavead^ai reperitur ita, at interpretandam sit 
,)iQyeniri = vorkommen^', quo verbo redditum est a Westphalio 
(Rh/ p. 137). 

Licoit igitur intervalla irrationalia ad omnes toni partes oc- 
tava minores redigere, quin e maioribus quibusdam, quintis sep- 
timiflye, item oriuntur irrationalia. At si praeyidisset, qnantos 
errores ex illo diod&carfifioQlq) exempli causa prolato procrea- 
tarae essent nostratium mentes, nescio an intervallum in paral- 
lage statutum indefinitum relieturus (Vx) numeroque omnino non 
expressurus fuerit. 

Cum enim a diesi enharmonia differret chromatica mollis 
forte duodecima toni parte, inter eas intercedere JcaQaXkayfjv, 
h&ncautem irrationalem esse opinatus est Westphalius (p. 140). 
At quoniam utramque chroam legitimam esse habitam ab Ari- 
stoieno et rationalibus uti interyallis eyicimus, naqaXXayri an- 
tem non nisi inter legitimum et illegitimum yel inter rationale 
et irrationale intercedat, corruet illa quoque sententia. Itaque 
diedimi illarum alteram non ex altera esse derivatam addito 
intenrallo apieX(i}diqT(jt , immo utramque suo iure ac potestate 
per toni partitionem quandam ortam esse eadem ratione con- 
tendimns, quo rhythmus dactylieus e troehaico progenitus esse 
negatnr. lam illud quoque luculenter apparet reete se habere, 
qaod in definitione illa interyallorum irrationalium scriptum 
^'demns aXoya dh TtaQaXXatxovca zaiza ra fxeyidTj (rä Qrjra) 
(ii-oytj) Tivl diaozrifiaTi. Nam afi€X(pdr)Tov, quod huc intulit 
Westphalius (p. 142), non cum aXoyti) concidit; illud enim in- 



Digitized by VjOOQ IC 



230 Hugo Jusatz 

est in rationalium dnoram intervallorum discrimine, sed an 
aocarate percipi possit necne, non refert; akoyov yero inter- 
vallam non potest definiri. Itaque omne akoyov, Bcilicet qnod- 
cnnque statnitnr inesse in parallage, est afieXtfidritov, sed non 
quodvis a/Äeli^drjrov est aloyov. Aristoxenus autem qnemad- 
modum saepins (cf. p. 203 adn.), ita hanc qaoque definitionem 
ita comparavit, nt notionem definiendam non aliis verbis cir- 
cnmscriberet, sed quo pertineret, pronnntiaretur. Neqae igitni 
dabinm, quin definitio illa recte se habeat. 

Atque aliud est intervallnm, qnamvis antea nnmeris di- 
xeris, tarnen irrationalibus adscriberOi cum eins spatinm a te 
distinete percipi posse neges; alind vero, interyallo, cumaccn- 
rate pereipere te posse neges, tarnen nnmeros tribuere numeris- 
qne definire, quod aaribns definiri posse negasti. Illad me 
indice fecit Aristoxenns, hoc enm commisisse ainnt, qni de 
irrationalitate adhnc scripsere, cum ad notionem provocent, qnae 
dicta est to -kotcl rovg twv aQi&iiuiv fAovov Xoyovg Qrjror» 
At demonstrandnm est, Tirornm doctornm sententiam nee cnm 
nniversa Aristoxeni ratione atqne indole conyenire, neqae in 
verba ipsa qnadrare. 

Ac primnm qaidem qnaerimns, qnondoqnidem spatia irra- 
tionalia anribns accnrate percipi non posse constat, quo tan- 
dem modo eis inveniri potuerint numeri certi qoidam, quo inre 
attribui? Atque quod ad harmonicam attinet, si intervalla 
irrationalia numerorum proportionibus definiri volaisset mm- 
cus, nonne obfecisset nniirersae doctrinae suae, qua numero- 
rum proportiones in inter yallis definiendis aspernatus est, in 
aurinm iudicio solo doctrinae fundamenta posuit? Dicit eniffl 
el. härm. p. 46, 24 sqq. Mqd. de Pythagoreis: dg ervxe diä- 
OTTj/Aa Ttx^iaai, vfjv fihv aia&Tiatv hoLllvovTeg, vorjTag di xaia- 
axeva^ovreg ah lag aal q)doxovT€g loyovg ri ztvag agi^fidv 
elyai xai tqxt] Ttqog aXXrjka, iv olg %6 ze o^v xal ßagv ylyf^' 
zai, 7tav%(j}v akloTQiwTaTovg Xoyovg (paa%ow€g %al ivartiana' 
Tovg Tolg q^aivo^hoig, Quae si recte intellego, praeter diver- 
sam de sonorum et intervallorum natura sententiam id potissi- 
mum erat causae, cur canonicorum rationes impugnaret, quod 



Digitized by VjOOQ IC 



De irrationftlitate Btudia rhythmica. 231 

fiameri, qaibuB sonornm VTteQOxal sive to xara dvvafiiv dia- 
m^fiata Porphyr, p. 313) exprimuntnr, non ab aarium percep- 
tione pendent, sed prorsns arbitrario Btatanntar (tag hvxe, did- 
üxriiia xi&iaai)j si modo eae proportiones inter se mnltiplicatae 
efficiont totins tetrachordi diatessaron proportionem (3:4). Si 
enim ex. ^. enharmonii generis intervalla a Ptolemälo expri- 
mnutiur proportionibas bis: ^5/43 x nj^^ x 4/^ = 3,4^ non intelle- 
gimiu, enr eas potiBsimum statnerit, cum aliae multae eius- 
fflodi (impioQioi) efficiant eandem proportionem univerBam, 

Tdnt 39/40 X *VW X */ß = V^, ^V3« X ^728 X */6 — ^A, ^VsÄ X 

3ö/s! X 4/s = 3/4, aliae. Numeroram igitur proportiones illas in- 
eertissimas esse, id maxime canonicis opprobrio dedisse yidetm* 
AristoxenuB. Ae com rationalitas harmonica non posita sit in 
propoitionibos neqne ita, nt intervalla singnla per se in pro- 
portione quadam insintO neqne, nt snpra doenimos, ita, ut inter 
86 teneantnr proportione, tarnen in irrationalitate eo descen- 
disse AristoxennmpntemnB? Nonne doctrinam saam rebns ipsis 
adeo non satisfacere coneesBiBset, nt ad adversariornm rationes 
confiigere cogeretnr? At tale quidqaam non esse factum cog- 
noscere licnit vel inde qnod canonicorum proportiones in nu- 
merifl positas dicit Xoyovg tivag otQix^/iiwv (cf. Aristot. Metaph. 
A9p.991 b 13: loyoi aqc^piwvy olov fj <rv/iq>u)vla et N5 p. 1092b 
14: loyog ij avfiq)wvla aQi&f^tiv), de suis vero xava rovg tüv 
aai^fidiv fÄovov Xoyovg; qnod vertit Westphalius (p. 137): „bloss 
den Zahlenverbältnissen naeb", Caesar p. 144: „durchzählen 
gemessen.'' Qnae si verbo tenns yertere voluissent („nach den 
VerhUtDissen der Zahlen"), nescio an in interpretando statim 
haeflitatari fnerint. Atqne qnoniam Aristoxenns et ctQi&fiovg 

1) Ac ne symphona qaidem intervalla Aristoxeuus constituit nume- 
lomm proportiones secutus, sed solam volaptatem e sonorum symphooorum 
cottcentu ortam. Itaque quod Psellns § 1 1 dicit: hzi dh xal iv ry xov 
{f^yiov tpvon 6 noötxoq Xoyoq äoneg iv ry zov ^^fjtoapiivov tb avß- 
^mvof^ id praeceptum non referendam erit ad Aristoxenum, sed ad cano- 
nicomm doctrinam; neque nllo iure Westphalius in eis, quae Porphyrius 
(p. 219; Frg. u. Lehrss. p. 46, 15} e Dlonysii Halicarnassensis minoris musici 
Ubro ntgl ofxoiotiirmv primo petüt, eandem comparationem triboit musicis, 
i* e. Aristoxeneis, cum in libris ea quoque ad canonicos referantur. 



Digitized by VjOOQIC 



232 Hugo Josatz 

et XoyovQ buos articalo definito praedita esse Tolait, certam 
qaandam rem ac definitam utrisque sabesse apertam est Ät 
quales nnmeros interyallis eiB, qoae ipse credit irrationalia 
esse, WestphaliuB excogitayitOI Proportiones yero nallo modo 
invenit. At operae non pretium est, qaae Westphalius nu- 
gatns eft, refiatare ac refellere, quandoquidem apertam est 
in principiis enm erasse, cum intervalla chromatis mollis et 
hemiolii in irrationalium nomero esse opinaretnr. Neque vero 
aliis intervalliSy qnalia Aristoxenns irrationalia esse iadicavit, 
ille inveniet nnmeros, neqne Aristoxennm ipsnm indagasse con- 
fido. Qnod autem Westphalius ad istas nugas descendere co- 
actus est, ut interpretationem suam tueretur, id mihi certissi- 
mo est argumento, aliud quiddam verbis illis xcera Tovg %wv 
oiQid'iMviv (lovov loyovg subesse ac proportiones in namerb 
positas. 

Atque ad argutias illis similes prolapsi sunt^ qui notionem 
illam in rhythmica sola persecuti sunt. Quodsi enim Caesar 
(Grdzge. p. 144) explicat to xaza rovg tcJv aQCx^/iiSv ixovov ho- 
yovg ^riTov his: ^die durch Zahlen, aber nicht nach den durch 
die festgestellten Verhältnisse bestimmten Bhythmusformen ge- 
messenen Fttsse^, nescio quanam alia re formarum rhythmicamm 
proportiones constituantur nisi numeris. Qua tandem re pedes 
rationales irrationalibus potiores sunt, si utrique rediguntur ad 
numerorum proportiones? Cum enim formarum rhythmicarum 
natura in eo insit, ut proportiones rhythmicae in numeris posi- 
tae accnrate serventur temporibus, sequeretur, ut %d %a%a Tovg 

1) Qai (Ar. v. Tar. p. 255. Rh.' p. 139) solam diesin enharmoniim 
mathematicis rationationibus posse reperiri contendit, nam esse «»y^, 
dieses vero chromaticas, quas irrationales esse opinatur, esse ■« C^T)^"^^^ 
et (*|/T)^"*" *^- At ea aeque ad simplices radices re?ocantar (y^et J^), 
qaae num ab Aristoxeno tabulanim logarithmicarum ezperü ad calcalos 
revocari non potaerint, diesis enbarmonia C^Y) potaerit, de eo cum aliis 
disceptato. Mihi equidem certam est, Aristoxenam ad rationationes non 
descendisse, ne dicam ad Westphalianas. Nam cum alia intervalla tarn 
dieses illae toni partibas satis definita esse censebat, neque eoram pro- 
portiones ad interyallam primam, qaod non posait, indagandae ei eiant. 



Digitized by VjOOQIC 



De irrationalitate studia rhythmica. 233 

ffiJv aqi&ficiv fiovov koyovg ^rjrov et ro xava fiigog ^rjTov ad 
nnam idemqne redirent, id qnod Aristoxenos certe nolait — 
Atque quaenam et qoales sunt fonnae illae rhythmicae consti- 
tatae, qnas dixit Caesar? Proportiones enim epitritam et tri- 
piasiam in rhythmopoeia contmna non inveDtaa (=* ovx kQQv&- 
I^Gvg) esse (el. rh. p. 36, 10 W.), tarnen a pedibns non afuisse 
(PselL § 9) constat. Snnt igitar pedes epitriti et triplasii, qno- 
niam non cadnnt in rhythmi formas proportionibus praestitatis 
definitas, nmneroram tantam proportionibus rationales, tarnen 
irrationales eos esse nemo erit, qai inde efficiat. Qoas pro- 
portiones etiamsi rhythmicis adscribimos — sunt enim, nt infra 
doeebo, &üqv^(iol —, tamen irrationales pedes in propor- 
tionibus aliis praeter qninqoe illas non inerunt, qoandoqni- 
dem Uyov yvwgtfiov tf aladijaei latins patere quam koyov 
n^v^fiov et proportiones velut qninqne ad tria, sex ad qain- 
qne omnesqne alias, quaecanqae nnmeris exprimnntar, com- 
plecti liquet*) 

Ita antem sibi fingunt Uli rem, ut pedam rationalinm tem- 
pora ad tempns primnm redigant, irrationaliom vero tempora 
ad temporis primo minoris certi cniosdam spatinm revocent. 
Itaqne pedem, in quo trisemum tempus ad tetrasemnm con- 
fertnr, rationalem esse daennt, irrationalem vero, qai babet 
thesin disemam et arsin monosema arsi maiorem dimidio. An 

1) MihiJ valet contra ea Aristides, com dicit (p. 35 Mb. ^ 53, 10 W.) 
/iv^ aXoya esse dicta ovxl t(p fxijSiva Xoyov sx^iv, ceA^ T<p fjiijÖEvl zwv 
nQoxiifdvofv (aeqni, dupÜcis, sesqnitertii, epitriti) Xoyofv clxslmg sxeiv. 
lüam Gam ea Xoyov habere ait, nescio an koyov idem esse ?oluerit quod 
oxioiy (dn Verhältnis im allgemeinen, ohne Zahlangabe) at in pedum irra- 
tionafiom definitione p. 51, 13. lUad autem fjtrjÖBvl ttöv ng. A. oIxeIwc 
hjtv torcpdius atqae insolentius dictum esse mihi yidetur, quam ut pro 
Mriptoris ieinnitate recte se habere possit. Fortasse Bcribendum fjiTföiva, 
L e. nolkun ex Ulis proportionibus habent oixslwg, iure ac natura, sed ita 
Untom, velat si Choreus irrationalis inest in rhythmo trochaico. Sed utut 
id est, Aristoxenus irrationalitatem non proprium yivog duxisse apertum 
est, quoniam pedes irrationales a rationalibus non yivBi, ?ernm iXoyta 
diffene statoit. Fivu autem differunt duo pedes, oxav ol Xoyoi diatpi- 
ifwnp ilkiiXmv, dXoyla vero non est Xoyoq. In harmonica quidem irratio- 
naütas generibus tribus ipsis comprehenditur, item, ut yidetur, in rhythmis. 



Digitized by VjOOQ IC 



234 Hago Jasatz 

vero in illo pede koyog 6 tov irccTQlTov est yvdQifiog ti} ata- 
d^riaeiy in hoc idem est ayvtjarog'i Quid aatem obstabat, quo- 
minus Aristoxenus tempus primum in hoc dimidium eins spatii 
habere statueret, quod statuit in illo? An cum pedes illi> quos 
exemplo protulimus, differant fieyid^et, conveniant inter se yiv^iy 
irrationalitatem inesse credamus in agoge celeriore? Apparat 
autem illos a metricis rationibns adeo non liberos ac dissne- 
factos essCi nt eas in rhythmicam intulerint. Neque enim pro- 
ficiscuntur a tempore primo, sed a syllaba breyi ; ea enim atun- 
tur mensura, ea profecto quodcunque inoommensnrabile est, 
irrationale esse statuunt. Qnae cnm Aristoxeno impntant, quam 
illiberali animo et rationibns praestitutis ac praeiudicatis misere 
obstricto fuisse cum insimulant, si rationalia et legitima ea sola 
iudicasset, quae mensurantur spatio minimo eorum, quae ad nsum 
spectant, quamvis alia permulta non minus certa sint ac definita. 
Tempus igitur quoddam est irrationale non propterea, quod tem- 
pore primo Sit incommensurabile, verum quia irrationale est, i. e. 
spatium proportione cum aliis intercedente certa non definitnr, 
non excipit tempus primum, quantumcunque id esse statoitnr. 

Quod autem in harmonica inter minimum spatium, quod 
spectat ad usum et eins duplum duo alia spatia rationalia 
intersunt, in rhythmica non item, mirum non est, quoniam 
altera disciplina musica alteris utitur conditionibns. In har- 
monica enim ad intervallorum spatia accurate percipienda 
mnltum adiuiramur sonornm repetitione, in rhythmica vero 
num spatium idem quod antea sit redditum, non est explo- 
ratum. Accedit quod temporis unius perceptio nisi in com- 
plurium temporum accurata proportione non posita est, et quod 
aures multo facilius dignoscunt sonornm varias qualitates {^cl" 
aeig) quam quantitates (xQovovg). Itaque rationes notionesque 
utriusque disciplinae musicae sunt communes, diyersae con- 
ditiones ac res. 

Deniqne qua inconstantia in notionibus adhibendis Aristo- 
xennm egisse Uli putant, cum in definitione intervallorum di- 
xerit irrationalia differre {TcagaklavTSiv) a rationalibus aioyqf 
rivl öiao%riiia%t, in alia autem operis parte unnm idemque 



Digitized by VjOOQIC 



De irrationalitate studia rhythmica. 235 

ijitervaUain illad Sloyov, quod statnitar in TtaQaXlayji, 4^^* 
dammodo esse ^ri%bv confessus sit? Reperiendum autem est 
qaidpiam, qoo dUnatur inconstantia illa, quae inesse yidetar, 
ita Qt doceatur, quae conditiones diversae aceidant, ot aloyov 
possit esse qtjtov. At inde tantom aberat, at de altera re in 
altera capitis illins Aristoxenei parte sermonem esse Uli non 
penpeierint 

Qnod sensisse videtar anus Fenssnems, cum rationem ab 
illis diyersam ingressns negaret rovg aQi&fiovg loco nostro 
esse numeros mathematicos (Aristox. ed. F., addii V p. 64 sqq.)- 
Sed ingressas yiam nee peregit nee, si volaisset, potnit. No- 
tionem enim rhythmicae propriam, quam in ea voee latere 
sQspicatns est, in omnibns fere rhythmicae loeis inesse putaTit, 
tarnen ad harmonicam qnoqne, ut par erat, non rettniit. Atque 
com qnae param perspicue exposaerat, parnm probabilia essent, 
band difficile a Caesare (Zeitschr. f. d. Alt. 1844, p. 19 sqq.) *) 
refntata et postea prorsns abiecta sunt. 

Id igitar ante omnia tenendnm erit, in tc/7 xara rovg nov 
a^i^fiwy pLovov koyovg ^r^rt^ eam notionem inesse debere, qnae 



1) Is Fenssneri sententiam recte interpretatas esse mihi videtur ita, 
Dt Feossnenis irrationalitatem non in rhythmo, sed in verbis inesse diceret. 
Yeht BjUabas Yeihi^EXXdSa, n dactylom efficiant, esse xatit tifv xov 
^v^fiov iflioiv ^Tftov, sin choreum irrationalem, xaxa xovq tdSv dg. fjLov. 
*'0Y' ^ißov. ^AQi^fJLOv enim de rhythmi spatio et proportione tum potissi- 
mom Tunrpare Aristoxenum dicit Feussnerns (p. 66), quoties sine rhythmi- 
zomeno, i. e. sine verbis , sed absolntum cogitayerit rhythmnm; dgi^ptov 
efise taaqaam imaginem thythmi, quemadmodum proportiones, quae tactibns 
nostris prseponantnr; pedam autem irrationalium formas naturales abesse 
a ihjtimo suo, (?elut si cboreus irrationalis expressas est dactylo vel 
spondeo, abest a rhythmo trocbaico), qnadrare autem in eum xara rovg 
t»v aQi^fjiwv Jioyovg, cum subiectae sint proportioni rhythmi trochaici 
pneititatae (*/4 Tel '/<)• Contra ea Caesar suo iure monuit, et dififerentias 
e ihythmi natura ortas easdem esse ac rhythmisomeni (ei. rh. p. 270 
Mor. mm 28, 19 W.); quapropter irrationalitatem in lexi sola inesse non 
poaae; neqne iUam dgid-fiov significationem usu Aristoxeneo comprobari. 
GriTisaiomm autem argumentum omisit: in harmonica enim ne cogitari 
quidem potest quicquam, qnod respondeat zip xara r. r. ap. ßov. koy. 
^% qoale in rhythmica usurpari opinatus est Feussnerus. 



Digitized by VjOOQ IC 



236 Hugo Jusatz 

tarn ad rhythmicam quam ad harmonicam pertinere possit. 
Atqni iam supra ostendimus in harmonica nnins soni irratio- 
nalitate dno intervalla, qaae eo sono dissecantnr, fieri irratio- 
nalia, cum soni extremi maneant rationales. Item in rhythmis 
dno tempora irrationalia esse debere, qnoram alternm angetnr 
tanto, quanto alterum minuitnr, id postnlari lege ea, qnae de 
rhythmi aeqnabilitate stataitnr. Itaqne in atraqne disciplina 
fieyi&t] irrationalia singula sunt spatiis indefinitis, coniuncta 
vero spatio definito. Habemas igitur yel in hac dnplici irra- 
tionalitate spatinm qaoddam rationale, ad quod illud to -Aora 
Tovg rwv aQt&f.id)v ^lovov loyovg QrjTov pertinere aliqao modo 
patandnm erit. 

Ac novi aliqnid altera capitis parte addere Aristoxenam 
yerba ipsa declarant. Nam del i^fj diafiagtelv et similia tnm 
scripta videmus, quoties praevenire vult errores obtrectatio- 
nesve, qnae ex eis, qnae antea dixerat, oriri posse sperat. 
Velut el. härm. p. 66, 11: del dk Jtqvixov fikv rovto avto u^i 
ayvoeiv, o%t TtoXXot ijdt] dn^fiagtov v7Colaß6vv€g •vfiäg Uyeiv, 
Oft 6 Tovog elg rgla fj tiaaaqa loa diaigoviievog /ieX(i}d£iTai ; 
p. 78, 14: ov ä€i d^ ayvoeiv ort ovx eaziv avTaQyLeg to elQrifävov 
TtQog ro i/Äfiek(Sg avyxeiad^ai %a avarijfiaTa kx. xiov diaatijuä- 
rwv] äq)ud Porphyr, p. 255 Wall. = 39, 20 W.: äel ovv kvrav^a 
etkaßrjd'rjvai xijv rtkavrjv xai v^v .... xaga^riv. In rhythmica 
autem paulo ante (p. 33, 19 W.) de praecepto sao, quo pedem 
e plus qnattuor atj/neloig constare negaverat, aliquid derogavit, 
cum per rhythmopoeiam pedem dividi posse concederet in 
partium numerum duplicem multiplicemve eins, quem pes xara 
TTjv eavrov dvvafiiv acciperet. Simile quoddam nostro loco 
accidit. Aperte enim firid^ ivraüd^a respicit illud, quod snpra 
(p. 33, 19W.) dictum est, del ii^ diafiaQTelv, In priore antem 
capitis parte loquitur de irrationalitate, quomodo se habeat in 
pedibus singulis (rtod) indavco), in posteriore vero, quomodo 
statuatur h roig Ttegi xovg ^vd^fjiovg, Quae quomodo diflferant 
hie exponere praematnrum esse mihi videtur. Verum redea- 
mus ad ro xari Tovg rcov agid-fitSv (lovov Xoyovg Qrjtov, 

Ac primum quidem id intellegitur ex notione opposita. Do 



Digitized by VjOOQIC 



De irrationalitate studia rhythmica. 237 

nOiooalitate eniiOi qaatenus ad harmoDicam spectat, dicitur 
to ntna iiiqog ^r]z6v. Westphalias ille quidem, ut haberet 
in harmoDica, qaod accurate responderet r^ %<na rriv tou 
Qv^fAOv qnjotv ^rjTcp , pro xara ftigog scripsit xara iiiXog, 
qaod qnidem idem Bibi velle ac KLaza rijv zov fiiXovg qrvaiv 
(Frgg. u. LehrsB. p. 214, aliaB). At cnm in illa notione (Ttara 
T^v To£ ^^fiov q>vaiy) maximam vim habeat q)voig, miram 
esset, «in hae esBet omiBsa; ceternm expeotaremos non xara 
fiiiogj yemm qnemadmodom iv rolg ^vd'/iolg (v. 24) vel sv 
Qv^fif^ (v. 27), ita iv ftikei. Sed recte se habere illud xara 
nigog vel inde liqnet, qaod poBtea repetitur yox fii^og, cum 
de temporis rationalitate exponitnr; nam t6 iv ^v&/ä(^ Xafi- 
ßixvofisyov Qr^Tov %q6vov fiiyex^og debet rov Ttodbg, iv (^ ri- 
taxtai, fieQog elvai ^ri%6v. Msgr^ antem seil. XQ^^''^^ Bont 
eae temporiB rhythmo snbieeti partes, quae per rhythmizo- 
menom non dividuntar yvwQl/xutg in partes minores (xQovoi 
aoiv^eioi), nt sunt syllabae in lexi. Cum aotem verba xara 
ui(^ non dieantar nisi partibus plaribns positis, to xara 
^ifQog qrjfubv respiciet eam tempornm vel intervalloram com- 
positionem, in qua singula ii^qriy i. e. tempora vel intervalla 
ineompoBita snnt ^rfta, sive eins compositionis partem nnam- 
qnamqne. Mkqeaiv antem oppositos esse non tarn rovg raiv 
aqi&fiüiv Xoyovg qnam rovg agtd'fjiovg solos, indicat verbomm 
ordo, qno fiovov ad rwv ccqi^ihvjv solnm pertinet. 

lam vero complaribns locis ad Aristoxeni doctrinam spec- 
tantibns aqi&/i6g notio invenitnr partibns opposita et eo sensn 
usnipata, nt nnmerum mathematicum significare non possit. 
Ac primnm qnidem in el. barm. p. 76, 28 Mqd. (p. 53 fin. Mb.): 
Ui&avdv yaQ ro f^rjähv elvai didarrjiAa, o fteXqjdouvreg dg 
(tmi^a rifivofiev, aXla elvai Tiva fieyiarov aQix^fAOv, eig ov 
iiotQtigai TcSv diaarrjfidrwv exaarov v/cd rrjg fiekqßölag, El 
0€ fovto q>afiev ijroi nt&avov ij xai avayxalov elvai, öfjXov 
oxi TtQoeiQTjfievov agi&fiov f^egt] Tcegiexovzeg q)&6yyoi i^rjg 
aWi'iMv ^ovrai. Praecepta dat de synechia sive negl rov 
^^^iQ, de modnlatione continna, qnam sealam appellare consne- 
vimas. Exempli cansa maximns intervalloram nnmerns in dia- 

I^ipogw Stadien. XIV. 16 



Digitized by VjOOQ IC 



238 üogo Josatz 

tessaroD snnt tria, in diapente qnattacr, dao in InterFallis %ov 
öiä reoo&Qwv minoribus, nnum in inteirallis hemitonio miBori- 
bus. In nltimis vero verbis — in codioibns scilicet Bcriptam 
est S%t TtQoetQrjf^evoi agi^fioly qnod quin a Meibomio et Mar- 
quardio recte emendatam sit, non dubinm — idem aQc^iik 
affirmatur habere partes sonis circamdatas, nempe intervalk 
Ergo agid^ftog bic significat non tarn nnmernm, quo qaot sint 
in toto partes, indicatnr (Anzahl), quam totom ipsom ex par- 
tium vel inaequalium coniunctione efifeetum, quod dicimos 
summam. Gontaminati sunt igitur ac coninncti una voce dno 
sensusy alter abstractus (Zahl, Anzahl), alter concretus (Summe) 
nobis esse videtur. Ulam nomini subieimus vim, quoties colli- 
gimus monadas inter se aequas (avfißkrjxag tuxI aiiaipoQoig 
Aristot. Metaph. M6. p. 1080 a 20. 1081a 5), hanc, non modo 
cum partes ut iniquas, ita genere cognatas oopulamus Uta 
siye re siye notione, sed etiam cum respicimus totum ex 
monadibus aequis compositum potius quam numemm mo- 
nadumJ) 

Quae si sequemur, aQt&fidg erit summa intervallorum com- 
plurium in harmonica, temporum in rhythmica. Quaeritur qnot 
et qualium. Significationis illins exemplum praeter locnm sapra 
allatum in harmonica Aristoxenea inveni nuUum. In rhjtb- 
mica autem primum adeamus Aristidem. Apud quem scrip- 
tam videmus vocem aQi&fxov alio sensu ac numeri mathema- 
tici in rhythmicae parte ea, quae ad rhythmorum ri^^og spectat 
lib. n. p. 98 Mb. : 6i ye fiijv avv&eroi {^v&fioi) Tva^TtxiiveQol 
T€ eiac T(^ nata %6 TiXeiozov zovg 1$ wv avyKeivxai. ^^fiov^ 
(■» Ttoöag, cf. Aristox. p. 35, 25 W.) h aviaoTtfit S-ecjf^la^cih 

1) Summae vi ägi^fiov usarpat Xenoph. Anab. II 2, 6. VII 8,26: 
dgt^ßog T^c oSov ota^fxol ZQslq xat ivevfixovxa (cf. nX^B^q xov oöov 
y 5, 4 ; xQOvov nX^Boq YU 8, 26), quamvis hos locos interpolatos esse 
consentiant viri docti ; Polyb. libri XL fin. : 6 aQiBßOQ t^$ oAi/c ngay/i«' 
xelag; Aristot Metaph. JY 1. p. 1088a 10: äv^pc^nog xal innog xal ^ik, 
^ijiov lacog, xal 6 a^i&ßog avtwv ^ar^ ^wa (cf. Metaph. J 26. p. 1023 b 29: 
xb xa^oXov xal xo oX(og Xsyofjievov .... olov av^gomov ^Ttnov Beov, ou 
navxa ^^a). Item quod Plato ideas suas appellat aQid-fJtovg, non namerosi 
verum summas intellegi voloit (Ar. Met. Ml. p. 1081a 35). 



Digitized by VjOOQ IC 



De irrationalitate studla rhythmica. 239 

tai Ttolv t6 TaQax(JSdeg iniq)alvovT€g toj fjirjök tov agt^fiov 
(correxit Rosfibach^ oQQvd-fiov codd.^ i^ ov avveatSai, rag airag 
kaatore diarrjQelv ra^eig, aXi orh fikv artb fiaxgag aqxBod-ai 
(seil xov CLQi'd'^bv), Xriyeiv d^ eig ßQaxeiav rj ivavxLmg, nai Sri 
uh am d'koBiag, ovk dk (og hegtog Trjv eTtLßoXrjv rrjg TtBQiodov 
noula&ai. Quo loco aperte dignosountnr dnae compositoram 
pedmn species, alteri enim ac plnrimi (xara rb nXelarov) ex 
ioiqniii pedibus compositi sunt, alteri ex aeqnis spatio. At- 
qne kaee qnidem species hnc attinet. Qaae ut illustretnr, con- 
ferendaannt ea, qaae in priore institntioDis suae parte (p. 37 Mb. 
= 56y 13 sqq. W.) de pedibns xorra neqlodov compositis in 
genere iambico Aristides prodidit. Unde quis est quin intelle- 
gat iambi et trochaei, qnorum varia mixtione numeros dode- 
casemos illos componit, commune spatinm nuncnpari aQt&fiov? 
Westpbalius (Frgg. u. Lehrss. p. 197) vero agi&^bv hie idem 
sibi Teile eontendit qaod fieye&og, seil, dodecasemmn ; at quid 
ad ^&og nniuscaiasqae ex dnodecim illis, qnos ennmerat Ari- 
stideg, pedibus dodecasemis attinet, nnm praeter enm alii eias- 
modi pedes extent ? Neque enim hie dnodecim Uli pedes com- 
podti inter se confernntar, vemm dictnms est anctor» quid 
singnli ex eis per se proprium habeant et ab incompositoram 
rbjüimonim natura abhorrens, unde oriatur ragox^. Ut inter- 
pretationem suam tueatur Westphalius, confert rbv avfiTtavra 
agi^fiov (Ariatid. p. 41 Mb, =» 61, 12W.); at eo ipso, quod 
additUT övfiTtag^ et quod infra (p. 61, 28) in hoc avfiTtavn 
iqi^^ minores oQt&fiol inesse dicuntur velut rgiag et hrrdg, 
deokrator aqt&ixog minora spatia comprehendere. ^Aqi^fibg 
igitar, qui in singulis et absolntis illis pedibus dodecasemis non 
eosdem ordines (xa^eig) servare, sed modo trochaei, modo 
iambi speciem praebere affirmatur, est commune trochaei et 
iambi spatium trisemum sive trinm morarum varie disposita- 
mm summa. Ac nescio an spatium trisemam liceat appellare 
oQi^fibv TQlarj^ov ita etiam, si in duo tempora irrationalia 
dispertitur. 

Supersedeo disserere de locis Aristideis p. 97 Mb. «= 64, 
3 W. (de generis iambici indole ac natura) et p. 39 Mb. = 59, 

16* 



Digitized by VjOOQ IC 



240 Hugo JoBatz 

13 W. (de choreis irrationalibas), in quibns vox aQc&fibg inyeni- 
tnr; uterque enim locus lace egere potius mihi videtor quam 
Incem afferre aliis. 

Obiter affero locam frg. Ambrosiani p. 10 Keil., nbi de 
procelensmatico: rlveg d' avrdv aal eig a^c&fiov yuxlovaif in 
quo latet tox laaQid^fioq. Ita enim appellatum esse proceleos- 
maticum, quod eandem morarnm summam in arsi atque in 
thesi habet, probabile est. 

Sed redeamus ad Aristoxennm. Maxime laborabant mter- 
pretes in loco, qui est de pedum differentia xora iialQsoiv. 
Est autem p. 298 Mor, == 35, 26 W. : diaiQiaet ök diag)iQovoi 
(seil, dvo Ttodeg) aXXriXiaVy orav to ctvro fiiye^og eig avioa 

ra fteyiST], rj xara d'ateqa. 

Quo in loco aQid-fibv de numero eo, quo, qnot ^li^ insint 
in universo spatio varie diviso, indicatur, usurpatum esse nti 
eo inducti sunt viri docti (Caesar p. 111, Westph. Rh.* p. 169), 
ut d^aTEQa non ad utrumque, sed ad unum tantum spectare 
consentirent, in quo partium numerus aequus, spatia iniqoa 
essen^. Nam si ex duobus eiusdem spatii pedibus alter in daas, 
alter in tres partes dividatur, partes in utroque aequas esse 
nullo modo cogitari posse. At si unum tantum spectasset mnsi- 
cus, multo brevius ac luculentius eloqui non modo ei licait, 
verum etiam, ut in definitione, oportuit. Accedit quod tarn 
debuit dicere S^dregov, Nam pluralis x^atega ita adhiberi non 
potuit, ut duarum rerum condicionumve statutarum altera plane 
excludereturJ) Quae cum ita sint, facere non poterimus, quin 
locum illum ad tres diaeresis species pertinere existimemns: 

1) Nam quamvis grammatico qaodam auctore (schol. Soph. £1. 345) 
TO 9t:TBQa avxl tov 9'ärsQOv ixxixwq dicatar, tarnen ipse locus ille So- 
phocleuB et alii multi docent asum esse talem, ut pluralis ^xega [oi^- 
xsQat fjitiSixepa) semper pertineat ad duas res, quarum modo haec modo 
illa fieri potest, sed utra fiat in medio relinquitur, nusquam vero unam 
certam quandam rem ita spectat, ut simul alteram nulio pacto complec- 
tatur, sed excludat. Itaque particulas disiunctivas (^—tj) eo pertinere ne- 
ceBse est, velut Plato Phileb. p. 43 £ : xo dh fitjdexepa xovxwv (seil ov) 
eW oxB Q-ixega yivoix* äv, x^^^^ V SgyvQoq; Grit. p. 52 A: itpiivtcäv 



Digitized by VjOOQ IC 



De irrationafitate Btudia rhythmica. 241 

oTcev rb airo ^iye&og diaiQ€&^ eig /Äigr^ 

1. Syiaa xard te rov aqLd-fibv xai %a f^eyid-tj, 

2. aviaa ^hv xara rov agi^/idv, Xoa dk xara ra f^eyid'T], 

3. aviaa ftiv xara ra fieyi^T], Xaa de xara rov aQt&fiov. 
Si igitnr dno tempora alterins pedis eandem habent sam- 

mam, qnam dno ab iUis diversa in pede altero, agi^fiog erit 
aequos; in qao inerit tertia diyersae diaeresis species; velnt si 
a^i^fiog T€TQdarj^og in altero pede dividitur in monosemam et 
trisemnm %q6vgv aüvvd'e%ov, in altero antem in disemos duos. 
Qnod 8i invenitor in pede composito , cadet in yariam diae- 
resin, gin in simplici accideret| ad dia(poQav xara yivog spec- 
tare potandum est. Trisemns antem aQi&pidg diversas divi- 
8ioB68 non admittit nisi cnm dividitnr modo in monosemam 
et diBemnm, modo in dno irrationalia tempora, quoram altemm 
monosemo mains, alternm disemo minus est eodem spatio. 
Kam trisemi oQc&fiov divisio in partes nt in utroqne pede 
aeqnas, monosemam et disemum, ita in altero pede aliter coUo- 



ivtlv ^x£Qa, ri neld-eiv ^fjLag ^ noislv^ zoixwv ovditsga notsl, Theaet. 
p. 187 B.; Legg. VUI p. 841 D; Epin. p. 983 E. Com vero duariun rerum 
thera tantom respicitor, ^atsgov diel necesse est, ?elut Aesch. Prom. 867 ; 
^t9 ^ ^axsQOv ßovXriCBxai , xXvbiv ävaXxtq /läXXov rj fuaitpovoq, nisi 
forte in ea ipsa vel per se inest plorale quoddam , velat Soph. Phil. 503 : 
Tifi^lv fikv ev, na&eZv öh d'drsQa (« xaxd), mazime in locutionibas, quae 
^ loca pertiDent, com praepositione conionctiB : Xen. Hell. III 7, lY 30: 
^7d HxiQa xov nozafiovy ab illa parte; Thuc. I 87: ig ta inl d^drspa, 
V1137: ^3f rov inl ^dxBga, Plat Prot. p. 316 A: ix xov inl ^dxeQa — 
^x To» M ^xBQa, Phileb. p. 15 E: zote fikv ijü d'dzsQa — zdze 6h 
naht, Qai plnralia aeque explicandas erit ac qoi est in za av(o, za xdzw, 
BÜDilibiu, de ana regione dictis. Atqne ipse qoidem Aristoxenos, cum 
pioralem posset adhibere, tarnen singularem numeram plernmqne praetalit: 

eL harrn. p. 46, 10: ovöizegov 6h zoixmv uXti^sq iaziv ovzs yap 

^i^f ; P« "^ö» 23: 6eL iaoidvoiq 6voZv ddzBQOv vnd^eiv, ij ^'; 

^18: 6b16' izBQOv nozBQOv vndQXBtv seil, aut quartum sonom 6id zeaad- 
e«v condnere, ant qaintnm 6ia tibvzb; de eisdem condicionlbus p. 83, 17: 
^i 6' ixB(^v xzX,, p. 92, 22: fji7^6BZBQ(fv 6h zovzmv avßßalvovzog, p. 94, 
3: xüizmv 6* ov6izBgov ylyvBzai; de synaphe et diazeoxi p. 84, 13: dvay- 
xaiüv ixB(^v nizBQov av/ißalvBiv zoig i^g zBzgax6g6oig, Semel tantum 
^aw estplnrali p. 78, \2i ^ 6' äv firfiBXB(>a zoizatv cvfißalvy. 



Digitized by VjOOQ IC 



242 Hugo Jusatz 

catas cadere videtur aat in diaq>oQav %a%a oxijfjtcc aat xar' 

Alteram autem variae diaeresis speoies, si Aristidein se- 
quimur, ea cogitanda est, in qaa apatiam pedis compositi idem 
in pedes simplices spatio diveraos dividitur, velut si dodecase- 
mnm spatinm accipit modo tetrasemos pedes sive ä(fi^f4ovg 
tres, modo trisemos qnattnor, tarnen ntrimqne eadem tempora 
incomposita inesse poternnt, velat disema qnatema et mono- 
sema qnatema ( — |-a^-|^w-: -v.|-vy|v./-|^-). Sed an ea Aristo- 
xeni ipsins fnerit sententia, dnbinm est; agid-iÄdg enim somma 
est non temporum qnornmlibet yicinorum, vernm certoram 
qnornndam, atqne certa qnadam notione technica adhibita esse 
putanda est.^) Porro in dubio est, qnomodo differat haec al- 
tera diyersae diaeresis species a differentia xara axwa, yelnt 
ambigitnr ntmm syzygia iambica a choriambo, trochaiea ab 
ionicis differat öiaiQiaei an a%ri(iai:i, Sed eas qnaestiones nunc 
in medio relinqnamns. Neqne enim trinm differentiamm podi- 
carom, quae dicuntnr xara dialgeatv, xara cx^'^f^a, xorr' arti- 
&€aiv, qvLSie omnes de eodem temporis spatio yarie disposito 
sunt, per se quamque licet absolyere longiusque abest a pro- 
posito de Omnibus tribus accuratius disserere^), neque in usa 

1) Tarn defioitam esse alicubi ab Aristoxeno dgid^/iov notionemexi- 
gimus. Guius definitionis vestigia inesse putes in praeoepto obscoro apud 
Psellum § 10 : nag 6 ötaigoviitvog eig nkslw d^id'ßbv xal sig ikdxxm Siai' 
^eltai, Sed mitto in ea inquirere. 

2) Tarnen quae iam nunc affirmari liceat, breviter exponam. In 
differentia xara axijiia valet ea quoque definitio, quae in harmonica pro- 
fertur p. 108, HMqd.: ylyvttai (i} xara slöog ^ xara ox^/4a dta^ga) 
rf' otav xov avzov fxey^ovg ix xmv avrcöv dawS-ircDV ovyxeifjiivov /uye- 
^£i xal dgid^fup rj td^tg avtdiv dXXolmaiv Xdßy , et exempla ibi prolata 
docent spectare in rhythmica oxrifiatog differentiam eo» quod metrici di- 
cunt imnXoxijv fiirgafv, Itaque eo pertinebit velut iambi et trochaei, 
anapaesti et dactyli differentia; de pedibus autem compositis non constat. 
Dactyli yero et anapaesti differentia, quam cadere in öiaipogav xat * avtl- 
^60iv temere opinati sunt, definitione dvti&ioswg Aristoxenea non exdpi- 
tur. Quod tum aüi aliter excusare studebant (Weil. Jahrbb. f. Phil. 1862 
p. 349; 1865 p. 653; Caesar ibid. 1863. p. 18), Westphalius varo, ut tarnen 
eo referre posset, definitioni nee suspectae nee corruptae vim attuiit 



Digitized by VjOOQIC 



De irrationalitate studla rhytbmica. 243 

eognoseendo adeo provecti samns, nt pedam compositornm — 
atqne ad eo8 potiBBimum spectant tres illae differentiae — spatia 
ac nataram cognita habeamna ac perspecta. Nam temporibus 
Don, nt nsas docet, mensuratis, sed ex arbitrio sive prodnctis 
sive correptis rhythmicae cognitionem neqaaqnam promotam 
ease adhnc nee promotam iri in posternm, qnisqnis sapit, in- 
teUegit 

Si igitnr a^ix^fidg est intervalloram vel tempornm samma, 
seqnitar nt qüaeramna, qnomodo fiat ciQtd-fidg in illo af^ekq)- 
iriTq), qoo irrationalia spatia a rationalibns differnnt. 

Ut snpra expositnm est, TcaQakXayfj in eo inest, nt inter- 
valloram dnoram rationaliam alteri detrabatar afxeixpdrjTovy 
alten addatar. Si aotem illad a^eXipÖTjTov ana qaalibet toni 
parte minuta expressam esse cogitatar, rationaliam illoram 
iflteryalloram anamqaodqae in eiasmodi aineXtpörjTa solatam 
esse cogitari potest. Velat pycnam enbarmoniam rationale in 
sex partes daodecimas, ineQ^x^v in viginti qaattaor, vel pyc- 
nun ehromaticam molle in dnodevicesimas daodecim, vnsQixov 
ifl triginta tria. Tarn pycnam enbarmoniam irrationale qaod- 
dam ex dnodeeimis partibas Septem, v7tBQi%ov e viginti tribas, 
ehromatieam aatem irrationale e dnodevicesimis tredeeim, vTteq- 
^ov e triginta daabas eonstabit. Qaoniam aatem TtaQaXXayr] 
inter pyena et hypereebonta maxime intercessisse veri simile est, 
pycna aatem et hypereebonta ad daodecimas partes revocari 
po88ant, daodecimam toni partem in omnes parallagas cadere 
cogitari potest, propter qaod ab Aristoxeno prolata est exemplo. 

Sed fac ne in singalis intervallis irrationalibas inesse credas 
Tohq zcJy afieXqtdi^cjv aQix^inövg, ita nt in eoram proportione 
pofita Sit definitio, velat in systemate enbarmonio sapra dieto 

At neatro opas est, si ad dvrixelfjisvov supplemus, non quod Uli volebant, 
7a{f<« yemm fuyi^ei, Qaocum aperte concinit Arifitidis deffnitio. Cadent 
igitur eo pedes duo, qaorum alter in arsi tantam temporis habet , quan- 
tum alter in thesi, et qaod ille in thesi, hie in arsi; velut iambus et tro- 
diaau percQBsa brevi utentes, qui pedes coniuncti cum trochaeis iambisve 
nilgaribus efficiunt pedes compositos, velat choriambum {-M^-) et antispa- 
stnrn (^-|-^). 'AvTid^iaei autem pedes singulos in pedibus compositis differre 
posse aactor est Mart. Gap. p. 193. 



Digitized by VjOOQIC 



244 Hugo Josatz 

"'In : 'Vi 2» ^^^^ igitar in rhythmica inter bina tempora inatio- 
nalia proportionem, fortasse aeqnam, intercedere arbitreris, 
quod nee enm Aristoxeni rationibus eonvenire neqae enm sen- 
snm, quo Yoeem loyov in harmoniea eerte quidem intellegi 
volnity admittere sapra satis demonBtratam est. Verum enim 
vero aQid-fiog eomprehendet omnia illa af^eiApdtjra , qnae in 
toto systemate inesse statunntur, velot in systemate enharmonio 
illo akoyoig diviso triginta partes dnodeeimas, in chromatico 
dnodevicesimas qnadraginta qninqae^), qnae snmmae intervalli 
compositi definiti, dico tov dta xeaaaQwv, spatio aequae erunt; 
qno fit nt ol aQid-fiol illomm afiekipöi^Tüiv habeant loyavg. 
^A^ehfiSrira igitur illa, qnae in aliis systematis aXöyiog divisis 
alia esse cogitari sive statni {Xafißavea&at) possnnt, dicontnr 
naxa Tovg twv aqi&^wv fiovov loyovg Xafißavopieva ^td, qnod 
nos: „nur in sofern rational, als ihre Snmmen bestimmte ra- 
tionale Grössen haben. "^ 

Neque vero in eo offendendnm est, qnod de nna re dici 
videntnr numeris plnralibus ol twv aQid-fiwv loyoi. Nam a/u€- 
kiliÖTjta spatia nnmero infinita statni possunt, qnomm suom 
qnodque facit aQi&fiov, qni aQi&^iog snnm qnisqne habet Xoyov. 
Itaqne %b xara rovg nov aQid^ficJv pLovov Xoyovg gr/tov genera- 
liter est dictum, non minus quam to xora fiigog qtjtov, To- 
tum enim caput ita comparavit Aristoxenus, ut non singnlas 
quasdam res, sed universam rationalitatis et irrationalitatis 
naturam (to ^tjtov et ro aloyov) illustraret Nam semel tan- 
tum, cum de rationalitate iv qv^fxolg loquitnr, adicit notionem 
certam (^rjzov xQovov fiiyed'og) atque id quidem non sine causa; 
ceteris vero locis consulto omisit notiones 6ida%ripia et xqovog. 
Unde fit, ut de rationalitate disserens modo complurium spa- 
tiorum coniunctiones {otQi&iiovg qrixovg) respicere videatur, cum 
dicit to xoTtt ^liqog ^rjTdv eikrjcp&r] et to xatd rrv rov ^v^- 
(JLOV fpvOLv laiißav€%aL qtjtov; nam et xard fxiQog non dici 

1) üniverse nobis dicetor d^id^fjibq S « -^^ — | — ^^^^ , in qao a 

et b sunt spatia intervaUorum rationalium , — autem dfaXtp^ov, quod 
XafJißdvexai iv raig naQa),XayaXq- 



Digitized by VjOOQIC 



De irratioiiAlitate studia rhythmica. 245 

fieait niBi pluribns partibns propositis, et ^v&(jlov q>vaig nisi 
in plnribns temporibns non cernitar; modo Bpatia singola at- 
qae absoluta, cnm et to xoror fiiqog ^ri%6v primnm iieX(^6ov- 
fievov, deinde yvwQifiov rfj alo^rjaei esseO et to iv ^vd-fitf 
lafißavofievov ^ijtov primnm tujv tvitctovtojv elg Trjp qv^pio- 
Ttoäav esse, tarn pedis, in quo inest, fiigog ^rjTov esse debere 
ait Ac profecto nihil interest, quoniam in rationalitate si 
spatia (fiiQfj) singnla rationalia sunt, rationalis item erit aQid^ 
fiog. In irrationalitate vero sine dnbio singnla interyalla mi- 
nnta, qnae doctrina statnnntur, et tempora minuta, e qnibns 
tempora irrationalia et constare et a rationalibns differre cogi- 
tanda snnt, significavit tUo T(p narä tovq tcjv agid-fidiv fiovov 
iJtyovg ^T(p. Proposnit igitur Aristoxenus sibi animo (i. e. 
li-oßi) seriem (Ta^iv) modo intervallornm vel tempornm ratio- 
nalinm, qnam dixit xara f^igog Qtirov ri, modo intervalloram 
ifi€lil)irJTü}y vel temporum minimornm in complnra intervalla 
vel tempora ita dispeiütoram, nt nno afAeXipdtjTip vel tempore 
minimo excederentur vel relinqnerentnr intervalla illa ratio- 
nalia, quam seriem dixit xorra rov %ov agid^fiov (jlovov Xoyov 
i^lTov Tt. Qnibns afiekfpd-qroig et partibns temporis minutis 
itt habeat qnod opponat, to xcrra fiigog ^rjrov esse lAeXipöov- 
fierof et ro xara ttiv %ov Qv&fiov qwaiv ^rjrov esse twv TttTt- 
Torrcoy dg rriv ^vd'fAortoUav postnlat; qnibns spatia rationalia 
defimyit, non qnatenuB rationalia sint, sed qnatenns ad (leXo- 
TtoUag Tel ^v&ixoTcoilag nsnm spectant et opposita sunt par- 



1) Nihil Tero dandum est ezemplls, qnae non ab Amtoxeno, sed a 
lectoie afiqao adiecta esse videntor. Suspecta enim sunt propter parti- 
<^^^ ntoi -— ^. QuibuB duo genera interyallorum rationaliam dignosci 
videotor, id qnod in doctrina Aristoxenea non positum est. Fortasse re- 
ipidtnr canonicoram doctrina, ita ut alterum genus complectatar conso- 
oantias et tonom, scilicet intervalla proportionibus simplicioribos atque 
otique sibi constantibiis definita, in altere autem insint qaaeconqne per 
ratiodnationeB derivantur ex Ulis. Getemm yox avfJLfitrgog sensu ab Ari- 
stoxeoo aHeno usurpari videtur. Nam ex eins sententia avfjifjisTgöv nvi 
aXXtp est interrallum, si ex eorum coniunctione fit systema rationale, id 
qnod ne in irrationalibus quidem pycnis et hyperechusi non accidere supra 
(p. 222) cogDOTimus. 



Digitized by VjOOQIC 



246 Hugo Jiuatz 

tibas minatis; nam spatia ipsa irrationalia et ipsa vel Bunt 
jueXepdovfieva vel cadnnt in rhythmopoeiam. RationaHtatig 
aatem ipsios definitionem secnndo loco addit ita, nt inter- 
yaHam rationale debeat esse yvcigifiov zfj aia^aei, tempns 
aatem pedis sni pars rationalis. Qnae car non accarate inter 
se respondeanty cansa inest in eo, quod altera masicae pars 
alteris ntitnr perceptionis condicionibns. 

Quae cum ita sint, facile iam intellegemas loenm Aristi- 
denm de generibns irrationalibns p. 35 Mb. «> 53, 10 W. Dicit 
enim yivrj akoya xcrra aQi&fiovg ixäXXov rj xoto ra eidrj ^v^- 
fiixa owCeiv rag avaloylag. Qaod cum viri docti ad nnins 
temporis irrationalitatem referrent, nOn intellexerant Caesar 
enim ita interpretatar, at pedes irrationales inter se ipsos con- 
venire (aw^eiv zag avaloylag) dicat. At si rem ignotam atqne 
indefinitam conferimns cum ignota et indefinita, an eo ipso 
fit clarior aut manifestior? Rossbachios vero aliiqne pedes 
irrationales convenire cam rationalibns nara aQi&f4oig ait 
At nee ^eyi^Bi nee yivBi cum eis convenire apertam est 
Aperte aatem inde proficiscnntor, qnod cboream irrationalem 
trocbaeis puris admixtum aliqao pacto cam eis concinnare 
Student; quod qui fieri possit, non intellego, nisi forte rever- 
tuntur ad sententiam Feussnerianam. Verum si in generibus 
irrationalibus , quae dicit Aristides, duplicem inesse credimns 
irrationalitatem, nulla inerit interpretandi dif&cultas. ""AQi&fjdg 
enim duorum intervallorum irrationalium idem spatium servat, 
quod agi&fidg duorum rationalium, ex quibus illa per paralla* 
gen orta sunt. Ita fit, ut yivri aloya servent Universum spa- 
tium %idv yevwv qi]tcüv (velnt a .i> a x = a a ji. x), et habeant X6- 
yov, i. e. tempora definita quam vis non xcerce iiiqog, tarnen 
xara Tov aQid^fÄOv. Articulum autem (xara dk rovg agi^^fiovg 
fiäXXov)y quem fiagitat usus Aristoxeneus , Aristidis inscitia 
omissum esse non mirum est. Formae (eXdjfj) autem rbythmicae 
illae aeque atque i) %ov Qv&fiov q)vaig Aristoxeni in eo ine- 
runt, ut fiigri singularia sint rationalia. 'Pv^fiov igitur g>vatg 
e temporibus simplicibus Xoyip rivl wQioiihoig oomponitnr, 
cui opposita est ^v&fAOTtoUag &iatg, in qua Xoyog ex coniano- 



Digitized by VjOOQ IC 



De irratiooaKtate studia rhytbmica. 247 

ä demom temporibns oritar; of. p. 254. — De ceteris antem 
praecepti Aristidei verbis ac de praecepto nniverso qaid in- 
dicem, iam snpra exposni (p. 233 adn.). 

Qaae si recte dispntata videntur, certnm est, quemad- 
modnm ab harmonica eam irrationaUtatem, qua ceteris manen- 
tibuB mmm tantnm intervallam mntatur, omnino abesse yalt 
lex AriBtoxenea, item iv ^v&fAolg irrationaHtatem nnias tem- 
poriB non inveniri, sed spectare ad pedes singnlares (noöa 
haüTov). Pes igitnr irrationalis h^aarog spatio inter dnornm 
ntionalinm spatia medins est, in rhythmis vero tempornm 
irrationalioiD eoninnetio idem spatinm servat, qaod rationalia, 
e quibiu per parallagen orta sunt; in iUo spatinm commune 
ivf^v&ftov non est, in bis vero duorum pluriumve tempornm 
inatioiialium vicinorum commune spatiam est definitnm. Agi- 
tor igitnr de discrimine, quod intercedit inter notfones Ttovg 
haaxog et ^v9fioL Quam rem, quippe quae perlineat ad rhyth- 
micae partem difficillimam de pedibus compositis, postea usu et 
exemplis melius intellectum iri spero quam ratione ac dispu- 
tatione. Sed priusquam eo transgrediamur, quaerendum est, 
quaenam fnerit irrationalitatis condicio, quinam ordo in Ari- 
stoxeni de temporibus explanatione, quae sint eins indicia ac 
vestipa, 

CAPUT IX. 
De Aristoxeni de temporibus explanatione. 

A. 

De differentia xaira fieyeS'og. 

Primam fuisse ut pedum (el. rb. p.35, 10 W.), intervallorum 
systematumque (el. barm. p. 22, 15. 22 Mqd.), ita tempornm öia- 
ff of^av xoETcr ^iye^og apertum est. Quo pertinet explanatio de 
tempore primo et de eis temporibus, quae illo commensurabilia 
8«nt (p. 31, 5—24 W.), nee minus fragmentum, quod Porphy- 
rie tradit (p. 255 Wallis) inventum h rtp Ttegl xQovov Ttqio- 



Digitized by VjOOQIC 



248 Hugo Jusatz 

Tov (seil. Uy(^V) In qna differentia tempornm irrationalinm 
tnentio ita tantam fieri potnit, nt media inter tempora primo 
commensnrabilia, tempore primo ipso non commeiiBurabiiia 
esse dicerentur. 

B. 

De differentia xara aiv&eaiv. 

Sed qnae seqnuntnr in excerptis iUis maioribas (p. 31, 25 W.), 
ea cum antecedentibns non protinns cobaerent. Qaae enim 
de temporibns incompositis et compositis profemntar, sie 
incipinnt: Uyofxev di riva xal aavv^erov xqovov nQogtijvfrig 
^v&fjiOTtoUag ;^^^aev avaq>iQov%€g »" tempns antem qaoddam 
item incompositnm dieimns, cnm ad rbytbmopoeiae nsam refe- 
rimns. In eis igitar qnae antecesserant, de alio tempornm 
incompositomm genere exposnisse Aristoxennm dooet illnd 
xor/. At in eo capite, qnod est de tempore primo, notio x^o- 
vog aavv^erog non iam proUta est neqae snbandienda esse 
mihi videtnr, siqnidem XQovog Ttgwrog et XQ^^^S arehag acvv- 
&€i:og non nnns idemqne est. Inserenda igitar esse mihi n- 
detnr definitio atqne explanatio de temporibns simplioiter in- 
compositis, qnam hnnc fere in modnm institatam esse ab 
Aristoxeno conicio: snnt autem alia qnoqne praeter tempns 
primnm tempora, in qnibns nee dno soni nee dnae syllabae 
nee dno orjfiela possint poni ullo modo, dioo qnaeconqne yer- 
santnr inter simplex et duplex temporis primi spatinm. Kam 

1) Westphalius (Rh.' pp. 18 sq. 80 adn.) ea propria dissertatioDe dis- 
putata esse censet, quam inter Aristozeni aififuxva cvfjotottxa esse in- 
ventam. In qaa rationem suam rhythmi non syllabis, yerom tempore primo 
dimetiendi elementis rhythmicis antea publici iniis factam eom defendisse 
contra adTersarios. At Porphyrios adTersarios omnino non iam extitiBse 
testis est, cum didt tfjv iaoftivijv av ngoq rivwv xatfiyoglccv anoh>0' 
fiEvov ea scripsisse Aristoxennm. Sermonem antem in hoc fragmento 
alium atqne in ceteris esse non yideo. Quod autem latior videtnr etpoe- 
tamm locis ornatns est, id mirnm non erit ei, qui elementa et harmonlca 
et rhythmica, qualia extant, non Aristoxeni manu perscripta, sed excerpU 
ex pristinis et lacunis intermixta credit Loci autem, qnibns cum lectore 
vel discipnlo agentem se inducit Ar., in?eniuntur in harmonicis qaoqao 
reiiquiis (cf. Marquard. p. 260 sqq.). 



Digitized by VjOOQIC 



De irratiooalitate stadia rhythmica. 249 

si tempng disemo minus dissecaretur in duo tempora, eorum 
fi non utrnmqae, at certe alternm tempore primo esaet minns, 
qaod absnrdnm est Primam enim tempns omnium tempo- 
nim, qoaecnnqae per rhythmizomena tria dissecantur, brevis- 
nmun esse statnimns; si igitar extarent tempora tempore 
primo minora rhythmizornenornm elementis rhythmicis expres- 
sa, primam illnd tempos, quod statnimas, non esset primnm, 
sed seeondnm fortasse vel tertinm, yel alinm maiorem acci- 
peret nnmeram, quo plura tempora illo primnm statnto mi- 
nora statnerentnr. Ex quo elncet, quaecnnqne temporis primi 
spatio daplici sunt minora, qnoniam in eis ccTciAog ovx ^^eoTi 
ti^sa&ai Ttkeliü fxiäg avkkaßijg i] ivog (pd-oyyov ^ ivbg ar]- 
fi^iav, ea dici arcUSg aavvd'eza, Aiyofiev di rtva xal aavv- 
^eroy xqovov xtL — 

Qnae ex Aristoxeni sensu recte restituta esse ab omni 
dnbitatione remotum esse mihi videtur. Ac ne forte quis ex 
Aristide (p. 32 Mb. = 49,5 W.: TtQÜTog TictralTjTcrdg aia^n^aei) 
et Pselli definitione auctiore (§ 7 : nQwrov re votjTiov xqovov 
Tov V7t ovdevog %wv Qv&fiit^o^ivüiv dvvafzevov diaiQela&ac 
yviaQlfKog^)) efficiat, tempns primnm esse minimum TcJy yvu)- 
i^ifi(av vlj aia&i^a€i, ad nsnm vero pertinere etiam breviora 
ov pdQifia Tj) alö^aet et irrationalia, qnia tempore primo 
non sint commensurabilia: id certe constat irrationalitatem non 
6886 nisi inter duos loyovg yvcjQlfiovg rij alödTjOBi ava fiiaov. 
Itaque inter monosemnm et disemum extant tempora irratio- 
ludia, inter monosemnm et aarjfiov, si verbo licet nti, non 
item. Mihi antem tempora irrationalia dnabns syllabis non 
exprimi posse adeo persuasum est, nt inde docnmentum de 
eorniD sedibns certissimum petendum esse confidam. 

Atqni nostromm rhythmicorum, quamvis eam legem, qua 
tempns primnm omnium temporum, quae ad rhythmicae nsum 
speetant, breyissimnm esse statnitur, verbis probaverint, tamen 

1) Sic enim certe scribendum, non, nt Westphalius scripsit, yv<oQlfjiwv; 
Mm ^fu^of^ivoiq yvw^l/ioiq oppoaita essent ^vS'fju^ofisva ayvotata, quod 
ibsnrdimL 'Ayvoiazatg autem öiaigovfievov erit tempos, velat cum in lexi 
diTiditar per litteras, non per syliabas. 



Digitized by VjOOQ iC 



L 



250 Hugo Jusats 

alins aliter sabterfagere stadnit. Nam ipsum tempns primnm 
in daas'plnresye partes dividere plernmqne veriti sunt, at 
maiora spatia dividerant, velnt sesqnitertiQin temporis primi 
gpatinm in dnas partes (Caesar p. 162), disemam in tres, tri- 
semam in qnattnor (Westpbalins, Christins, alii). At qni tem- 
poris primi ipsa notione omnia minora exclnsa esse non in- 
tellegit, babeat sibi. Neqne vero operae pretium facturus 
esse mibi videor, si Westpbaiii novam rationem, qua in eo- 
dem pede composito complara tempora prima statnit, refutem; 
assentientem inveniet neminem, at indices invenit acerbissiinos 
(velnti Orafiam p. 38 : „ eine Mnstersammlnng Ar den Miss- 
branch rhythmischer Termini"). 

Explanationem antem de temporibns xara avv^BCiy diver- 
sis Aristoxeneam, de qua extant reliqaiae satis nberes et In- 
cnlentae, breviter hie repetere non aliennm, praesertim cum 
Westphalins in nltima rhythmicae editione (p. 90 sqq.) ea yalde 
pertnrbari passns est sive potins diversas rationes miscnisse 
deprehenditar. 

Cnins explanationis snmmarinm est hoc: 

1. Tempns aTthSg aavv&€%ov est, qnod propter spatii sai 
angnstias plns nna syllaba Tel sono vel arifieltp nno ati non 
potesty sive, nt metricornm verbis ntar, qnod solvi nollo modo 
potest. Tempornm anhog incompositoram snnt species tres: 
monosemnm vel tvqwtov, irrationale e monoseme per prodae- 
tionem ortnm (z), irrationale e disemo per oorreptionem or- 
tum (^). Irrationalia antem aovv&era inter maiora temporis 
spatia non extitisse testatnr Bacchins p. 23. 

2. Tempns xorra ttjv Trjg ^v&fionoiiag xQ^olv aovv^s^ov 
est, qnod, qnamvis spatinm non obstet, qnominus dnobns rhytb- 
mizomenornm elementis expleatnr, tarnen nno ntitnr, sive cam 
solyi possit, tarnen non solvitur. Certe hinc cadit disemniQ 
nna syllaba longa expressnm; de ceteris antem syllabis loBgis, 
qnae dicnntnr 7caQ€xx€%a/jUvaL, hie disserere nolo. 

3. Tempns nQog ttjv trjg ^vd^fionoUag XQV^^^ aM^ov 
est idem spatinm, qnod TtQÖg T^y %iig ^v&fxonoilag XW^'^ 
aovv&cTov, qnoties dnabns plnribusve syllabis, sonis, ari^sioiS 



Digitized by VjOOQ IC 



De irratioDatitate studia rhythmica. 251 

eiprimitor, sive qaod cum contrabi possit, tarnen solvitar. Ex 
eoram tempomm cam antecedentibns mixtione in diversis xhyth- 
mizomenis orinntar tempora mixta. 

4. Tempora anltHg avv&era (Aristox, : lüucnkwg = aTcXcog, 

ef. el. barm. p. 58, 6. 9 Mqd. : aitliag dnelv woamwg 

dniiv) sunt qoae ant omnino excednnt temporum incomposi- 
toram gpatinm maximum, ant minora qnae ana syllaba etc. 
exprimi licerety nisi propter qnandam temporam Bingolornm 
oatanuD pinra rbytbmizomenonim elementa postnlarent; sive 
qnae omnino non contrabi licet, velnt xQovog dlarjfAog anlüg 
avy^eiog, qni binis brevibna expletar in metris ionicis cboriam- 
biciflqne, in logaoedicis, dactyloepitritis, in pentametri altera 
parte, alias. Cnius rei qnae sit cansa, id potissimnm indagare 
rbythmicae est 

Ab bac Arifltoxeni ratione abborrere Aristidem, iam alii 
ndemnt; qnae enim ille xotcc Tijr t^^ ^vd-fiOTtoUag XQriaiv 
ioeomposita appellat, bie Tocat composita, tempora ant ajtXtjg 
aat xorra T^r vilg ^v&fiOTtoUag XQriacv incomposita et compo- 
8ita esse ignorat, alias differentias profert xQovtDv aTtXüv et 
Toüa/rAcJy, qnomm ntri yocentnr Tcodixolf dissentinnt viri 
docti. Nos antem ista non curamns. 

C. 

De temporibns enrbytbmis rbytbmoidibns 
arrbytbmis. 

Cum antem de tempornm differentia luxza avv^eoiv ex- 
positom esset in excerptis rbytbmicis maioribns, statim pergi- 
tor ad pedes. At in pristino Aristoxeni libro post tempomm 
incompositomm et compositornm tractationem de temporibns 
podids et rbytbmopoeiae propriis expositnm fnisse docet Psellus 
(§ 8), in firagmento antem Parisino (§ 7) et apnd Aristidem 
(p. 33 Mb.) ennmerantnr alia tempomm genera tria. Ac de bis 
qoidem prins agendnm. Est enim : 



Digitized by VjOOQ iC 



252 



Hugo Josatz 



in frgm. Parisino § 7, p. 79, 

6 W.: 
Tdv dhxQOVtov ol fikv &üQvd^ 
ftoi, oi dh ^v&iÄoeideiQ , ol ök 

EvQv&fjioi fihv ol diaq>vlQT' 

fOVTeg axQißwg t^v TCQog aAAij- 
koig €VQv^f40v ra^iv 



^v&^oeiSelg öh ol Trjv /liv 
UQTiiiivriv amglßetav firj oq>6- 
Sqo ^ovreg, q)alvovT€g dh of^tog 
^v&fÄOv Tivog elöog' 

a^^v&fiOL dh ol TtavT(og a- 
yvoiGTOi ^oiT€g TtQog dXkriXoig 
avv&eaiv. 



apnd Aristidem p. 50, 4 W.: 
TovTuv drj %m xqovcjv ol ^b 
i^^d^fnoi kiyovratj oldka^^v^- 
IJLOL, ol de ^v^fAoeiöeig. 



1) "E^^v&fxoi fihv ol h rm 
I6y(p TtQog aXXriXoig OiaCfivu; 
Ta^iVj olov diTchxalovi, ^fiioUcj 
xal roig rotovvoig' 

3) ^vd^fioeidelg öi ol iievatv 
xovxwv xal TtY) (jlIv Ta^cwg TcJy 
i^^v^ficjv, Ttrj dk rrjg va^ctxfii 
zwv cL^^vd'inav fX€T€LXri(p6%e$' 

2) a^Qv&fÄOi dk ol TtaneMj^ 
azcmroi xai aXoyoig avvsiQo- 
fievoi, [Nameri adscripti sig- 
nificant enm ordinem, qoi in* 
venitar in codicibas.] 

Sermonem esse de temporibus compositis et inde seqai- 
tnr, qnod nnius temporis absoluti spatinm per se cognosci non 
potest et quod notiones avv&eatg, avveiQOfievoc, Xoyog n^o; 
akhiiXovg inveninntor, denique demonstrat praeceptornm co 
nexnB apnd Aristidem, qni tempora composita, quamvis alift 
atque Aristoxenns intellexerit, antea tractata respicit yerbis 
Tovrwv ÖTj TwvxQovwv, Qnaerendnm autem primnm, ntra prae- 
cepta notionem Aristoxeneam tradant, ntram qnae evQv&iioi9 
vocant xQovovg, an qnae i^^v^fiovg, 

EvQvd-g4ov scriptum yidemas in fragmentis Aristoxeneis el. 
rh. p. 276 fin. = 30, 1 7 W. : afiq>6T€Qa yag 7tiq>vx€V irtidix^' 
ad'ai ro Qv&fn^6fi€vov (subiectum) ra avaT^q^ara (obiectum), 
To TB evQv&fiov xai 10 ä^^vd-fiov. P. 296 «=» 35, 7 W.: ovdh 
yaq amüv (seil. Tijg agaecDg xal rijg ßaaeiog rov x^Q^^^' 
akoyov) fjiivQov xoivov evQvd^fzov. P. 298 = 35, 21 W.: pedes 
yivei dtatpoQovg habere praeter aequi et dupli rationes aUov 
Tiva T(ov evQvd'i^iov xQov(ji}v, Si antem xp^Vog ^QvS^iiog idem 
fere sibi vnlt quod loyog^ sequitur huc cadere non unam prae- 



Digitized by VjOOQ IC 



De irrationalitate Btudia rhythmica. 253 

ter allatas, sed plnres rationes, hemiolii, epitriti, triplasii, alias, 
qoae dicuntur yvcoQifioi tjj aia&rjoei. ^E^^v&fiovg aatem hiyovg 
tres tantum extare tradit mnsicus p. 302 Mor. — 36, 14 sqq. W., 
dapli, aeqni, Besqnitertii; epitriti (p. 37, 14 sq.) vero rationem, 
triplasii (36,2t), pentaplasii (37,10), hexaplasii (37,14)iion esse 
i^qi^fiovg affinnat. Item p. 272 Mor. — 29, 21 W. dicit tov 
qv^^v ylyyead-ai, o%av tj tcüv xQoviav dtaigeoig rd^tv xiva 
^h a^iOQiafxivrjV oh yoQ Ttaaa xqovcjv ra^ig 'dvQv&nog {iv 
^'&fiolg codd., €vQv&fiog Psell.)- In eis autem, qnae statim 
sequnntiir, inyenitnr vox evgv&fiog; sed verba vo firj näaav 
XQovov ra^iv evQvd^fiov elvat claritatis causa a scriba qaodam 
inepte sunt repetita. Aristoxenus enim tantologiam facile evi- 
tare potuit, si md-avov fihv praecedentibus adneetere Yolnisset 
pronomine demonstrativo vel relative. Sed in einsmodi locn- 
tioDlbos postpositis gaudet dissolutione sententiaram.O Adde 
Arigtox. apud Athen. XIV p. 630 F: xal avrol d' ol ^anwveg 
iv tolg TcoXifioig ra TvQraLov TCoiijfÄaTa aTtofxvrjiÄOvevovreg 
iiQvd-fiov xlvrjGiv Tcoiovvrm. Quae cum ita sint, evQvd^fiov 
latiiis patere liquet quam e^^v&^ov] illud enim de temporum 
definitorum coniunctionibus qualibnscunque usurpatur nee for- 
mas rhythmicas respicit, sed aia&rjaiv ; boc vero de eis solis 
temporum coniunctionibus, quae cadunt in rhythmopoeiam con- 
tinuam. Evfv&fnoi igitur — atque ea quidem lectio potior — 
enmt ei xQovoi aivd-eroi, quorum singula tempora sunt yvci- 

Simile quoddam accidit in harmonica. MeXipdovfÄSvov 
enim est, quod unqnam potest cadere in lÄilog^ i^fielig autem, 
qaod certo quodam tetrachordi loco debet poni. Ex. gr. quarta 
^om pars est fiekipdovfASvovy Ififiekeg autem non nisi in genere 
enharmonio, in diatono vero est hcf^ekig] hemitonium autem 



1) Cf. el. härm, p. 6, 27 Mqd.: nsgl ^g ol nkslazoi Ttov agfiovixiov 
ovo* ort ngayfjtatevriov ya&ovzo* SfjXov 6* rjfuv iv xoXq tfJinQoa&ev ye- 
yovsr; adde pp. 46, 12; 62, 5; 76, 20; 92, 23; denique p. 106, 16, quem in 

locam corruptela irrepsit, cui ita medebimur: iäv ovv yivtjTai, 

To 61 xixaQXOv ävioov, — ylyvexai {ysyr/xai codd.) S' iv x(p owxovto- 
T«TCf» 6tax6vfp — xvK 

Lnpoger Studien. XIV. H 



Digitized by VjOOQ IC 



254 Hugo Jusatz 

bene pooitxir in tetrachordo, si interest inter bypaten et par- 
bypaten ; inter licbanam antem et mesen erit ixfieXig. 

De rbythmoidibns antem temporibns et arrbytbmis diffi- 
cilins est cognoscere. Arrbytbma enim tempora non nisi ea 
de cansa ennmerari, nt a rbythmica protinns abesse demon- 
strentur, consentiunt viri docti (Caesar p. 92, qnem seqaitar 
Westpbalios Rb.'p. 96); nam rhytbmnm exigere ordinatam 
tempornm compositionem. Tarnen aXoyov omnino esse a^ov- 
x^fiov idem Caesar (p. 93) concedit, irrationalitatem aatem 
quandam non esse a rhytbmo exclnsam, quam sabesse XQ^' 
voig Qv&fioecöiaiv, eam scilicet, quae terminis sit incinsa atqne 
coercita. At nonne omnis arrhythmia finibus circnmscripta 
esse cogitari potest? Cum antem nee enr altera arrbytbmia 
sit aceepta, altera exclusa, nee quid hnic sit proprium expo 
naty ipsum, qnod volnit, non plane vidisse apertum est, verom 
praecepta ad res accommodare studuit, eum ne res quidem, 
quaecunque aeeidere possunt, haberet perspeetas. 

Ac de evQv&iAwv quidem natura satis constat. In a^Qv&fim 
autem definitionibus eaedem notiones inyeniuntur, quas valere 
cognoyimus de pedibus irrationalibus; nam sunt aUyug aiyei- 
Qo/iievoi (Aristid.) et ayvvjaToc sxovoi rcQog aXXrikoig övv^süiy 
(frg. Paris.), quia sunt ov yvwQifj,oi rfj ala&rjaec, i. e. et Uni- 
versum spatium est indefinitum et spatia singula; nam in choreo 
irrationali etiam thesis non pedis ipsius ratione, sed per alios 
pedes definitnr. Quoniam autem hie tempornm compositiones 
ab omni rhythmorum eopulatione absolutae cogitantur, thesis 
quoque illa ab omni rbythmo soluta erit äXoyog. Itaque chorei 
irrationalis absoluti neutrum tempus est definitum. Quapropter 
eiusmodi tempornm coniunetio ad a^^vd-filav spectabit. Qnod 
non mirum. Ipse enim Aristoxenus (p. 30, 16 W.) rhythmi- 
zomenum commune esse o^^v&y.lag %e xal ^v&/nov et excipere 
utrumque systema, t6 te evqvd^itiov xal ro a^^v&/iiov, testatur; 
rhythmizomenum autem absolutum a rbytbmopoeiae usa non 
extat. Ubi autem illa arrbytbmia a poetis admittatar vel 
adhibeatur, usu postea cognoscendum erit. 

Rbythmoide autem erunt tempora ex duobus irrationalibus 



Digitized by VjOOQ IC 



De irratlonalitate stodia rhythmica. 255 

per parallagen ortis composita, qnae eurhythmig ita sant 
eogoata, at spatiam commune legitimnm (aQi^fAov ^rjTdv) ser- 
vent, arrhythmis antem propter singalornm temporum aXoylav. 
Qaod commnne duoram irrationalium spatinm rationale ita 
demnm percipitur, ut accedat tertiam tempns rationale. Itaqne 
dqv&fiov loyog cemitnr in binis temporibns incompositis, 
^\:^]iOHiovg in trinis pluribusFe demum, a^qv^^ov vero om- 
nino non habet Xoyov. Atque a^^vd-fia dicta sunt tempora, 
qaod ex eis iteratis non fit rhythmus, rhythmoide vero rhyth- 
mam non turbant, sed ov Xlav ra yivrj (ueraßakkovoi (Aristid. 
p. 99 Mb.) et habent Qv&^oif nvog elöog, quoniam servant Trjv 
iyaioyiav rriv rwv Qtjrdiv xQ^^^^y © quibus per parallagen 
orta sunt. 

Arifitides antem addit species nov xQov(ov atQoyyvXwv et 
^(^inhcov, quae secnndnm praeceptorum ordinem ad rhyth- 
moide pertinere videntnr. At si Qv&^ioeidelg xqovoi servant 
avaloylav rwv evQv-^ftiov , XQ^^'^^ OTQoyyvlot et nsQlTtkeo), 
qaos per correptionem et prodactionem temporum eurhyth- 
morom orta esse nomina declarant, non ad duplicem speetabunt 
irrationalitatem. Atqui tertio loco in pristino fönte posita 
foisse tempora arrhythma, probatur fragmentis Parisinis, quan- 
doqoidem ea maiorem fidem et in notionibus praestare do- 
caimus et in definitionibus praestant; nam cum alias quoque 
verba Aristoxenea retinuerint, tum verbum definiendum in 
temporum eurhythmorum definitione repetunt, quem morem 
Arigtoxeni proprium fuisse supra cognovimns. Aristidos vero 
cum alias praeceptorum ordinem non servayit (velut in diffe- 
rentiifl pedum), tum hie rhythmoide tertio loco collocasse 
Wdetnr, ut ea inter alia temporum genera media (fiera^v 
rovtfav) posset dicere. Itaque xQoyoi axQoyyvloi et TteQl- 
^Uia non ^v&^oetdüv, verum a^^vd-fxcjv species habendi 
erunt — !k^Qv&fiov autem neglTtkeiov erit tempus productum 
super spatinm legitimnm, velut choreus ille irrationalis, si 
trochaeis admiscetur. !/4^^v^f.iov autem axQoyyvXov erit ex. 
gr. tempus e trisemo per correptionem ortum, quod interest 
inter trisemum et disemum, inter trochaeum rationalem et 

17* 



Digitized by VjOOQIC 



256 Hugo Jusatz 

pyrrhichium. Qaod cum definitione illa Aristoxenea a pedibas 
siDgnlaribas {tcoöI UdoTip) irrationalibus exclasnm esse snpra 
expositnm sit, tarnen non abest a rhythmopoeia; nam invenitar 
iv Qv&fiolg aeqne ac XQoyog ille a^Qvd-fiog TteQl/tXecag, qui etiam 
absolute adhibetnr. 



De temporibns podieis et rhythmopoeiae propriis. 

Garn antem in eis differentiis, de qnibns verba fecimus, 
tempora spectentnr absoluta et a rhytbmo aliqno libera, secata 
est alia differentia, quae pertinet ad tempora in rhytbmo certo 
qnodam posita. De qnibns nnice extat capnt Psellianum oc^ 
tavnm. tibi Aristoxenns: xQovoi noöixo), inqnit, snnt, quitem- 
pus obtinent ant arnneiov Ttoöixov, i. e. sive arsis sive basis, 
yelnt in rbythmo troehaico thesis disema et arsis monosema, 
ant totins pedis, yelnt trisemi. Tempora antem rhythmopoeiae 
propria snnt nagoXkatTovra rama ra fxeyi^r] kytl vo fisiCov 
i] %b HazTov. Quae ita intellegenda snnt, nt ex. gr. in rhyth- 
mopoeia trochaica arsis nna qnaedam snpra monosemum spa- 
tinm prodneatnr, quo facto tempns rhythmopoeiae proprium 
dicetnr et arsis producta et totus pes trisemnm spatium ex- 
cedens, in quo inest arsis producta. Si antem rhythmi tro- 
chaici nna qnaedam thesis disema corripitur, item orinntar 
tempora rhythmopoeiae propria naQaklartovTa knl to Ihn- 
%ov ant %i]v ßaoiv ant rov zglorj^iov noda, Itaqne arsis disema 
et thesis monosema et totins pedis spatium tetrasemum ?el 
disemum, quamvis sint xqovoc evQvd^^oiy tamen in rhytbmo 
troehaico non sunt Ttoöixoi, sed Qvd-fiOTcoäag läioi. Qoae 
temporum podicorum mutationes per se quaeque atqne abso- 
lutae absunt a rhythmis, coniunctae vero admittuntur. In bi- 
norum igitur spatiorum mutatione inest fj TtaQaXXayfj fj tm 
XQovwv noöi'KÜv aeque atqne ea, quam in irrationalitate bar- 
monica accidere supra cognovimus. Atqui latius Iv ^v&fioig 
patet TtaQalkayrj quam illic. Deest enim a praecepto illo 
significatio mensurae, qua mutantur tempora podica. Qaod 
propterea factum est, quod ant definita ant indefinita esse 



Digitized by VjOOQIC 



De irrationalitate studia rhythmica. 257 

potest illa mntatio {Ttagallayri). Si enim arsis trochaica au- 
getar tempore primo, thesis vero eodem spatio definito demi- 
Duitar, orinntar spondeas et pyrrhichins, in quorum compo- 
sitione inest pedam triBemorum cum hexasemis mixtio, quae 
a metricis ant iam a rhythmicis (Mar. Vict. p. 94, 19 K.) vo- 
catnr avcnf^aatgi 



3 

Qaoties vero parallage habet mensuram indefinitam, ori- 
nntar tempora irrationalia rhythmopoeiae propria: 



3 + X 3-x 3 3 



Sin antem enndem rhythmum in iambos dividimos, Ttaq- 
aÜMyri pertinebit ad tempora singula (arjfiela) tantnm, pes 
aotem iambicns totns, qni temporum avdytlaaiv, i. e. commu- 
tationem est passas, non erit XQ^^^S Qv&fioTtoUag cdiog, verum 
Todixog, qnoniam non naQakXaTTei. %6v xQovov TQlarjfiov inl 
ro.fiixQov i] x6 fiiya. Contra in rhythmo lambico, cum tt«- 
Qailayfj cogitatur tafis, ut antecedat thesis correpta arsin pro- 
düctam, ;f^oyoy nodi/jbv servabit trochaeoides aliquis pes: 

Cum autem in eiusmodi rhythmopoeiis singuli pedes non 
sint apti ad rhythmum significandum (arji^ialveiv xal yyiigifxov 
7couly el. rb. p. 33, 1), ne tarnen rhythmopoeiae pars, quae 
Qtitnr temporibus rhythmopoeiae propriis, expers sit mensurae, 
duph legitimae adhibetur mensura, hexasema, quae appellatur 
^ovg xoTor av^vylav avv^€%og i^dar^/Aog. Itaque rhythmus (o 
Qv&fidg Aristox.) arjfialvexai xal yvwQifiog ylvetac rij aiadri" 
QU pedibos duobus, i. e. nXeLoatv hög (el. rh. p. 33, 2) ; men- 
sura autem e pluribus pedibus composita voeatur novg o6v- 
^evog, 

Sic unice locnm illum de temporibus podicis et rhythmo- 
poeiae propriis apte ac simpliciter intellegi et cum pedis de- 



Digitized by VjOOQIC 



258 Hugo Jusatz 

finitione Aristoxenea conciliari posse mihi persnasam est. De 
eis antem, qaae viri docti (Feussnerus p. 60, Brambachiae, 
Baumgartius, Weilius, Westphalius, de quibus adi Westph. 
Rh.' p. 120 sqq.) de utroque praeeepto senserunt, dispntare 
snpersedeo. Qnis enim reete viderit, nsns docebit. 



Pars altera. 
De irrationalitatis sedibns. 

Irrationalitatis sedes, quatenus ad arses spectant, eo co- 
gnosei, quod in lexi exprimantur syllaba modo brevi modo 
longa, viri docti consentinnt 0» rationales autem et monosemas 
esse eas arses, qnae longas non excipiant, sed brevibus semper 
utantar. Quod si recte se habere concedimus, ita explieandani 
erit, ut monosemum spatium tarn breve sit, ut longae pronun- 
tiandae non sufficiat, irrationalitate vero tantum temporis adici 
monoseme, ut vel longam possit excipere. Usu autem pro- 
bandum est tempus monosemum irrationalitate non tanto an- 
geri, ut etiam duabus brevibus excipiendis par fiat, vernni 
disemum demum tempus solvi ; sive ut notionibus Aristoxeneis 
utar, tempus irrationale disemo minus esse aTtliog aavv&erov. 
minimum autem tempus xara ^v&fxoTtoäag xQ^i^^^ avv&eroy 
esse disemum. Si autem tempora disemo minora non exci- 
piunt binas breves, seqnitur disemum non excipere longam 
et brevem; nam aut brevis esset tempore primo minor, quod 
fieri posse seeundum legem illam Aristoxeneam negavimns, 
aut longa in monosemum spatium corripienda; quod si fieret, 
ex metris de rhythmo aliquid cognosci posse prorsus despe- 
randum est. Contra theses eae, quae disemae esse statnantnr, 
paene nusquam redduntur syllaba brevi. Sumimus igiturnon 
posse exprimi tempus monosemum syllaba longa, brevi disernnm. 



1) Excepto uno, quoad sciam, Brambachio (Rhythm. u. metr. Unterss. 
p. 16), qui an irrationalitas temporum e metris omnino cognosci posset, 
dubitavit et in rhythmis cantu solo expressam esse opinatus est. 



Digitized by VjOOQ iC 



De irrationalitate studia rhythmica. 259 

Qaas leges ad metroram nnmeros cognoscendos adhibeamas 
et quamvis usu non utique semper probari fortasse appareat, 
tarnen exequi eas conemur atqae in eis exequendis qnatenus 
lic^t, progrediamur. 

CAPUT X. 

De metris anBfKpaivovoi, quae dicuntur. 

Trimetram iambicum ad sena spatia trisema esse revo- 
candnm, ita ut nniversum eins spatiam sit duodeviginti mora- 
mm, vulgo creditur. Atqui comici saepissime, tragici inter- 
dum pro iambo ponnnt anapaestum, quattnor autem morae, 
quae in anapaesto inesse videntnr, ad trisemum spatiam revo- 
cari Don possnnt, nisi ana pluresve morae in temporis spatinm 
primo minus corripiantur , quod a temporis primi natura ab- 
borrere contendimus. Sed salva lege Aristoxenea rem explicare 
poterimus yariis modis. Nam aut tempus primum in pedibns 
Ulis anapaesticis vel in metris iambicis anapaestos admitten- 
tibo8 dimidium eins possumus putare^ quod in ceteris pedibus 
vel metris iambicis esse consuevit, agoge autem duplo celerior, 
ita at totus pes non sit trisemus, verum hexasemus, thesis 
antem quattuor moras complectatur. At de iambo trochaeove 
simplici hexasemo nihil compertum habemus. Aut tempus 
primum cum brevi anapaesti altera convenire statuimus, pedes 
autem anapaesticos et iambicos inter se esse aequales, ita ut 
iambi arsis tertia temporis primi parte anapaesti brevi sit maior. 
Quocum convenire dixerit quispiam, quod metrici quidam 
(Mar. Vict. p. 83, 17; Censorin. p. 613, 1) trimetrum iambicum 
recipere tempora plurima viginti quattuor. dicunt. At id certe 
QOD a rbythmicorum doctrina repetendum est, sed est metri- 
corum ipsorum, qui trimetra quaedam comica ex omnibus 
Bpondeis vel anapaestis composita (velut Ran. 1203), non tri- 
metri comici figuram per se respiciunt. Neque vero de iambo 
tetrasemo quidquam traditum est. Aut cum Hermanne (el. 
doctr. metr. p. 21 sq., epit. d. metr. § 35) aliisque (velut Cae- 
sare, Grdzge. p. 164) syllabas sermonis cotidiani pronuntiatione 



Digitized by VjOOQIC 



260 üago Jusatz 

correptaB in monosemnm spatinm pntes. Qaod quamvis comicis 
concedi possit, tarnen cum tragicorum arte non convenit 
Accedit quod si in illa explicatione acqniesceremns, quamvis 
res ipsae intellectae et nnmeri spatinm servatum esset, tameD, 
praesertim cnm anapaesti longam a comicis interdnm solvi con- 
stet (Christ. Metr.* p. 328), facere non possamus, qain legem 
Aristoxeneam, qua tempns primnm, qaantnm iambi arsi ra- 
tionali exprimitnr, omninm tempornm, quaecumqae ad asnm 
spectant, minimnm esse statnitnr, falsam esse et cnm rebas 
ipsis non convenire concedamus. Ultima antem via nöbis 
erit ea, nt anapaestos iambis intermixtos trisemum spatinm 
excedere statnamns, correptione autem alias pedis aniTersnm 
trimetri iambici spatinm dnodeviginti morarnm servari. Qnod 
accidere potest, si singnii vel paaci anapaesti iambis admis- 
centur, non yero, si plnres deinoeps ponnntur atqne adeo, nt 
interdum fit apud comicos (ex. gr. Vesp. 879) , totum trime- 
tmm excepto pede ultimo ex anapaestis componitnr. 

Atqui anapaestos trimetris immixtos omnes nna absolvere 
non licet. Nam per se liqnet interesse inter comicoram in 
anapaestis admittendis licentiam ex pronuntiatione Tolgari 
ortam et tragicorum artem, qua anapaestus nisi iu primo 
pede sponte non ponitur, a ceteris vero pedibus abest, nisi 
inest in nominibus propriis. Huc autem spectare mihi videntnr 
fiizQa arta^cfaLvovTa, De quorum natura, quamvis loci com- 
plures extent, tamen dilucidius solus refert Aristides in operis 
parte, quae est de metrica p. 57 fin. Mb.: ytaXelTai, 6i nvn 
{fiiTQo) xal anefjLcpaLvovta, orav h rolg avvd^itoig 7too\v, 
onov xqeLa ßgaxelag, fianga naQalrjqid^ , (^ Tiveg xal tm 
aQX^Lfav xixQy]VTai dca ttjv twv ovojudrwv avapcriv. Qnae 
si recte intellego, fiizQa a7teixq)aLvov%a non sunt metra clanda, 
ad quae rettulit Rufinus (p. 559, 25 K.), nee metra, quae itaqa 

1) ÜDde item fluxiase yidetur anapaeBtornin in fabiüarum satyrica- 
rum trimetris usus. Neque enim inveniri anapaestum nisi in versibus, 
qui personis lascivioribus (velut Sileno, Cyclopi, choro satyrorum ifl Eo"' 
pidis Gyclope) tribuuntur, abesse a generosioribus notum est (cf. HenoauD. 
praef. ad Gycl. p. XII). 



Digitized by VjOOQiC 



De irratlonalitate stadia rhythmica. 261 

rorrovspondeo atnntnr, at vnlt schol. Hephaest. p. 212^ 9 Westph. 
Nam in choliambis pesnltimas vitiatnr non dia rijv xüv ovofAccrwv 
iriyxriv, sed libero poetarnm in metro eligendo arbitrio. Neqae 
Tero ea necessitas usu yenit in yersibus illis Simonideis (frg. 4. : 
ißo^rjoev ^aXaoaa et frg. 6) et Alcmanicis (frg. 1). Eadem 
eDim metri natnra invenitar apnd Pindarum in metris Ol. VI 
Str. 6, Xin Str. 3, Py. I str. 3, aliis, qnibns naQa xonov, i. e. 
paribns metrornm iambicoram sedibus arsis longa esse videtnr 
(cf. Pjr. X Str. 6, Ol. IV Str. 6, Py. VIII str. 7); nam cum longa 
ant per omnes strophas ant certa qnadam condicione inveniatar, 
non propter verbomm necessitatem positam eam esse elacet. 
Aceidit antem illa tdv ovofiarmv avdyTcri maxime in nominibns 
propriis; nam cum nomina non propria rhytbmo proposito non 
apta evitari possint synonymis adhibitis, propriis numero non 
coDvenientibns uti interdnm sermo exigit. Seimns aatem tragicos 
admisisse anapaestam in trimetri iambici pedibns mediis nee 
non in tetrametro trochaico (certe Or. 1535: ^vyyovov r^ ifufjv 
nvi.adf]v re) ita tantnm, si expletnr nomine proprio, cum comici 
enm trimetris immiscerent nnlla verbomm ratione habita. Ac 
ni fallor, ea qaae de nsn longae pro brevi tradita sunt ab 
Aristide, optime cadant in anapaestum trimetro immixtnm, si 
eins pedis non brevem ntramque arsi adscribimus, nt vulgo 
% sed alteram trahimus ad thesin, anapaestum autem illegi- 
timom non pro iambo vel dactylnm pro trochaeo, verum ana- 
paestum pro tribracho positum esse credimns, id quod veterum 
poetarnm ipsornm fnisse probabile est. Nam apud comicos 
nt tribraebus ita anapaestus abest a pede ultimo (Ran. v. 1 203 
pro ^vlaxiov scribendum est dvXaxovy quemadmodum Aijxt-^ioy 
illnd ad versus finem (vv. 1214. 1216. 1224. 1227. 1231. 1234) 
semper dicitur XrfTcv&og). Porro ut tribrachi thesis soluta ita 
tantnm dispertitur inter duo verba non arte conexa, si accedit 
localis Ultimi elisio (cf. infra), ita ne anapaesti quidem brevem 
secondam in verbo maiore positam seiungi a verbo insequente 
in Omnibus trimetri comici pedibus quidquam habet offensionis, 
si intercedit apocope (Bernhardi in act. soc. Lips. I p. 285). 
Sed de bis accuratius, si licet, alias. 



Digitized by VjOOQ IC 



262 Hugo Jusatz 

!d7tB^q>alvovTa antem metra dicta esse videntur propterea, 
quod aTt€^q)alvovai rbv ^vd^fiov, i. e. quia legitimus rhythmus 
eis non fit perspicans {ifiq^avfig), sed alium ostendere videntur. 
Garn autem universa metricae expositio tarn ea, qaae de metris 
illis tradidit Aristides, ex Heliodori metrici doctrina petita esse 
valgo credantar (Caesar p. 31j. Sed fortasse id ipsnm prae- 
ceptnm altius repetendnm et ad rhythmicos conferendam est, 
Don tarn propterea quod pedum compositoram fit mentio - 
nam ea Don modo ab Hephaestione (schol. Heph. p. 218, 20 W.: 

Xiyei (seil. 6 'Hqiaiarlwv) devxiqav dk avvina^Biay 

TTjv h Tolg avv&hoiQ {rtoal), Xiyo) rrjv ev roig terQaovllaßoig 
sed etiam ab Heliodoro non aliena faisse videtnr, qaamyis bic 
ipse in reliqaiis ea non usus sit —, qaam qaod commemorantnr 
ol aQx<^ioi seil. noirjzaL Metricos enim non omnibns poetis 
parem aactoritatem tribaisse nusquam traditnm est. An He- 
phaestio anapaestum inter pedes, quos iambus lege excipiat, 
enumerat, Heliodoram, cuius vestigiis institisse Hepbaestio 
traditur, aliter egisse putamus? Rhythmicos vero praecepta 
sna non ad omniam poetarnm artem pertinere volaisse probater 
testimoniis. Nam in Platarchi de mnsica libello, quo ood 
naila ex Aristoxeni libris decerpta sunt, narratur de mnsicae 
et adolescentia et depravatione, qnalis Aristoxeni aetate fuit. 
Cum antem de melopoeia deflorescente verba fecisset is, quem 
Plutarchns loquentem facit, sie pergit (c. 12): 'dari öi tig mi 
fcsQi qvd^iiiüv koyog. yivrj yaQ xiva xori eXdr] ^vd-fidSv ngoott- 
evqid^f], akXa (tiriv xal ^eXonoucov ') tb yial qv&iiotcoiuöy' 
TtQorkqa fihv yaQ tj TegTtavdqov xaivotofila nalov riva tgortov 
eig rfjv fiovaix^v eioi^yaye. JIolviavrjOTog öh (neia rov T(^ 
navdqeiov xaivqi (xai cp codd.) i;c^?;(TaTO, xal cArog fievtot 
ixofuvog rov nalov tvtcov, (oaavrwg dk xal Galrirag tat 
Scmdöag' xal yag ovtoi xaza ye rag ^vd^fiOTtoUag ixavol, oit 

1) Westphalius scripsit fiexQonouwv, quo opus non est. Immo iiv-o- 
Ttoila et ^v&fioTcoila hie ita differre videntur, quemadmodum pisXog ^ui^' 
TQOv et ^v&/xog (Aristox. apud Quintil. 1 10, 22), fiovaix^ et ^v^fiixrj (Dionys 
de comp. yerb. c. 11; cf. Mar. Yict. p. 39j. Mikog igitur hie non dicitar 
compositio harmonica, verum idem quod rekelcc ipö^ (Aristid. p. 48, 16 Wj. 



Digitized by VjOOQ IC 



De irrationalitate studia rhythmica. 263 

hßalvovteg fiivroi rov xaXov tvtcoV eori di rig ^XxfÄavixi] 
y.aivoto^ia xai SrrjaixoQeioQf xai avTal ovk acpearaiaai tov 
vihA. liQi^og di xal Tiixod-eog xai Oilo^evog xal ol xor 
aiTOvg Tf]v ^Xmlav ysyovoreg noirjTal q)OQTix(jit€Qoi xal q)il6- 
mtroi yeyovaai, tov (fort, to) cpikdv&QWTtov xal ^efiaTixov 
wv ovofictKofievov [rgonov add. Scheibel, Volkmann, Westphal] 
didlaneg' ttjv yag ohyoxogdlav xal Trjv aTtloTTjta rijg ^ovai- 
-AT^g naneXwg aqxalxriv elvai av^ßißrjxev. Similiter Dionys. 

HaJ. de comp. verb. p. 131 R.: ol ö^ ye öi&vgafißortoiol 

xal zoig ^v&^oig xata TtolXrjv aöeiav ive^ovaia^ovreg diezi" 
)u)vv, oi ye dfj xaxa OiXo^evov xal TtfioS^eov xal TeXiazriv' 
Intt ftagd ye rolg aqxaloig teray^iivog rjv 6 öcd'VQa^ißog. 
Qnicanqne igitnr poetae olim aliqaid in rhythmis novarunt, 
non decesserunt a t(^ xaXcj} rvnii) seil, nfig Qvd-f.iojtoUag. Sunt 
antem poetae primae et secnndae xaxaüTaaewg (c. 9a Westph.), 
quibas adscribnntnr praeter vetustiores (c. 21 et 18) Pindarus 
(c31), Simonides (c. 20), Aeschylus et Phrynichus (ibidem), 
Lampros, Pratinas (c. 31); Sophocles vero et Euripides non 
item. Tertia antem (cf. c. 6) incipit inde a Phrynide Mytilenaeo, 
qni narratur (sphol. Ar. Nnb. 971) primuB vicisse Panathenaea 
citharodia inl KaXXlov oQxovtog (Ol. 81, 1 «= 450/5). Cuius 
aetatis antistites sunt Grexus, Timotheus, Philoxenus. Ac 
quoniam Sophoclem et Enripidem illorum aetatem non solum 
attigisse scimus, sed etiam tum illum duas certe, hunc pleras- 
que fabnlarum , quae supersunt, conscripsisse, et cum ne sibi 
qaidem ipsos eonstitisse in rbythmorum licentiis admittendis 
congtet, dubium est, utrum ei ipsi xard zag Qv&fiOTtoUag 
ixayol semper utique sint existumandi, an commnni aetatis 
illios studio novitatis ducti easdem licentias capessiverint, qnibns 
dithyrambici illi praeiverant.*^) Quorum novationes inerant, 

1) £ secunda autem aetate nominantur eidem poetao, qui antea (capp. 
8 et ^10), et 8i capita 3—10 ex Heraclidis Pontici maxime libro, qui 
iMcriptns erat awayatyri rwv iv ßovaix^, decerpta sunt (Westphal. edit. 
saae p. 25), illad de rhythmopoeia mutata caput (12) fluxisse consentaneum 
est ex eodem anctore non despiciendo. 

2) De Sophocle quidem Aristoxenus noster (Yita Soph. anonym. § 23 



Digitized by VjOOQIC 



264 Hugo Jusatz 

nt einsdem Plntarchi capite sexto edocemar, in t(^ ^etaqi- 
Q€iv Tag oQfÄOvlag -Aal tovg ^vd^fiovg, id quod a vetustiorum 
arte [nexQi rfjg OQvviöog fihxlag abhorrebat. Diversa est 
igitar metaphora a metabole. Hanc enim a primae secundae- 
qne aetatis masicae poetis non alienam faisse testatar Pln- 
tarchus (anctore yidelicet Aristoxeno) c. 21, cum dicit Tyrtaemn 
Andream Tbrasyllam, yeteram poetarum qaosdam, consulto 
abstinuisse xQw^atog tb xai fueraßoXfjg xal fvokvxoQÖlag xöi 
akloiv Tcolldiv Iv fiiact) ovt(ov Qv^fiäv te xal agfioviwv m 
ki^ecjv. Ab eodem Plutarcho (c. 8) Sacadae vofiog rgi^egr;; 
ita dictns esse dta ttjv fietaßok^v traditar. Ac Pindarnm 
qaidem metabole rhythmica satis nsnm esse cam alia carmioa 
tum dithyrambi fragmentam (53 Bgk.) demonstrant. DefiniTit 
autem Aristoxenus (el. barm. p. 54, 18 Mqd.) fieraßoXiiv hnnc 
in modum: Xiyoi {ttiV fietaßoXijv) d^ olov Tta^ovg Tivog Gv^t- 
ßalvovxog iv rf rrjg ^ieX(fidLag rd^et (cf. Marquard. pp. 244. 
315 sqq.). De qaa mnsicae disciplinae parte disseraisse dicitnr 
Aristoxenus in conviviis (=» in av/jiimxTolg av^Ttorixolg Mahne 
p. 146) et ad leges revocare stnduisse (Flut, non posse snav. 
vivi sec. Bpic. 13, 4 p. 1095 E). Quid vero, sit fi€ra(pi((iv 
Tag agiiiovlag (i. e. Tovg Tovovg secundum Aristoxenum), docet 
Philoxeni dithyrambici illius exemplo Aristoteles (Polit. VIII 
7, 9). Nam OtXo^evog, inquit, ImxetQrjaag iv Tip •diogtoü 
7C0irjaai dc&vQafißov TOvg Mvaovg, ovx olog %* r^v, all' v7to 
TTJg q)vae(üg avTrjg i^ifteaev eig t6 q>QvyiaTl tyjv TtQOOfjyiovoay 
(seil, ag^iovlav) rtaXiv (simile quoddam Plut. de mus. c. 33). 
Si igitur fieraßolfj est ea mutatio, per quam ab alio ad aliud 
sive harmonieae sive rbythmieae compositionis genus legitime 
transitur tum, Qnmrtad^og exprimendum est, fieTacfOQa contra 
erit ea mutatio, in qua animus variatione non afficitar sive 



Jahn) memoriae tradidit, wg HQmxoq x<öv 'Ä^vr^&ev noirirdiv tr^v (pgvyit^^ 
fjLsXonodav elg rcc i'Sia aa/xata Ttagikaßs xal tov Si^QafJtßtxov xQonox 
(sie cum codd. aliquot Bergkias) xatifu^e. A quo 6i^Qafißix€Ö xgön^ 
diTersa eBse yidetur öiOvgafißixij ayrny-q, in quam convertit numeros (//««- 
oxtfiz xovg ^v^fiovq Plut de mus. 29) iam Lasus HermionensiB, Pindan 
praeceptor. 



Digitized by VjOOQIC 



De irrationalitate studia rhythmica. 265 

potios non afficiendas est. Qaod aperte qaadrat in anapaestos 
iambicis trimetris immixtos; nam anapaestns ponitnr, non ut 
aliod numeri i]^og exprimat atque iambns, sed quia yerba 
pedem anapaesticum in namernm lambicnm transferre {jH€Ta- 
qiQuy) et legitimo nnmero excidere (ixulTttecv) poetas sive 
cogunt giye addncunt. 

Cum antem Aristoxenas harmonicam aeqaalium artem 
adeo futidiret, nt in barbariem delapsa theatra, mnsicam in- 
quioatam esse et vulgivagam factam diceret (Athen. XIV 
p. 632 B) et musicae Btadiosis suadeat imitari töv oiQxalov tqo' 
nQv (apad Plnt. de mns. c. 32, ex Aristoxeno petita auctore 
Westphalio edit. p. 19), tum rbythmica doctrina non respexisse 
metra an€fiq>alyovta consentaneam est, sed eoram artem, ex 
qua harmonica praecepta deriyayit, primae et secnndae ae- 
ta& auctorum, rdv agxaloiVj a qaibus adbibetur genas en- 
iiarmoniam snam (Plnt. de mns. 39 ; Aristox. el. barm. p. 32, 
S Mqd.). Aristoxenus autem de genuinis lyricornm carminibns 
comiconimqae fabnlis inqaisiyit fortasse ea de causa, ut cog- 
nosceret, quae yeteri, quae recentiori rbytbmopoeiae TQOTtq) 
Bint yindicanda. Abiudicayit enim Diagorae Melio carmina 
qoaedam (Philodem, negl evaeß. p. 85 Gomperz), Thespidi co- 
moediag aliquot ab Heraclide Pontico subditas (Diog. Laert. 
V92), Epicharmo a Chrysogono tibicine faetas (Athen. XIV 
P- 64S E). Quamquam in Epicharmi, poetae dithyi*ambicis illis 
aetate mnlto maioris, fragmentis in suspicionem non adductis 
omnes oomicorum posteriorum licentiae inyeniuntur (cf. Grysar 
De Doriensium comoedia p. 227 sqq.; Lorentz Epicharmos' 
Leben and Schriften p. 158 sq. 226. 233 sqq.). ünde sequitur 
coinieonun licentias non pendere a dithyrambicorum noyatio- 
mbn«. Conicias igitur locos Plutarcheum et Aristideum per- 
tinere ad yeteris a recentiore arte tragica et lyrica discrimine. 
Ac tragicos quidem recentiores anapaestum in medio trimetro 
admlBiBse etiam in nominibus non propriis, testimonia sunt si 
Qon ipsorum fragmenta, at certe yersus ab eis interpolati in Eu- 
ripidiglphigeniaAulidensi (y. 652. 8 17. 1584. 1589) et in Heracld. 
(v. 223), tum quod eidem legem Porsonianam neglexere (Iph. 



Digitized by VjOOQ IC 



266 Hugo Jasatz 

Aul. 530. 635. 1589. 1596. 1612. 1613. 1623), qaae omniaEa- 
ripides ipse nisi in satyrica fabula sibi non indnlsit. Sed atot 
illad se habet, hoc certnm est, rhythmicos praecepta sua non 
potaisse haarire ex metris neqne adaptare ad ea, in qaibos 
cunqae syllabarnm quantitates libidinose tractantnr. 

Neglectis igitnr comicis convertamar ad tragicornm tri- 
metra, qnae utuntur pedibns anapaesticis. Qaaeritar aütem 
utrum tragici anapaesto sparslm utentes reliqni metri nataram 
pendere voluerint ab anapaesto immixto necne. Greberrimns 
autem apad eos est anapaesti usas in qnarto pede ac quinto. 
Atqne Aeschylns et Sophocles qddem, qaoties in qnarto po- 
snerunt anapaestnm, arsin paennltimam nusqnam expressere 
longa: Prom. 840. Aesch. frg. 200. Soph. Oed. R. 285. 300. Oed. 
Col. 311. 507. 1313. Trach. 354 (onus exceptus est vereuß de- 
speratns Pers. 321 : IdQtofxaqdog Sagöeaiy cnins nominis prima 
longa est usus Aesch. yy. 38. 967); si antem in quinto adhi- 
bnernnt anapaestum, quoties abest a yersu caesnra semiqainaria, 
arsin tertiam brevem esse yoluere: Antig. 991. 1045. 1180. Oed. 
Col. 1. 1415. Trach. 478. Euripides yero hoc decies servavit 
(Andr. 5. 29. 804. 1243. Phoen. 1113. 1476. 1588. Iph. Aul. 1201. 
Iph. Taur. 825. Cycl. 327 (in nomine non proprio)), semel (Bacch. 
173) neglexit; post quartum autem anapaestum vicies bis bre- 
vem (Andr. 10. Or. 107. 112. 1193. 1211. 1676. Suppl. 15S. 891. 
1216. Herc. für. 473. Phoen. 88. 767. 845. 1264. 1436. 1465.Bacch. 
186. 210. 330. 1130. 1338. 1356), sedecies longam (Andr. 889. 
Troad. 1130. 1140. Or. 65. 659. 1184. 1654. Herc. für. 701. Ion. 
1581. Phoen. 757. 1590. Bacch. 225. 681. 1224. 1228. 1332) po- 
suit, item in Cyclope in nominibus non propriis habet bis bre- 
vem (v. 232. 558), longam ter (154. 560. 581). — Sin vero ana- 
paestum in quinto pede antecedit caesura semiquinaria, arsin 
tertiam longam admiserunt Aeschylus et Sophocles (Sept ^69. 
Ant. 11). De aliis autem pedibus mediis, in quibus invenitur 
anapaestus, nihil pro certo affirmari licet; in tertio enim 
anapaesto arses impares longae esse possnnt (0. Col. 1317. Cr. 
23. Iph. Taur. 825. Iph. Aul. 90), in altero autem pede ana- 
paestus apud Aeschylum et Sophoclem nusquam invenitar, apnd 



Digitized by VjOOQIC 



De irratiooalit&te studia rhythmica. 267 

Enripidem raro, ac semel (Ion 21) quidem tantam cum arsi 
tertia longa inseqnente semiseptenaria). 

Qaod antem Aescbylus et Sophocles nee non quam vis 
minus diligenter Enripides, si anapaestum admittebant, pedes 
eiüsdem membri {xcikov) pnros esse volebant, aut ea de cansa 
fecisse videntar, ne rb^tbrnas iambicus anapaesto admixto 
peitDibatos irrationalitate pednm vicinoram plane evanesceret, 
ant propterea qnod pedis iambici vicini alicuins correptione 
resh'tnere vellent legitimnm versus spatium, qnod anapaestus 
inqaiDasset. 

Aliter vero se babere videtur anapaestus in prima sede 
positns. In eo enim pede numeri amplificationem per ana- 
paedtum factam alius pedis correptione non modo non exae- 
qnare studuisse, sed etiam non cnrasse poetas, vel inde se- 
qaitür, qnod anapaesto antecedente pedis alterius tbesin iam 
Aeschylus solvit (Sept. 268 okoXvyfidv Isqov) vel tertia arsi 
longa utitur et ante semiqninariam (Prom. 64. 366. Sept. 440. 
Pers. 184. Ag. 504. Eum. 92. 474. 517) et sine semiquinaria 
(Prom. 368. 722. Sept. 323. 423. Ag. 28), Euripides vero et sol- 
vit thesifl alteram et simnl longam ei subdidit (Herc. für. 716. 
Ion. 310. 983. Or. 20. 37. 65. 471. 647. 905. 1196 alias). Res 
antem ita cogitanda est, ut temporis spatium, quo anapaestus 
iambam excedit, non ad rbytbmum ipsum spectet, sed extra 
enm sit, rhythmi antem materies, quam legitimum tempus neque 
eicedere nee relinqnere opus sit, incipiat inde a tbesi prima, 
quemadmodum a musicis nostris anacrusis ipsi rbytbmo non 
adscribitur. Aeque antem res se babet in fine versuum vel 
metroram. Nam qnod thesis finalis est brevis, eum longam 
eaiD esse numerus postulet, item rbjtbmiea non curat; tum 
enim versus a sequente secluditur tempore inani, qnod com- 
plectitur id temporis spatium, quod de legitimi numeri spatio 
per rfaytbmizomenum non expletum superest, quo accedit tan- 
tam spatium, quantumcunque pronuntiantes vel cantantes inter 
binos versus intericiunt, unde fluxit hiatus licentia, quippe quae 
ita quoque inveniatur, ut tbesis finalis exprimatur longa disema, 
sequens antem metrum ab arsi incipiat nee quidquam temporis 



Digitized by VjOOQ IC 



268 Hugo Josatz 

iotermittere videatur. Ex quo tempore inter versus interce- 
dente augmentum , quod sibi vindieat anapaestus ille primiis, 
Petitum esse putandum est. Quapropter non opus erit de 
auapaesti syllabis quidquam detrahere, verum obtinebnnt 8pa- 
tinm tetrasemum. Quae si ita se habent, trimetra ab anapaesto 
incipientia non ad metra a7tmq>alvovza erunt deleganda. 

Si igitur metri tempora primnm et ultimum rhythmo le- 
gitimo non sunt subiecta, tum ea rhythmi materies, quae primo 
et ultimo metri ictu terminatur, spatium Universum snum legi- 
timum non mutabit; velut inter primum et ultimum trimetri 
iambici ictnm Interesse debebunt morae quindecim. 



CAPUT XL 
De sedium irrationalium indiciis. 

Constare autem statuimus sedem irrationalitatis, qnatenns 
ad arsin spectet, ita significari, ut arsis, quam brevem esse 
rhythmus legitimus postulet, longam excipiat. Quod ita io- 
tellegi velim, ut eius arsis spatium sibi non constare pntetnr, 
verum si longa exprimitur, plus temporis sibi usurpare, sin 
brevi, minus, ita ut utraque condicione sit irrationalis, tamen 
ut, si brevi expressa est, ad monosemum spatium possit cor- 
ripi et eisdem legibus uti, quibus arses in sedibus ad irra- 
tionalitatem non inclinantibus utuntur. 

Sunt autem praeterea, ut supra docuimus, duo praecepia, 
quibus irrationalitas utitur vel cognoscitur. Primum enim in 
rhythmis tempus irrationale non absolute potest existere, sed 
producitur tempus supra mensuram genuinam ita demum, nt 
alterum tempus corripiatur. Altera autem lex est, ne tempos 
irrationale, quoniam disemo minus est, solvatur in duo tem- 
pora. Tertiam legem, sed minus certam postmodo cognosce- 
mus. Habemus igitur, quo occultam irrationalitatem, quae io 
thesi inest, indagemus. Verum leges illas per omnes rhjth 
morum metrornmque formas persequi mihi non est propositam. 
Nam neque solutiones tam crebrae nee metra omnia tarn asi* 



Digitized by VjOOQIC 



De irrationalltate studia rhythmica. 269 

tata, nt nbique larga sappeditetar materia. Satis antem habeo 
rem demonstrare paacis qaibasdam, quae maxime in nsu sunt 
et in qaibns res facillime cognoscitur. 



CAPUT XIL 
De leqfthio. 

Ae primum qnidem dicendum de dimetro trochaico cata- 
lecticO; qnod inest et in altera tetrametri trocbaici parte et 
in trimetro iambico inde a caesnra semiqninaria. Nam eam 
metrornm partem, qnae a metricis dicitnr lecythinm (Hephaest. 
p. 20 Westph.), aeqnis nti legibus iam dudum intellectum. 

Qnod lecythinm arsi irrationali utitur una paenultima. 
Coins nullam habet rationem thesis prima, solvitnr enim sex- 
centles, ex. gr. Sept. 3: ßXiq^aqa fxfj xoiiiwv vnv(p, Pers. 174 
(tetram.): dvvafiig ^yeta&at &iX7]. Ab ultima autem nnius- 
cnimqae metri ac finali thesi abesse irrationalitatem certis de 
caasis, quamm unam supra indieavi, credendum est. Restant 
igitar theses et arsin irrationalem antecedens et subsequens. 
Ac prios qnidem antepaennltimam contemplemur thesin. Pro 
trochaeo altere anapaestum, ut breviter, verum non ^vd^fnxcig 
dicam, Euripides posuit haud raro in posterioris aetatis fabulis 
(in Oreste undevicies, in Hei. vicies semel, in Bacchis vicies 
ter); ex primis vero fabulis tribus anapaestum pro trochaeo 
lecytWi altero sola habet Medea (v. 1176: oloXvyijg ^iyav; 
V. 960: ßaalXeiov TtircXiov), Alcestis non nisi in nomine pro- 
prio (y, 483) y in Hippolyto omnino non invenitnr. Ac ne 
Aescbylos qnidem et Sophocles eum anapaestum saepe ad- 
iQiseninty ut Wundero (advers. in Phil. p. 34) omnino exclusisse 
visi sint. At quamquam aliquot exempla iure emendata (Prom. 
213. Ai. 450), alia aliter removenda esse equidem censeo (Antig. 
1209: TteqiniTVBL ßoffi scribo pro neQißalvei; Sept. 650 ut 
6 acholio confectum eiicio), tamen praeterquam quod in nomini- 
buspropriis invenitnr (Sept. 448. 577. 641. 658. 1013. Ag. 523. . 
1404. Pers. 284. 447. Ai. 569(?) 0. R. 950. 1053. 1235. Phil. 4. 

Leipziger Stadien. XIY. 18 



Digitized by VjOOQ iC 



270 Hugo Jasatz 

243), restant exempla, qaae ant synizesi non credibili curare 
(Sept. 1022. Snppl. 333. Pers. 332. Eum. 107. 450. Aesch. frg. 
173, 4 in trimetris, Archil. frg. 71. Pers. 171 in tetrametris), 
ant emendatione non probanda (Trach. 743) expedire studue- 
rnnt WnnderuB aliiqne. Itaqne Wnnderi sententia nanc abiec- 
ta est (Reissig. comm. crit. in Soph. Oed. Gol. p. 385; C. Fr. 
Mueller de ped. sol. p. 75). 

Restat igitnr ea thesis, qnae inseqnitar arsin irrationalem. 
Dactylnm in pede iambico trimetri et tetrametri paennltimo 
non inveniri (excepto versu non Enripideo Iph. Aal. 1623* 
(jiooxov veoyevrj) notam est. Hermannas (praef. ad Ear. Hec. 
p. XXXXII sq.) eins rei caasam esse ait, quod „properante ad 
finem namero soiatio longae syllabae boc magis in tragico 
yersa displiceat necesse sit, qao aegrias exbaastis iam pal- 
monibas in fine yersaam celeritas et vis numeri aageatar." At 
ea mihi non satisfaciant. Lubricam enim esse mihi videtar 
rhythmi alicnias natnrae qaalitates qaasdam indefinitas tribn- 
ere, celeritatem et vim, cam qao pertineant, quo oriantnr, sit 
obscuram. Oeleritatem numeri in solntis sjllabis positam esse 
Hermannas volaisse yidetur. At eredibile est breves duas, prae- 
sertim cum in uno eodemque yerbo insint, nee maius spatiam nee 
minus sibi yindicare temporis quam longam unam perfectam ac 
disemam. Alii yero in arsi ipsa supra legitimum spatinm pro- 
ducta numeri non tam celeritatem quam retardationem ioesse 
aiunt. Quod quomodo cum celeritate illa numeri in duabufl bre- 
vibus posita convenit? Porro etsi duarum breyium pronuntiatione 
pulmones linguamque magis intendi concedamus quam nnins 
longae, ne ita quidem quidquam excusatur nisi solationis ra- 
ritas. Itaque si quid yalent, quae Hermannus protulit, excosa* 
yit solutionis raritatem. At cur solutionem non omnino ex- 
clusere poetae a thesi quinta? At neque arsis longitadinem 
nee thesis solutionem eyitari yidemus, tamen semper exchsam 
solutionem simul longa antecedente. — Quid yero yis nnmeri? 
Quam si in ictus grayitate positam esse intellegimns, oonne 
in breyi — nam in unam cadit syllabam, non in binas - 
ictum non tantum yalere apertum est, quantum in 



Digitized by VjOOQIC 



De irraüonalitate studia rhythmica. 271 

Oritnr antem ex solntione non tarn vis nameri quam incerti- 
tndo qaaedam, cnm varia metra et pedes eandem habeant 
solntionem (xofvi}v Ivoiv Heph. p. 31 W.), velnt Anacreont. frg. 
24.25.; Pers. 96. Ac solationibas tarn potissimum ati poetas 
eoDstat> si trepidationem anitni significare stadebant, in gra- 
mimis vero ac stabilissimis metris, velut dactyloepitritis, 
parcissime admittebant solutionem. Quae cnm ita sint, cum 
DOtionibas istis yanis atque arbitrio nimis subiectis, quam vis 
Dostra aetate a musicae stadiosis peritisque saepiasime asnr- 
peDtnr, nihil adinvemur, eas a rhytbmicae graecae disqnisi- 
tione procul abesse yelim. — Quis deniqne credat tragicae 
artU a comica differentias positas esse in palmonibns histrio- 
Dom? tragicos illis indalsisse, comicos non item? 

Neqae vero altera cansa, qnam protnlit Hermannns, idonea 
est ad rem intellegendam. Nam hanc fere proponit (ibid. 
p.XLII)dactyli a pede paennltimo exclnsi causam, qnod, quam 
pieriqae versus trimetri arsin qninti pedis solntam babentes 
^oeabnlo qnadrisyllabo definiantur, prima syllaba qainti pedis, 
si is pes dactylus esset, in fine vocabnli futara esset, quod 
e?itari. At ne in hoc qnidem acquiescere possum. Nam ne 
tragicis qnidem necesse erat a solationibus incipere verbnm; 
Aescbylns enim et Sophocles in quinto pede trimetri admi- 
sernnt solutiones has (cf. Seidler. de versu dochm. p. 390 sqq.; 
Möller de ped. sol. §§ 6, 4. 11, 4. 15, 2): 



Ai. 459: niöia Taöe. 
El. 142: oidsfila xaxcJv 
„ 326: htacpia %Bqolv 
Ant. 418: ovqaviov axog. 



Eam. 480: a^cporeqa fniveiv 

)) 797: fÄaQTVQia TtaQrjv 
Suppl.388: iyyvtara yivovg 
0. B. 719: eig aßazov ogog 

„ 1496: Ttaiiqa natriQ. 
Itaque nihil obstabat, quominns exempla illa secnti tragici 
imitarentnr exitos versäum apud comicos non ita raros: Av. 
95: Ol dcidena ^eol, Vesp. 1250: eig (Ddoxtrii^iovog "ifiev, Plut. 
432: avtlxa fiaXa^ Plut. 1148: h&ads (levelg. — Ac cum 
ne medias qnidem verbi syllabas solvere tragici veriti sint, 
Qt in primo pede, in altero (Mtlller de. ped. sol. § 8, 2. § 13, 2), 
in qaarto (Ion. 54. Bacch. 1276. Iph. Taur. 1371. Iph. Aul. 523), 

18* 



Digitized by VjOOQ IC 



272 Hugo Jasatz 

ita in quinto idem eis licuit, cui rei testimonia sunt yy. Soph. 
frg.305: dlXorgiocpayoi, Bacch. 1067: kXv^odqofjLov; nequeigitür 
videmas causam, cur non concessa eis fuerit trimetri exitus for- 
matos seenndam versus Aristopbaneos Vesp. 163: oidifttneys, 
908: deivoTOTa yaQ, Equ. 946: kaxogodiaag, 1154: dwiexa- 
Ttdkai. — Neque vero lex Porsoniana obfait; quominns aemn- 
larentnr tragici hos versus: Av. 94: Trjg TQiXotplag^ 650: ol 
Tterofiivü}, Pac. 682: ftol jcsQiayeig, 1061: ^fj dialiyov, 1232: 
rf^g &aXa^lagy Ran. 1463 sq.: tüv 7toi.€f4la)v. Sed ne hnnc 
quidem in modum trimetri exitnm tragieorum ars fabricata est 
uUum. Itaque ex. gr. Euripides maluit eloqui Hei. 1036: TtQoa- 
TtokoiüL ßaaiXicjg quam 7tqo07t6h>ig %alg ßaoiliuyg. 

Quae cum ita sint, solntioni post arsin paenultinam Ion- 
gam evitatae causa alia esse non potest, quam qnod longa 
et duae breves non excipiuntur spatio rhythmico, quomam 
pedi paennltimo malus trisemo spatio non conceditur; nam si 
longam adhibuissent in arsi, foret, ut thesi non relinqaeretor 
spatium disemum, sed tanto deminutum, quanto longa arsis 
transgreditur monosemum. 



CAPUT xm. 

De dimetro trochaico acatalecto. 

Dactylum autem in paenultimo trimetri pede a tragicis 
evitatum esse, non quod histriones in fine metri deficeret Spi- 
ritus, neque omnino rem pendere a metri fine, inde cognosci- 
tur, quod eadem solutio abest a tetrametri parte priore. Nam 
in dimetro illo trochaico acatalecto solvitur thesis tertia tarn 
demum, cum arsis antecedit brevis: 

Archil. frg. 74,2: ol6l ^atfidaiov knsidfi 
Anan. frg. 5, 1 : iaqi jidv XQo^tog aQiatog 
Herc. für. 863: oV iycj atddia dQafiovfiaL 
Phoeu. 615: e^i^ev nariga di fioi dog 

Iph. Aul. 385: rj daxvei ae ro q)iX6xi^ov 
}i 331: ovxl Seivd; %6v kfiov ohelv 



Digitized by CjOOQ IC 



De irrationalitate studia rhythmica. 273 

Iph. Aul. 400: rovra ooi ßgaxia A^Aexrae 

„ 1363: avtog ovtog. KA, %dia TtQaaacov 
„ 1370: Tip Ttoaei. tu ö^ advvad^ fifilv. 
Animadvertas pleraqae eins solutionis exempla in ultimis me- 
diigve verbi vel verborum arte conexorum syllabis inesse *), 
incipere antem verbum a solutis syllabis in ea tantum fabula, 
quam postremam ab Euripide inchoatam et a posteris edolatam 
acsnppletam esse constat. In eadem fabula quattuor nnica solu- 
tionis postalteramtetrametri arsinlongam inveniuntur exempla: 
y. 319: ov ök rl T(^d^ eig €Qtv acfl^ai 

321: fAiüV TQiöag ovx avaY.alv\pco 

364: ibg (povevg oiniri -dvyarqbg 

883: 7tav%^ *exeig' ^grafiiöc d^voetv 
qoomm primo et secundo facilibus emendationibus {ig et ay- 
■/.aU'ipü)) subveniasy tertium cum Dindorfio eiicias, quartum 
at in nomine proprio tolerari posse dicas. Sed eis non opus 
e«t, si depravatae arti eos versus tribuimus. Praeter ea le- 
pntnr dno in editionibus: Hipponact. frg. 83: Xaßere fiov 
x^alfittTiaj ytoiptü BovTtalov xov bq)d^(xX^6v scripsit Bergkins^ 
v^aifiOTta iiov kaßere Welckerus, laßere fiov x^^oi^aTiov Co- 
dices, ubi legendum esse conicio laßere fxoi, -d^ipf.iavri (= zqi 
k^ani) Koxpü) ^-'- comprehendite mihi Bupalum, caestu enim 
feriam eins oculum, nisi forte &aifiaria tribus syllabis pronun- 
tiandam. E versus autem Rhesi 685 pessime disturbati ruina 
Dindorfius restituit: 
_ akka 'd^aQOei' nilag i'^\ i'arw 

Ijitem in trimetri pede quinto Aescbylas et Sophocles evitarunt 
ante solatas syllabas Tersum iDcidere, sed aut eas in medio vel extremo 
Terbo collocabant (cf. Iocob supra p. 271 enumeratos) aut, si ab eis verbum 
iodpiebant, plerumqae eis praeponebant monosyllabum cum eis arte cone- 
wm Yd praepositionem (Pers. 448: b (piXoxogoq, 492: IV te Maxtdovcjv, 
Suppl.259: tdnl tdSe XQUxm, 0. R. 1505: a<pe negU^yq, Phü. 1327: xov 
oixchxfTi, Sop^^' frg. 235, 1 : xiq ivd?uogi item in melicis trimetris: Sept. 849. 
EI. I26<vl42). Raro solutio post verbum bisyllabum maiusve invenitur; 
Prom, 52: 6iofJia negißakstv, Eum. 40: ävöga &so/jiva^, Pers. 501: xqv- 
oia)lo7i7Jya öta noQOv (?). Unde elacet arsin brevem, quo magis a tbesi 
Beqoente separata est, eo magis inclinare ad irrationalitatem. 



Digitized by VjOOQIC 



274 Hago Josatz 

At Don recte. Nam versas facit non modo contra legem, quam 
ab Enripide semper servatam esse cognoyimiis, reram etiam 
contra legem illam a Porsono indagatam. Vetita enim est at 
in lecythio caesura post arsin paenultimam longam, ita in priore 
tetrametri parte caesura post primam epitritnm. In qaibaB- 
cnnqne enim tetrametris verbam desinit in arsin alteram Iod- 
gam, in eis ant verbnm inseqnens, qnod est in thesi tertia, 
est monosyllabam cum antecedente arte cohaerensi ex. gr. 
Iph. Anl. 908: om luhfid-rig yovv takalvrjg (et Trach. 71S: 
Ö6^ yovv if^fj) Soph. frg. 33, 5: ij&ekov yccQ xev ugarr^üac, 
ant monosyllabam, quod est in arsi altera, artius conianctom 
est cum sequente qaam cum antecedente verbo; ita fit, qaodes 
antecedit interpunctio : Pers. 231 : w tplloi 0, | tiov ra^ !4^- 
vag, Pers. 716: oidafAiSg' \ ai,V a^tp^ ^d^/jvog, aut aliis modis, 
velut Phoen. 606: xai ^ecJy | tiov kevxoTtioXwv, Herc. für. 869: 
afÄTtvoäg \ d^ ov aiüq>Qovl^€i. Neqne vero refragari mihi vi- 
dentur versus bi: Ion. 557: Tfj} d'ecp \ yovv om aTtiareiv, ibid. 
560: i] ^lyw \ drjx^\ ot f,i^ %(pvöav et v. 1253: Ttol q)vyw \ 5^t; 
ex yaQ oXxiov. Nam in trimetri ac tetrametri ultima qaoqae 
syzygia, ex qua Porsonus rem perspexit legemque constitnit, 
accidit, ut particulae monosyllabae modo ad antecedens modo 
ad sequens verbum magis indinent, velut ^^a^: Prom. 107: 
^vrjTolg yotQ \ yiqa et Trach. 932. Heracld. 303. Hei. 1552. 
I. T. 678. 1. Aul. 1611, sed Andr. 230: tüv xaxcSv | yaq /irjtigior 
et Ion. 954: ov \ yaQ drj avye, Soph. El. 376: ei \ yag fwvä^ 
f.ioi (ei öh Elmsleius) ^) , quin pronomina enclitica interdam 
sequente verbo magis attrahuntur quam antecedente: Aeseh. 
Suppl. 785: 7tai.i.€Tal | fiov xagdla (trimetr. melicum), Troad. 
1182; 7] Tto Xvv I 001 ßooTQvxwv, Ale. 1080: «AA* ^Qcog\xtgii 

1) Caesuram eam, quae non seiungit tempora duo irrationalia, hftsu 
simpllci ( I ) indico, duplici ( 1 ) autem, quae intercedit inter tempora irn- 
tionalia Tel ad irrationalitatem idonea. 

2) WeckliniuB (Stud. zu Aesch. p. 130) semi8eptenari& talia ezcosaTit; 
at eam nihil valere docent exempla, a quibns abest, velut Heracld. 529: 
xal xatdQx^a9^\ d \ Soxet Itaque quam vis refragante Hermanne assentior 
Porsono, qni caesuram inter ovöbIq pronominis syllabas intercedere sU- 
tuit (Ale. 671. Phoen. 747. H. für, 1338. Cycl. 120, 672. Eur. fig. 497). 



Digitized by VjOOQ IC 



De irr&tioDalitate Btudia rhythmica. 275 

l^oyei (r/g k^dyei Galenufi), Phoen. 403: ijv \ %ig dvaxvxH (^^ 
kütvif^q in cod. Parisin. Maximi Planndis saperscr.). 

Magnus vero eornm versanm est numerus, in quibus arsis 
ioyenitur brevis ita, ut ant claudat verbum bisyllabam maiusve 
aat insit in monosemo cum antecedente arte conexo aut posita 
8it ante monosyllabum, quod cum sequento verbo coninngen- 
dnm est. Quarum formarum specimina sunt haec: 
Pers. 217: el ti tpXavqov || eldeg, avrov 
Pers. 175: evfieveig yaq || orceg t]/>iag 
Pers. 173: ev rod' Yad-t || , yrjg Svaaaa. 
Adde Archil. frg. 54, 2; 64; 70, 3; 78, 2. Anan. frg. 5, 8. Anacr, 
frg, 75, 6. Solon. frg. 35, 1. Aesch. Pers. 223. 228. 707. 725. 
739. 749. Ag. 1655. 1657, Soph. 0. R. 1528. 0. C. 887. Phil. 1403. 
Rhes. 676. 677. Eur. Troad. 444. Or. 739. 741. 742. 782. 784. 787. 
798. 1506. 1513. 1515, 1536. Phoen. 588. 610. 612. 618. 619. 625. 
627. 630. 1339. 1761. Hera für. 856. 861. Ion. 520. 531. 541. 
564. 1255. 1260. 1610. 1614. Hei. 1626. 1635. 1636. 1637. 1638. 
Bacch^609. 618. 625. 629. 639. Iph. Taur. 1205. 1233. Iph. Aul. 
329. 331, 339. 344. 350. 354. 365. 371. 372. 380. 382. 383. 393. 
399. S60. 867. 872. 874. 903. 1338. 1340. 1351. 1361. 1377. 1383. 
1385. 1391 (versus CI). 

Contra arsis longa verbum duarum pluriumve syllabarum 
clandens non invenitur nisi in versibus corruptis aut spuriis. 
Hipponact. frg. 78: MrjtQOtlfici) | örjvTi f^^XQ'^y ^rjTQoörifie lo. 
Sicil. apud. Walz. Rhet gr. VI p. 240, fort. MtiTQon^e. Rhesi 
versnm 685 non recte a Dindorfio refectum esse iam supra 
montiimus; v. 687 autem idem scripsit: Od. Xa^e 7t äg, igx\ 
HM B. ov ^hv olv. OJ. a^ quod eodem vitio laborat, accedit 
qood inaudita est avxilaßri ante arsin quartam, quapropter 
^'^, quod est in codicibus, utique retinendum esse censeo. — 
Iph. Aul. 1431: %L dh av q>Bvy€ig, \\ rhtyov; KD. ävÖQa rovö' 
(ieiv aiaxvvofiai scripsit Dindorfius, 'AxdUa pro avÖQa codd. ; 
verba facile expediuntur ordine mutato: rl ök, rixvov, \ tpBv- 
yng; lO. Tov avdqa t6v6* xtA. — Restat V. Or. 804: tovt 
mivo' H xTaa&^ halgovg. Dicat quispiam hac ipsa syllabae 
positione longae specie procul arceri distinctionis moram, quo- 



Digitized by VjOOQ IC 



276 Hugo Josatz 

niam verba maxime copnlentnr, pansa aatem; si intercederet^ 
toUi positionem. At in trimetro eadem positio non invenitur 
nisi locis infirmis: Hec. 729: ovdk xfjavofiev codd., ovä' ixpai- 
ofÄ€v Bothius, Andr. 346: alla xfjevO€%ai codd., aAA' iipme- 
rat Porsonus, Iph. Aul. 530: x^t« xpevöofiai, seclosit Ddf. Sed 
versus Uli Orestis (804—806) ex Euripidis fabrica prodiisse 
mihi non videntur. Tragici enim histrionis ad spectatores 
cohortatio est inaudita et Euripide auctore parnm digna, cum 
boni Sit tragici virtutes docere et vitia diluere sine praeei- 
piendi ratione (Aristot. de arte poet. c. 19: za nh (seil, to u 
aTtoöemruvai xal ro Xveiv) del qiaLveöd^at avev didaoxaXlag). 
Si tarnen versum illum retinere vis, nil restabit, quam nt arti 
iam depravatae eum adscribas. 



CAPUT XIV. 

De lege Porsoniana. 

Quae autem est legis Porsonianae intima ratio ac natura? 
Atqni evitari pausam post longam arsin iam alii viderunt Etei 
enim loco illo iuter duo verba inciditur, tarnen alia incisio vicina 
maiorum verborum quasi hiatum efficit, ita ut vox histrioDis uon 
cogatur respirare post arsin paenultimam, sive gravior incisio 
est ante arsin paenultimam sive post thesin paenultimam. Sed 
cur tandem post arsin longam evitatur incisio^ post brevem nou 
item? Ac Christius quidem (p. 339) dicit, si post arsin longam 
incidatur metrum, spondenm antecedentem versui adeo finem 
facere videri, ut creticus extremus metro superaddi potius, quam 
cum eo cohaerere videatur. Cui rei testem quispiam afferat 
Quinctilianum IX 4, 93 sq.: „clausula quoque e longis firroissima 
est; sed cludent etiam breves, quamvis habeatur indiflferens ul- 
tima , aures tarnen consulens meas intelligo multnm re- 

ferre, verene longa sit, quae cludit, an pro longa Atqni 

si nihil refert, brevis an longa sit ultima, idem pes erit, verum 
nescio quo pacto sedebit hoc, illud subsistet. " At carte at me- 
tricorum grammaticorumque atque adeo poetarum Eomanorum 



Digitized by VjOOQ IC 



De irrationalitate studia rbythmica. 277 

nemo, ita ne rhetor qaidem ille legis Porsonianae notitiam 
kbnit nllam; accedit, qnod spectat non caesnras femineas, 
qna8 dieere consnevimns, yeram hexametri clansulam, in qua 
pro pede tetrasemo ponitar trisemns i. e. correptus, neqne, at 
fit in trimetro, pro trisemo prodactns. Magis ad rem nostram, 
qaae idem § 108: „Non turpe daceres. Sed hie est illud inane, 
quod dizi. Panlnlam enim morae damas inter altimam ae pro- 
ximniD yerbnm et „tarpe"" illad interyallo qaodam prodacimns. " 
Atqne qaoniam lex in priore tetrametri parte item valet atqne in 
posteriore, ineisionem post arsin longam llqnet non evitasse tra- 
gico8, nt praematnri exitus speciem effugerent. Ac ne in aliis 
quidem metris simile quidqnam fieri videmns, quo illad pro- 
betnr; velut ab hexametro dactylico non abest caesnra bneolica, 
si qnartos pes est spondensJ) Atque si ereticam ultimnm a 
metro divelli noluissent poetae, certe post arsin paenaltimam 
non interpanxissent Tarnen interpanctiones vel graviores illo 
loco occnrrant, nt a cretieo illo extremo incipiant sententiae non 
modo snbianctivae, verum etiam paratacticae: Prom. 508. 0. R. 
63. 967. 1171. Ala 805, alias. Qain etiam ante lecythii thesin 
paennltimam personae mntatio (avrdaßi^) invenitar: 0. R. 943. 
Phil. 981, post tetrametri syzygiam primam: Phoen. 612. Ion. 
531. Ipb. Anl. 1351. 1363. Neque vero ineisio evitata esse 
videtnr, ne Tel tetrametnim in qiiattnor partes inter se aeqnas 
vel trimetrnm in partes aeqaaliter desinentes dissecetur; apnd 
comicos enim tetrametra post singalos epitritos incidnntar 
tand raro, ex. gr. Equ. 576. Nub. 448. 455. Ar. 325 sq. alias, 
neqne lyrici metra similia in syzygias dissecare veriti sunt 
velnt Pindar. Ol. X 45: vlog arad'fiaTO \ ta&eov akoog \ nargl 
Pi^yioTi^ I neQi dh na^eiq, et alias. 

Qnae cum ita se habeant, post longam arsin esse evita- 
tarn et thesis solutionem et distinctionis moram ea de causa, 
qnod thesis quoque paenultima est irrationalis , persuasum 
babeo. Tantum enim temporis arsis irrationalis longa ex- 
pressa praeoccupasse credenda est, ut legitime metri spatio 

i) In fiimili fortasse re ac lex Porsoniana positum est, quod in hexame- 
tro caeaura post qnartum trochaeum epicls non grata est. 



Digitized by VjOOQIC 



278 Hago Jasatz 

servato thesi seqaenti non restet daaram moraram gpatinm, 
sed tanto minas, qnanto arsis aacta est Si vero tempas 
inane quantalumcanque inter dao illa tempora irrationalia 
intercedit, tarn temporis spatinm, quod restat thesi, adeo de- 
minaitnr, nt ne longae qnidem syllabae pronuntiandae suffi- 
ciat. Qaapropter factam est, at iambographoram et tragiooram 
optimas quisqne, quoties arsi praecedente quamvis brevi sol- 
vit thesin paennltimam, ne tarn quidem ante solntas syllabas 
admittat pausam, sed solntas syllabas coUocet in extremo 
mediove verbo vel media in dnornm verborum coninnctione; 
sin antem pansa vel minima est interiecta, solntionem dod 
admittat. Id qnod cansae fuisse mihi videtnr, cnr in pede 
qninto solntiones inveniantnr tam rare. Solntiones enim, a 
quibns verbnm non incipit, apad Aesehylnm et Sophoclem 
non panciores snnt in quinto pede (Eam. 480. 797. Snppl. 38$. 
Ai. 459- 0. B. 719. 1496. El. 326. Ant. 418. Soph. frg. 305, in 
melicie trimetris: El. 142. Sept. 849) quam in quarto (Pere. 491. 
Sept. 1022, Eum. 107. Aesch. frg. 173, 4. 0. R. 826. Soph. frg. 
396, 3. 0. C. 42. Phil. 4. Fers. 171 [tetram.]). A solutioni- 
bus antem tum demnm licet ineipere verbum, a thesi dod 
solnta sententiam, cum oratio concitate ac festinanter decarrit, 
velut Eum. 41 sq. Soph. El. 887. 0. R. 430 (anaphora festioa- 
tionem ostendit). 

Irrationalitatem autem non modo ad arsin, verum etisDo 
ad thesin speetare, docent metrorum iambicoram catalectioo- 
mm.clansnlae. Arsis enim paenultima tum demum excipere 
irrationalitatem valet, cum thesis sequens correptionem irra- 
tionalem admittit. Thesin antem nninseuiusque metri ultimam 
semper rationalem esse debere supra statuimus. Ex quo se- 
quitnr arsin eam, quae in metris iambicis acataleetis irratio 
nalitatem excipit {^ -<^-^^-^^^)^ in catalectieis irrationalitate 
carere necesse esse (^-^-^^-d). Neque vero hie locus est in- 
quirere, ntrum thesis illa nsqne ad trisemum spatium proda- 
catur, nt vnlgo creditur, syllaba autem finalis pro thesi sit 
accipienda, an illa servet spatium disemum, ita ut finalis 
syllaba arsis looo ponatur et inane tempus addendum sit, 



Digitized by VjOOQ IC 



De irrationalitate studia rhythmica. 279 

DonosemuiD {i^lftf^a), si arsis est disema, sin monosema, di- 
semum (7tQ6a»eaig) (cf. Buchholtz. Philol. XXXIII pp. 464. 473). 



CAPUT XV. 
De metris anaclomenis. 

Sed redeamns ad trimetri et tetrametri tragici syzygiam 
vMmuxL Cnias diagrammata haec snnt: ^^v^^^et^^^^^^^. 
Aristoxenus ille qaidem, cam de temporibos irrationalibas ex- 
poneret, eornm spatia definiri non posse, tarnen intra certos 
fioes contineri ait, ita nt imnmqaodqae inter dno rationalia 
iDtennedinm 8it et bina tempora Iv ^v&f4olg servent commniie 
temporam eornm spatinm, ex qnibns per parallagen orta sint. 
Itaqae arsis illa irrationalis est media inter arsin iambi ra- 
tioDalis monosemam et arsin disemam, thesis antem inter di- 
semam et monosemam ; qno fit nt eornm conianetio media sit 
inter iambnm rationalem et enm pedem, qni speciem praebet 
trochaei, in qno percntitnr brevis. Tota autem syzygia non 
est media inter diiambum et epitritnm heptasemnm, nt adhne 
creditnm est, vemm inter diiambnm et choriambnm, pedes 
bexasemos. Qao fit, nt choriambi cum diiambis misceantnr; 
Choriambus enim, si fit irrationalis, eadem fere temporum 
spatia habet, quae sunt in diiambo irrationali (^^ i.v^ - = ^^i- w-). 

Inde sequitur, choriambi, quoties diiambo respondet; non 
percnti longam priorem, sed priorem brevem; idem nsu veniet, 
qnotiee admiscentur diiambis choriambi. Cum autem choriam- 
bi8 par sit diiambus, ditrochaeo respondeat ionicus a minore 
necesse est. Sed in ionicornm a minore et trochaici rbythmi 
mixtione accidit, ut ionicum non statim sequatur ditrochaeus, 
sed nt conglutinatio quaedam et confusio fiat diversorum rhyth- 
monun talis, ut a rhythmo choriambo-iambico mutuata esse 
appareat Metrici autem (Heliodorus et Juba apud Mar. Vict. 
p. 93, 11 sqq.) quodammodo recte dipodiae superioris tempora 
e sabditis compleri aiunt. Nomen autem metro anaclomeno 
mixtioni Uli ex ionico et trochaeis soli tribuunt, sed idem 



Digitized by VjOOQ iC 



280 Hugo Josatz 

de metris choriambo - iambicis asurpare non dabitOi atqne 
adeo de syzygiis iambicis et trochaicis irrationalibus possis 
dicere, quoniam in omnibus eiasmodi metris similes temporum 
mutationes {nuQai^Xayag) inesse liquet. 

lam demonstrandum est syllabam dimetri ionici a minore 
anaclomeni quartam, quintam dimetri choriambici anaclomeni 
praeditas esse eadem irrationalitatis facnltate, qua ntitur arais 
lecythii paenultima. Hermannus ille quidem (El. doctr. metr. 
p. 465) negavit, cum diceret formam ionici anaclomeni, qaae 
quarta syllaba utitur longa, constare ex ionico puro, cui adde- 
retur aut ditrochaeus aut epitritns secundns. Nam, inqnit, 
ob id ipsum, quia illa sociata cum sequente huic dimidinm 
sui attribuit, non potest maior dimidio (i. e. irrationalis) esse 
eximique comparatione illa, per quam solam sustinetar ana- 
clasis. At dimidia illius extremae in ionico a minore longae 
pars ad tempus insequens trahi potuit, minores partes dod 
potnerunt? Ätque si ionicum anaclomenum ex ionico a minore 
et syzygia trocbaica addita constaret, quo tandem pacto in 
quartam sedem pro longa illapsa est brevis? Constare enim 
mihi yidetur, ea metra^ qnorum alterum quartam syllabam 
habet brevem, alterum longam, neque origine nee natura inter 
se plane discrepare. „At choriambicum, pergit Hermannns 
p. 467, numerum si subesse ionicis a minore putabimns, ana- 
clasis quidem explicari poterit, quoniam etiam in choriambis 
dactylus in amphibrachum mutatur, sed primo tollitur plene 
natura numeri ionici pro eoque exhibetur choriambicus. " Ta- 
men ionico anaclomeno numerum choriambicum* subesse credo 
aut potius metro choriambico anaclomeno numerum cum, quem 
ionico anaclomeno ille subiecit. Principalis enim error, qno 
Hermannus rem intellegere prohibitus est et plerorumqne ad- 
huc Yirorum doctorum animi obstringebantur, is est, quod in 
cboriambum illatus est dactylus cyclius, quo adducti metra 
choriambo-iambica confundebant cum glyconeis asclepiadeis 
aliis einsmodi metris. Sed abiecto dactylo isto cyclio choriam- 
bos et meros et anaclomenos ad ionicorum exemplum percn- 
tiamus et metiamur. Mihi equidem inter rhythmum choriam* 



Digitized by VjOOQ iC 



De irrationalitate studia rhythmica. 



281 



bicam et ionicnm a minore nihil aliud intercedere videtnr quam 
ioter iambicnm et trochaicnm. Si antem dimetri choriambici 
et pari et anaclomeni spatia delineamas lineis daabus conti- 
nais (a et b), tarn earnm puncta coninngimns lineis transversis : 
linea inter duas illas media qnaelibet (ci, 02) ita secabitur, 
at dimetri irrationalibus temporibus mediis utentis alicuius 
spatia oriantur: 



\J KJ I. — 



\J KJ 1 



Ci 
Ca 
b 



K^ KJ i sL I 1. ^ 1 



Item se habet dimetrnm choriambicam anaclomenum, qnod 
ex illo ita fit, si tempus disemum nltimum ponitar pnmum. 
Qnod aatem choriambi qnartam syllabam accipere ictom gravi- 
orem contendimus, convenit cum percussione syzygiae iambicae, 
ntpote cuins thesin posteriorem ictu graviore feriri metricorum 
conseutiant testimonia (lubae apnd Priscian. de metr. Terentii 
p. 420 K. Terent. Maur. v. 2249 sqq. Caes. Bass. apud Rufin. 
p. 555, 22 sqq.)- Si igitur in ultima trimetri et tetrametri 
syzygia thesis prior in brevius contrahitur per irrationalitatem, 
Qt 8npra docuimns, et in stropharum responsionibus metrorum- 
qne mixtionibns diiambus excipitur choriambo, facile sequitur, 
eam thesin , qnae nee corripitnr nee in brevem mutatur per 
rhythmum, tutam atque integram esse propter percussionem 
ipsam graviorem. 



1) Christias (Metr.* p. 6S) Romanos a Graecis in syzygia iambica per- 
CQtienda discessisse contendit. Nam in priore thesi graviorem ictum po- 
suisse Graecos cum magis ex animo suo esse — speciosum sane argumen- 
^I — tarn probari loco illo Aristideo (p. 39 Mb.), quo dipodia iambica 
tour 6axxvXoq xat' tafjißov, oq avyxeitai iS idfißov O^^asotg xal Idfißov 
^QOiw;. A.t nee constat, quos rhytbmos locus ille spectet, tum ne loci 
ipsias qnidem aactoritas satis tirma est, cum paulo ante arsis et tbesis 
notiones inter se commutatae esse videantur. Accedit, quod loci gramma- 
ticorum latinorum repetendi sunt a Graeci metrici doctrlna, Heliodori Ale- 
xandrini, cuius vestigiis insistisse traditur luba (Mar. Vict. p. 94, 6). 



Digitized by VjOOQ IC 



262 Hugo Jusatz 

Adsaescendam vero iam eins, qaod choriambi brevem 
priorem contendimns praeditam esse thesis dignitate et ordine. 
Choriambam enim veternm nemo dividit nisi in troebaeam et 
iambnm, in troebaeam scilicet non enm, qai tbesi atitnr disema) 
arsi monosema, sed contra. Nam nisi prior brevis percussa 
esset quamvis levissime, non intellegeremus, qai fieret, at 
prodaceretnr. Si antem, at adhne creditnm est, quoties di- 
iambo choriambas respondet, idem pedis spatiam exprimeretar 
modo longa trisema, modo longa disema et brevi 



— vy v^ I 



praeter omnem opinionem praeterqne leges rhytbmicas fieret. 
In qnotquot enim locis aat metram cum anacrasi metro anaern- 
sis experti aat clausula catalectica acatalectae respondere vide- 
batar, ei omnes corrapti sunt et pleramque emendati. Omninm 
autem absurdissime egit Meissnerns (Pbilol. X p. 1 sqq.), qoi i^ 
diiambi cum choriambo responsione adaptavit choriambo di- 
iambum, ita ut huius percateret arsin; quin Christias (Hetr.' 
p. 472) ipse id capessiturus fuisse videtur, nisi brevem per- 
catere saepe cogeretur. At mibi quidem ignota notis potins 
adaptanda esse videntur, diiambo choriambum. 

Itaque si choriambi et ionici brevem priorem percotiemas, 
anaclasis et originem et naturam eiusmodi esse consentanenm 
est, at quo gravior tbesi ictus additar, eo maias fiat tempns 
ictu snbiectam, sin thesium ictus aequi facti sunt, tum spatia 
eis obnoxia quoque fiant aequa. 

In ionico dimetro anaclomeno temporis quinti partem ad 
quartum trahere, ut syzygiae fierent inter se non tarn reapse, 
quam origine et ratione aequales , metricorum fuisse constat. 
Dubium aatem est, utrum Aristoxenus idem fere voluerit, an 
in illo metro pedes trpchaicos servare rhythmam legitimni&f 
anaclasin vero sive parallagen spectare ad dimetri ionici aoa- 
clomeni primum tempns et ultimum, et anaclomenum ortam esse 
dixerit ex tetrapodia trochaica ita, ut de tbesi prima detra- 
heretur tempus monosemum, adderetur arsi ultimae. Atqne 
ita quidem sensisse musicum non abnuendum est, si modo 



Digitized by VjOOQIC 



De irrationalitate stadia rhythmica. 283 

ionicam et choriambum non simplices, yerom compositos pedes 
es8e indicaTit. Si igitnr proficiscimur a namero trochaico, 
aot primam syzygiae thesin corripere, prodncere arsin altimam, 
ant arsin alteram prodncere, corripere thesin tertiam licebit, 
in oamero antem iambico tempora similia. Unde dnae anaclasis 
species orinntar, altera in qna Choriambus antecedit diiambum, 
\(mm a minore ditrochaenm, altera in qna antecedit diiambas 
choriambnm, ditrochaens ionicam. 

Barissima autem est ea forma, in qua ionicus a maiore 
circamdatar singulis trochaeis. Hermannus eam omnino extare 
negavit. Tarnen certe huc referenda sunt haec metra: 
Enr. Hei. 1340 sq.: iiatgog oQyag, hinei A ßare, aefxval 
XaQiT€g, 
<\i 1356 sq.: f,iarQdg, u) vcal, O-voLag A oh oeßl^ovoa 
&€olg. 
Timoth, frg. 12, l — 2: ovyc aeiöo) tg naXata, 

%aLva yoQ vvv fiaXa TCQelaowy sie vel 
m d'ofia scribo, cum Luthmerus (de choriamb. et ion. a min. 
p. 57): yäg TtdvO^ afia, alii aliter, yag a^a codd. Insequuntur 
aatem ionici anaclomeni speciei alterius. 
Timoth. frg. 11, 3: rbv Koficoyog %6v IwvoKafiTtTav. 
Pindar. Ist. IV ep. 4. v. 16: d'vara &varolai rtgiTtei 
V. 37: ^HQaxkrji TtqoreQOv 
V. 58: ilTtlöcjv ^xvi^' 07tiy (sie codd., 
exvia' schol. et edd.) ; respondet dimetrum trochaicum dimetro 
anaelomeno. Adde Aesch. Suppl. 141 =» 151: orciQfjia aefiväg 
ufyaficnQog evvag, et fort. Choöph. 830 = 837, Soph. El. 854 sq. 
^^865 8q. Cf. Ar. Ran. 326 co 343. Thesra. 108. 

Venio ad ceteras anaclomenorum formas. Probandum autem 
eat eam thesin, quae in eis sequitur arsin irrationalem, item affici 
inationalitate. Ac solutiones quidem in anaclomenis raro in- 
veoinntur. In syzygia iambica choriambo admixta, thesis altera 
solvitur etiam tarn, cum arsis prior est longa: Anacr. frg. 32, 2: 
ohov, TQixLct&ov xeUßriv sxovoa, unde liquet thesin choriambo 
antecedentem nuUo modo trisemam esse posse, ex quo sequitur 



Digitized by VjOOQ IC 



284 üugo Jiisatz 

choriambi priorem longam non thesin esse, sed arsin. Adde 

solutae thesis alterins exempla: Hipp. 147: avlegog a^inov 

7teXaywv cv 157: kifiiva tov ev^eivozavov, Or. 842: Ofayiov, 

e&€TO ixaxkqa narQqicjv fta&icov apLotßav; antecednnt choriambi 
anacL: x^ü^yfio/rijvijTwv (paQi(av \ fiaarov vneQtiXlovx [lo]- 
iöiüv. — Priorem autem thesin tum demum solvere licet, cum 
arsis antecedit brevis, ex. gr. Tracb. 118: JtoXvnovov^ mm^ 
7tiXayog a: 128: i/ceßake O-vaTOig Kgoviöag; Hipp. 147 'v 157; 
Herc. für. 639 (V 657; Eur. El. 181 ^ 204; Bacch. 432: ho^i- 
ae XQfiTaL t€, toö^ av dexol/Aav (sie Kirchhoffias) cv> 415: hn 
ök ßoKxaig ^i/iug oQyia^uv; Eur. frg. 1069: ÜdyLQOTLoqiv&ov ,\ 
Uqov ox^ovj TtoXiv !dfpQodLrag. Solvitnr thesis prior respon- 
dente choriambo: Troad. 541: vvxtov knel xvicpag Ttaqf^vx 
523: Tgqmdog tt7to nkxqtxg OTa&elg, item Iph. Aal. 1036: 
rlg QQ vfUvaiog öia hoiov cio 1058: ava d^ IXaraiat auffa- 
vcoöet, in quibus eadem solatio syzygiae iambicae et choriam- 
bicae communis inest, quae in Anacreontis frgg. 24. 25. — 
Excepti vero videntur esse loci Soph. El. 824: fcov Ttou 
x€Qavvoi Jtog ^ cv 837: olda yoQ ävaycT ^fi(pidQ€U)v. Sed 
in bis quoque metris primus periodi pes exemptus est a rbythmi 
aequabilitate, quemadmodum anapaestnm in trimetri iambici 
exordio se habere vidimus, dactylum videbimns. 

Cum autem hie solutiones parum suppeditent, docnmeota 
petenda sunt e syllabarum conexu. Atqne irrationalem arsin 
in dimetris iambicis choriambo yicinis tum demum longa 
syllaba expressam esse observamus, cum copulata est cum 
syllaba sequente vel una voce vel una verborum conionc- 
tione. 

Quod accidit et ii} dimetro post choriambum posito: Anaer. 
frg. 21, 10: vcjtov OAVTlvt] | ^aottyi &ioiiux^e}g, xofirjv; v. 12: 
vvv 5* ivcißalvei aariviiov, \ XQ^^is (pogio^v xad^iQ/ttata, Pers. 
856: to6d'€og Jägeiog agx^ X^Q^S; Pers. 977: 1^, ^, xXanoni 
aG7celQovOL x^Q^V <>^ 99 1 1 ßo^ ßo^ f40i /.lelituv \ hroa&ev ffioQ; 
Ai. 390: ix^QOv akrj/na, roig ök diaoaqx^Q oXiaaag ßaodf,^- 
0. Col. 1050: ov 7t6xviat oefiiva xi&rjrovvxai rilrj (X> 1065: 



Digitized by VjOOQ IC 



De irratiooalitate stadia rhythmica. 286 

ahiaevai' deivog 6 Ttqoaxdqiov ^Qrjg; 1055: Qriaia xai | 

fitg öiatolovg ro 1076: a/Aßaaig, ol | rav InTtlav; Ale. 216: 
xai (liXava \ OTolfiov Ttirchov a(jLq)ißaha^B^ Tjörj ; Or. 840 8qq. 

(cf. suprap. 284); Eur. Sappl. 372: yav öh (pUav \ tccv ^Ivaxov 
(x 369: xai ^eyaXtf IlBXaoylq); Iph. Aul. 761 <v 772; gcol. 
19,2 (Bgk. lyr. gr.* III p. 649): xa/ ^e nalol \ naldeg (figotev. 
Adde metra ionica a maiore, quae eandem rationem seqauntar: 
Trach. 637: x^vaaAaxaToi; | r anTav xoQag (antistr. v. 644 
corruptus); Troad. 515: vvv yag fiiXog kg \ Tqolav icmx^owfx, 
553: xai Jagdavlag \ arav d-e^ öiiacjv. 
et in dimetro ante choriambam posito: 

Aescb. Sappl. 812: ßlaia ^ii \ (patdqolg oqwv ofifiaaiv h- 
dixotg' aeßl^ov r^ S2\: ßlaia dlCrjVTai Xaßeiv, aov S* IftiTcav 
tvybv talarrov; 0. Col. 1057: avragxel Tax i^^i^Btv ßo^ 
xovoS ava x^^QOvg (sj 1072: xai rov novrioy \ yaiaoxov ^F^g 
(filov vlov; Ale 219: d^eolöiv evxdfjiead^a' d-^v yaq dvvafiig 
fiiyioTa. 
et in ionicis anaclomenis : 

Prom. 405: Jtaqog hösUvvaiv aixf^civ <v 414: 7tr-fÄaat 
ovyKafivovai dyatoL; Sept. 723 'x; 730 (syllabae communes) ; 
Sappl. 1021: 7t€QivalovTat TtaXatov ck> 1030: %6de f^eikloGovreg 
ovöag; Pers. 950 sq.: ^lawv \ vavqiaQXTog ^Qrig ireqaXiaig (\^ 
962: TvQlag \ fTvaog e^^ovrag in aTigatg. Prom. 399 scribo: 
ianfvoi' I CTcacTov ö^ an Saauv gadivcSv [Xeißofiiva] ^iog 
Tiaqiiay vorloig ^etey^e nayaig. Forma enim öaxQvaiazaxTog, 
si eitaret, metro non conveniret, qaoniam v longo nteretar. 
^Tivtiy ddxQvai cf. Herc. für. 1045. Eur, frg. 44. Aesch, Pers. 62. 
Alexin ap. Stob, floril. 124, 20; eiecto autem leißofiha stropha 
convenit cum antistropha ita, ut anaclomenum respondeat 
dimetro ionico puro. Pind. Nem. III 59: otpga d-alaoalaig 
avi^cDv I ^inalai nef4q>&€lg f\> 80 : oxfji neq, %aTL cJ' alerog wxvg | 
h Ttoravolg. 

Idem accidit in dimetris iambicis, quae choriambis uno 
metro yel nna periodo adiunguntur: 

Anacr. 21, 4: aatgayakovg iv dal xai xpilov negl \ nkev- 

Lwpziger Studien. XTV. • 19 



Digitized by VjOOQ IC 



286 Hugo Jnsatz 

Q7Jai(öiQfji 1 ^ei} ßoog; ibid. v. 3: nalvfifxav iaqnpaifieva, v. 8: 
KlßörjXov evglaxwv ßlov, v. 11: TtciywvB % htettlfiivog. In 
V. 14 est yvvai^lv av%a)g] qnod si defectiyiim eBt, non potestita 
gnppleriy nt rolait Schoemannas, cam adderet kfiq>e^g. Aesch. 
SnppL 62 sq.: fjiTjridog olxzQag aloxov \ xiQKrjXaTag arjiom 
cv 66 sq.: wketo n^og /Aorgog ^&€v \ dvOfia%o^og xozov tviuivi 
0. Col. 1720: alX iTtel oXßlcjg y Uvae (Uvaev vnlgo)|w 
fiXog, 0) q>lXaty ßlov 'v ca didv/ÄCov {Sldvfxa L, dcövfia Triclin.) 
rixvwv aQiOTa {aqLoTa Triclin.), || to q)iQOv kx, S'eov xahUg, 

Ubiconqae vero in arsin irrationalem desinit verbnm, argin 
brevi syllaba exprimi necesse est: Ant. 1130: vtf4q>ai (nixovoi\ 
BoKxiöeg KaaraUag tc väf4a; Aesch. Suppl. 114. Ai. 374'v390. 
Eur. frg. 1069. Anacr, frg. 21, 7. 9; frg. 30. — ünum locum, 
qai exceptns sit, invenio Hipp. 1149: rov ovdkv arag amov 

Item antecedentibas choriambis: Ai. 890: aXX' aiieyr.vov\ 
avdqa firi Xevaoeiv otvov; Aesch. Suppl. 563 co 573; Ant 332 
^343; 0. R. 463 cv 473; Trach. 119 cv 129; Hipp. 877; Enr. 
Bl. 204; Or. 823; Rhes. 360 cv 370. 461. Recte igitor Her- 
mannns Cho^ph. 391: ÖQifxvg arjTai rcgadlag pro yLagiiag. 
qnamvis accnrata responsione (cf. y. 416) opns non esset, velot 
Sept. 736: xal xd^ovLa %6vig 7ilf]Cs^TiA: aiaiva ö^ ig tgltov 
fiivei, Anacr. frg. 21, Phil. 1138 cv 1162; Ant. 950 cv 960. 
Itaque Aesch. Supp. 107 choriambns diiambo (y. 100: ^acoov 
av(a (pQovrjfÄa nwg) respondisse yidetur; fxevohv antem, qüod 
est in codicibas, in ^aivokiv mutantes editores, quamris &c- 
curatiorem responsionem restituisse sibi yiderentur, tarnen fe- 
cerunt contra irrationalitatis legem. Itaque Weilii coniectnra 
fiaQyoovvrjv re fiaivoktv praeferenda est. 

Id enim certum est, quoties yerbum desinit in arsin iongam 
illam, poetas breyi subdita namerum yariare maluisse quam 
longa thesi sequente rhythmum inquinare, ex. gr. 
Phil. 1162: (iriniTL firjöevog tcqotvvwv 

'N^ 1138: f^vql* an aiaxQwv || avaviXXovd'^ 
Anacr. frg. 21, 10: noXXa 81 viorov öxvtlvr] \ fidatiyi ^io^^X' 
^elg, xofifjv 



Digitized by VjOOQIC 



De irrationalitate Btndia rhythmica. 287 

cc V. 7: xad-eXonoQvoiüiv ofiiXiwv | 6 TtovrjQog^AQ- 

et y. 13: ftaig KvTctjQ, xal axiadlaxtjv | iXeq)avi;lvYiv 

q)OQ€l. 

Apad eomicos autem lex a tragicis et lyricis servata item ya- 
lereyideatar (in choriambicis metris: Ach. 1151. Eq. 552. Nnb. 
571^.603. 700 cc 804. 813. 1028. Vesp. 540 cx) 644. 542 cx) 646. 
1450 a; 1462. Thesm. 356. Ran. 213; in ionieis: Vesp. 296. 298. 
TheBin. 116 sq. 123. Ran. 328: nolvxagTtofJlkv Ijivaaaapv, 330. 
336. 346; in antispasticis: Ran. 324). At etiam soiutae post arsin 
loDgam thesis exempla inyenio (Vesp. 1454. 1467. Lysistr. 339. 
342) et iongae arsis in fine yerbi: Nab. 514: zi]v q>ioiv avjov | 
TCi^iyiiaoiv xqia%lt,e%ai et in Enpoiidis cratineo ilio: avögeg hat- 
^ly I iüqo ^r^. Qaae cum ita se babeant, yitiosnm esse non 
yidetnr, quod Bergkios Vesp. 308 scripsit: twqov "EXkag 1 Igov 
ditüv; rc296: aOTQoyalovg \ öijnovd'ev, lo real. 



CAPUT XVI. 

De metris iamhicis qmhusdam. 

Lex autem Porsoniana, ut rem breyiter appellem, item 
senratnr in metris iambieis, qaae adnectontur metris logaoe- 
dids, qnae nunc dicnntur per ininriam. Nam 
aat longa arsis cum thesi sequenti coninngitar, yelat: 

Simonid. frg. 5, 16: kg Stiqücktov ilTtlöa, (xolqav aiwvog 
ßdUfa; frg. 4, 5: ovS* 6 navöa/ÄarwQ afxavQciaei XQOvog; frg. 
36,3. Timoth. 11,2: vix^ Ttiio&eog \ Miki^aiog. Lycophronid. 

li 3: xaXov to jcqogwtcov, av \ fitj K6af4U)v 7te(pv%ji. Alcae. 
49, 1 : ^AgiaToöaiÄOv q^aia^ ovx anaXafAVOv Iv \ STtaQtif koyoy, 
frg. 50, 4; 15, 1 : d^ '^^ßij xeKooftrjjai atiya, y. 5: aa7cLdeg \ 
ßeßkrifiivaiy y. 4 aQxog iöxvqw ßikevg. Oed. Col. 1047: tov 
Xaixoßoav ^Aqiq \ fAl^ovaiv ^ nqdg üvd'laig 'X; 1061 : Ola- 
liiog Ix vo^iov I TtiaXotatv rj ^ifiq)aQfiavoig; Hippoi. 531 : ovre 
yaq Ttvqbg ovr' | aajQwv vniqtBQOv ßiXog (\) 541 : (piX%a%(av 

19* 



Digitized by VjOOQ IC 



288 Hugo Josatz 

^alafÄWv \ kXjjÖovxov, oi aeßl^o/iiv. Ai. 196: arav ovQoviav 
q)UyoJV' I ix^^oiv d' vßgis. 0. R. 1109: Nvfi(pav 'Elixml- 
öwv, I air^Xela%a avfiTtal^ei; Trach. 963, El. 486 sq. cv3 
502 sq., alias, 
ant arsis brevis seiancta est a seqnente, ita nt yersui 0. B. 
snpra allato respondeat v. 1097: iijt« Oolße, aoi dhlxm 
agiat' eXr], et apud Alcaenm frg. 49,2: ftivcxQog d' olöeig 
7tiXe%' ioXog ovdl\tlixiog; 50,2: JFaövg neql q>qivaq ohog 
av dlg II a&Xtog; Simonid. 5, 9; eiQrifxhov xakenov q>dt^ ealov\ 
ifjL^evai. Ai. 715: %ov8lv avavdarov q>a%laaiiA av,\Bvx^'ji 
l§ aiX7tT0)v, El. 502: ü /ujj toöb q)dafia wutog || ev 7Laxaa%Tfiu 
cv>486: S viv xaTi7t€q)vev aiaxlotaig Iv ahlaig, 0. R. 465: 
ccQQrjT^ ccQQi^Twv TekioavTa \\ q)Oivlaiai X^Q^^^y co Alb: q>ana 
üaQvaaaov xbv äör]kov \\ avÖQa Ttavr^ Ixveveiv. 0. R. 883 sq.: 
ei öi Tig VTteqoTtxa x^^^^v I ^ loyifi rtoQeverai ^v; 897 sq.: oi- 
xiri rov ad'cxrov €lfitr\yäg stv^ o(xq)aXbv aißcov. 0. R. 885sq.: 
öUag aq)6ßi]Tog ovöh 1 datfiovwv ^dr] aißwv cv) 899 sq. : ovo' lg 
%ov ^AßcLiüi vaov I oidk tav ^Olvfifclav, 887 sq.: xaxa viv ekoito 
fjioiQa II övüTtoT^wv x«^^y x^^^^S '^ 901 sq.: ei fifi rade xeiqo- 
devKxa || Ttaoiv aQfioaec ßgoTolg. Trach. 633 : d vavXoxa xai 
nexQola || &€Qfia kovtQa nai Ttayovg oo 640: 6 xallißoag fox 
vfÄiv (vfdlv libri) || avXog ovx avaQolav. Trach. 957: fifj %a^ 
ßakia S'avoifii || (xovvov elaidova^ acpag f\^ 966: TtQoxrjdo^iiva 
ßaQelav \\ axpotpov (piQSi ßaaiv. Trach. 960 sq.: x^Q^^^ ^^^ 
dofiiov kiyovoiv || aorterov ri d^av/tta f\j 969 : vi xQ^ &avoY%o 
VIV f] I xa&^ VTCVov ovra xqlvai; El. 481 : aöufcvoojv xlvovoavl 
agrlwg oveigatcov oo 497 1 -^-' fii^Ttot^ ^fiiv {^fiiv libri) | ai//cy«5 
Tteläv rigag, Ai. 625: Xevua dk yrJQ(;f fidrif]Q viv Srav voaovv 
%a II (pqevoiioqiag axovoji co 637 : dg ex naxQi^ag ^xwv yeveig 
^-^11 7toXvTc6vu)v ^AxaL(Sv; Triclinio praeennte editores falso 
aQiOTog sapplevere, desideratnr Yerbam, qnod Jfacit ampbi- 
brachnm. Propono a^vva, qaod sensni magis aptnm est et 
fortasse propterea excidit, quod ad vocis afivy/na (v. 634) glos- 
sema tractum est Hipp. 755 sq.: iTtogevaag ifidv avaoaav^ 
okßlcjv an oixwy CO 767 sq. : x^^^^V ^' vniqavxXog oioa\ 
avf4q)0Q^ {^vfjLcpoQ^ libri) reQdfiviov. Ion. 1078: ore xal Jcog 



Digitized by VjOOQ IC 



De irrationa]ltate stndia rbythmica. 289 

m€QU)7tdglav€x6Q€va€v ai&r^Q (\j 1094: ooov evaeßltjc xQazoL- 
iievlaöixov Sqotov avögwv. Troad. 517: ^Agyeltov olofiav 
ralaifa || doQidkwrog oj 536: xkijorov ö^ aiicpißoXoiQ Xlvoioi.\ 
vaog cjoeL 

Sio autem nltimam metri psendologaoedici thesin seqnitnr 
arsis longa a yerbo inseqnente disianctai arsin sequi necesse 
est Bjllabam brevem ita, at glyconeo vel telesilleo adiangatnr 
HOB diiambns irrationalis, sed choriambas, ex. gr. Tracb. 517: 
m* ^y x^Q^S^ V^ ^^ ro^cov \\ TtccTayog. Adde Pind. Ist. VI 
ep. 2, T. 29: aattHv yeve^e /niyiGTOv || xXiog av^cjv; Py. V ep. 9; 
Pers. 572-^580; Choßph. 320'x.337; 0. Col."133 sq.<>ol65sq.; 
Med. 650-^662; Hipp. 740 n, 750; Heracld. 361 ru 370. 380; 
alias. 

CAPUT XVII. 
J)e Pindari metris pseudologaoedicis. 

Venio nunc ad metra psendologaoedica ipsa. Oontemple- 
mor antem Pindari carmina, qnippe in qnibns propter maiorem 
stropbamm inter se respondentinm nnmeram res facilins per- 
spicinntor. 

Ac primnm qnidem glyconea et similes metrornm formas, 

qnas basin perfectam babere dicont. Animadvertendum antem 

est ad ea eiusmodi metra, qnae ex dnorum simplicinm copn- 

latione (avvaq)eL(f) oriuntnr. In eis enim metrum posterius, 

siye medium habere videtur choriambum sive extremum, syl- 

laba prima utitur semper longa; nam basis, quae dicitur, tum 

iambi formam non recipit. Seeunda autem syllaba irrationa- 

litatis indicia praebet, nam modo longa est, modo brevis^ atque 

ita qnidem, ut longa non ponatur, nisi cum syllaba sequente 

coniangitur, brevis autem, quoties sequitur caesura, ponenda 

Sit. Quod in-venitur locis bis: 

Py U Str. 2: V. 2: rifievog ^AqBog avÖQwv | iVc/rwy re aida- 

QoxaQiiov et vv. 10. 82 (edit. Teubnerian. 

reo. W. Christ. Lps. 1887) 

qnibns opponuntur versus hi: 



Digitized by VjOOQiC 



290 Hugo Jiuatz 

V. 26: ykvKvv ildv ßloTov, fictyLQOv || ovx' vftifjieivev olßov et 
vv. 34. 58. 74. 
Alia eiusmodi inveniuntur Ol. IX str. 2: v. 68 '^ v. 96; Py. Vni 
8tr. 5: vv. 5. 12. 25. 32. Sö'vyv. 65.45 {hKJtmiqmv 7taia)\ 
Irjfia. ^aiofiai aaq)ig; Ttaialv libri, naly aol Hermann); Py. 
VIII ep. 2: vv. 56. 76'vw. 16. 36; X ep. 1: v. 49 'vw. 13. 
67; Nem. VI str. 3: v. 61~w. 3. 11. 27. Ist. VH str. 5: 
V. 55 ~ vv. 5. 45. Addas fortasse Ist. VI v. 51 : evav&ia xa\ 
nvd-wvi {Ilvd'oc libri) oriipavov ^^ M: €vavd'i' ccTtiTtvevaag] 
alixlav. In Py. VIII ep. 3 nt a Byllaba illa aneipiti semper 
incipit verbam, ita semper est longa. — Unns, qai exceptns 
esse videtnr, locus est Nem. II 19: TtoQa fikv vtpifiidovti üag- 
vaa(p I tiaaaQag i^ ai&Xwv, cum in antistrophis recte se babeat. 
Qnod qaomodo explicandam sit, postea apparebit. 

De Py. XI Str. 4 alterins membri metro eonstare non vi- 
detnr; si enim esset glyeonenm tertinm, qnod dicitnr, viola- 
retur lex versibus 4. 20. 25. 52; accedit qnod tertia metri 
syllaba solvitnr per omnes strophas, id qnod fieri non potest, 
si esset irrationalis. Fortasse trimetrnm anapaesticum, qnod 
scriptum videmns in codicibns w. 36. 42, restitnendam est 
per omnes strophas. 

Adde ea metra psendologaoedica, qnibns praemissnm est 
monometmm iambicnm: Py. II. ep. 5: v. 21 : ^edSv ö^ kfper^aig 
^I^lova q)avTl Tavrä ßgoroig; Py. VII str. 3/4, v. 3/4: TL^ftii" 
doidiv I %7t7toiOL ßakio&at, v. 1 1/12. Py. VI str. 7/8. Ol. X ep. 4/5. 
Eadem lege, qna basis metrornm psendologaoedicomm, ntitnr 
primns pes membromm trochaicomm, qnae glyconeis vel tele- 
silleis adnectnntnr. Unnm tantnm extat metri illins exemplnm 
temporibns irrationalibns ntens, qnod dici potest EapoHdeam 
acephalum, Py. VIII str. 6: 

V. 13: naQ^ alaav i^eged-i^wv' \ xigdog dk qfUtofOv. 
et vv. 26. 46. 53. 66. 73. 86. 

'^ V. &: vv yctQ ro fial&axov 'sQ^ai re || xal Tca&elv ofifk 
et V. 93. 

Atqne in omnibns metris, in qnibuscnnqne anceps, i- ^' 
irrationalis non sna sede posita esse videtnr, idem invenitar: 



Digitized by VjOOQIC 



J 



De irrationalitate stndia rhythmica. 291 

Py. X 8tr. 6, V. 6: ayayeiv Inixta^Lav \ avS^wv xlvrav 
oTta et V. 24. 
*%; V. 12: t6 dh dvyyevhg ifißißaxev || ixveaiv 
TtavQog et vv. 30. 42. 
Ol. IV Str. 6, V. 6: Irtov ayefioeoaav iiiaToyxe(pdla \ Tv- 

q)d}vog ofißglfiov et v. 14. 
Py-YIÜstr. 7, V. 7: iftloTaaac \ iiaiQ(j) avv argexel et 
vv. ^7. 54. 94. 
'^ V. 14: iKovTog e% %ig \ ^x öo/acjv q)iQOi et 
w. 34. 47. 67,; adde Ist- VI str. 5. 
Neqae minus invenitar lex tarn, cum membro psendologaoe- 
dioo ab aisi incipienti antecedit monometrum iambienm: 
Ol. IX ep. 8, V. 56 : xovqoi xoqccv \ aal (ps^dratv KQOVi- 
öav et V. 112 (secnndam Banchenstei- 
ninm), in aliis epodis brevis inest me- 
dio in verbo. 
OL XIV V. 1 : Xa%oloav (sie Boeckbins) a% re | valere 
xaXUTtwlov eÖQav 
V. 14: qfikrjolfiolTce \\ t' Evq)Qoavva, d^etSv 
-KQonlotov. 
Py. XI ep. 6, V. 48 : %oxov d-oav \ axjiva avv %7t7toi,g 

<^ V. 64 : To d* oixiovTag | Mvdov 'OXv^tcov. 
Ncm. in 6, V. 48 : KircavQOv düd-fiaLvwv hw/Ät^ev 

'^ V. 6: dixl/^ ök TtQ&yog | alXo fxh allov et 
V. 56. 
Ist. VI Str. 3, Y.2hi xiXxaOTtiQ (p \ norfiov fiiv 'IdQtjg 

et V. 8: ^ afiq)i Teigealao Ttvxvalai (Ttvxvaig 
codd.) ßovXalg, Teigealao qnadri- 
syllabe est pronnntiandam; Pauwins 
qnod ordine verbornm matato scrip- 
Sit cifiq)! TtwLvalg \ Teig, fecit contra 
legem (cf. p. 297). 

'V V. 3: €vq>Qavag; ^ qo ^ x^^^'^^Q^''^^^ noQB- 
ÖQov et vv. 20. 37. 
Py. VII V. 18: ^vnQaylq \ xaiQf^ »f vo d' axwfiai. 



Digitized by VjOOQ IC 



292 Hago Josatz 

Adde denique metrum Py. VIII ep. 6, in quo tres dein- 
ceps pedes irrationales esse videntari nisi in altero pede iam- 
bum restituas (v. 20: noif, v. 40 viovg cf. Nem. VI 25: vUm, 
▼. 80: vUaiai tqicIv) 

V. 20: vlov I Ttolif TlaQvaoldv JwqlbI re 7u6^(ff, 
V. 40: @TJßaig \ vlovg alvl^aro TtaQfxivonag aixfi^' 
V. 80: vUaig \TQLaaalg, w^Qiato^eveg, öafÄaaaageQyfih 
<v V. 100: IlrjXel te || xaya&(^ TeXa^itSvi avv t* ^Axdlel 
Cam eis metris cohaerent ea Pindari metra pseadologaoe- 
dica, in qaibns cboriambo plus ano trocbaeo antecedit, gly- 
conea et telesillea tertia, qnae volgo dicnntur, sive polysche- 
matista. Neque vero in eis aliter se habet pedis alterias ratio; 
nam syllaba cboriambo, qni videtar, antecedens ant longa est 
ita, si conexa est cum prima choriambi longa sive nno verbo 
sive una verbornm copnlatione, ant disinncta a seqnente est 
breyis. Exempla antem promam ex eis tantam locis, in qai- 
bns longa et brevis inter se respondent; nbi antem brevis 
ubique invenitur (Ol. XIII str. 6. Py. II ep. 7. VI str. 2. 4. 8. 
VIII Str. 3. 6. ep. 2. X ep. 4. 5. XI str. 2. Nem. IV str. 3. 5. 
Ist. VII 1. 2. 3. 5), ea omittam. 

Ol. IX Str. 6, V. 6: Jla re q)Oiviy:oOT€Q67tav et vv. 62. 72. 
^ V. 16: f4,€yak6öo^og\Evvofila Qtyy,9iA^M 
Ol. IX Str. 10, V. 66: änaaev \ Xaov xe öiairav et v. 94. 
<^ V. 10: xakliarov %dvov || ^ iTtTtoda/nBlag et 
vv. 20. 48. 104. 
Py. VI 5, V. 50: ogy^g og InTtetav hodcov 

^ V. 5: oXßLoioiv || 'E^fievldaig et w. i^- 
23. 32. 
Py. VII Str. 2, v. 2: ^^Xx^iavidav \ eigvcd-evel yeveq 

'^ V. 10: aaroJv, ^AnoXXov, \ ot xeov ye do^ov 

Py. X Str. 2, v. 8: GTQari^ \ r afiq>iKTv6va)v 6 IlaQvaoiog 

'^ V. 2 : fidxaiga |j QeaaaXla ' fvarQog et vv. 20. 

26. 56. 62. 

Nem. IV str. 1 , V. 1 6 : KXewvalov % itn aywvog OQfJLOv et v. 49. 

^ V. 1 : agiotog || evrpqoaiva novwv et vv. 33. 

57. 65. 



Digitized by VjOOQIC 



De irrationalitate stadia rhythmica. 293 

Nem.IV8tr.2, v. 66: elöev \ d' evytvAov Ugav et vv. 10. 90. 

<v V. 2: ioTQog' \\ al dk ao(pal et vv. 18 (ubi 

Tci^npavra codicum meliorum lectio 

servat legem, nifjLxpartog deteriornm 

laedit) 26. 42. 58. 82. 

Nem.IV8tr.6, V. 70: avTtg Eigionav rcoil x^Q^ov 

^ V. 46: Olvwv^ %e \ x«i Kv7tQ(p, h&a et v. 54. 
Unice exceptas est v. Ol. IX 108: aiTteival' \\ tovto öh 
nqootfiqiavy cnm in epodis respondentibns (vv. 24. 52. 80) lex 
Sit servata. 

Sed iam transeamas ad eas Pindari metroram composi- 
tionefl, in qnibns metro psendologaoedico in thesin desinenti 
adiangitar per synaphiam metrnm psendologaoedicnm, qnod 
Tulgo dicitnr acephalnm (Christ, Metr. p. 115), sive nt metri- 
eorom notionibns utar, in qnibus glyconeo vel telesilleo ad- 
nectitur telesillenm (-v^-wv^-w-c7-^w-v^-), in qnibus res 
per se non liquet. Nam in aliis carminibns legem, quam Por- 
soni anspieiis invenimns et Porsonianam appellamns, semper 
BervaTit poeta, in aliis interdnm neglexit. 
Servavit antem in carminibns his: 

Nem. IV 5, v. 5: yvla, xoaoov evXoyla \cp6QfXLy'yi ovv- 
doQog et V. 13. 
c\j V. 21 : Kaö/iielol viv ovx ahiovxeg || av&eac 
filyvvov et vv. 29. 85. 
Nem. IV 7/8, v. 7/8 : o ti xe avv Xaglriov Tvx(f \ ylwaaä 
(pQBvbg l^iloi ßa&elag et vv. 15/16. 
31/32. 39/40. 55/56. 71/72. 79/80. 
87/88. 95/96. 
V. 23/24: ^iviov Satv xaridga/Aev \ ^HqaxXiog 
oXßlav Ttqbg avXav et V. 47/48. 
'X/ V. 63/64: ovvxog o^vrdrovg ax^av re || Ö€ivo- 
rarcov axdooig odovTiov. — Similis 
metrorum alias hiatn syllabave an- 
cipiti disiunetomm synaphia inest 
in Ist. VII 9/10. (^ 29/30. 39/40. 
49/50. 69/70) cf. 01.1129. Nem. VI 48. 



Digitized by VjOOQ IC 



294 Hago Josati 

Py. X Str. 4, v. 10: 'uiTtollov, yXvxv ö^ av&Quiniav ti- 

log aQxa 
et V. 58: h(,a%i o%eq)dv(av \ &ärj%dv iv ah^i 

et V. 22. 
'V V. 4: t/ xof47t^ Ttagä naiqov; \ alla ni 

nv&ü 
et ▼. 28 : oaais di ßgcjov ^&vog { aylataig 
Nem. III ep. 4, y. 83 : rlv ye fAiv, ev&qovov \ EXsioig {KUok 

libri) i^iXoioaq 
'v V. 62: Ald-iOTtBüot XBlqagy | iv q>Qaal na- 

Adde metra, in qnibas nnsqnam invenitur longa: Nem. 
IV 4. 6. Ol. XIV 3. 4. 12; Nem. III 1; Ol. I ep. 4. 

Quotqnot eingdem usus exempla apud tragicos inveni, 
hie afferam: Antig. 789 Bq. : ov^ afiSQlwv o' y* av&Qdnwv 
6 ö* %X(av fi€fi7}V€v <v 799/800: S-eoficSv' a^axog yag Ifinalln 
d-eoq ^AfpqodLra ; Ale. 970/1 : ^AaxXriniadaig edüme | q^aqucaa 
TtolvTtovoig '^ 981/2: dafid^eig av ßl<f alöagov^ | ovde %ig aito- 
%6fxov\ Ant. 354Bq. ~ 3658q.; 84l8q.<^860Bq.; 0. C. 10448q.^ 
1059 sq.; Ale. 987/8 ~ 1000/1; Med. 854 Bq. ~ 864 sq.; Hercfor. 
787 ~ 804; Ion. 455 ~ 475; 46lBq. ~48lBq.; 1050: odmov\ 
dva^avd'tu}v(\) f>^ 1064: ikn\g ^ | &7jxr6v ^Upog iq; Hei. 1109 
'>u 1124; El. 168 ~ 191 ; Bacch. 72 sqq. ~ 88 sqq.; Rhes. 457 sq. 
'V; 822 sq.; antecedente metro iambieo: Ai. 408 sq.: niqSi 
otQotog dlrtttlTog av fie \ x^^^^ q>ov&üei <Xf 426 sq. 

Pindarns vero in aliis qnattaor carminibns (Ol. IX, Py. n« 
Nem. n, Ist VI) caesuram posnit et ante longam illam irra- 
tionalem et post eam. 

Ol. IX Str. 3. 4. 5., V. 60: Aongtp, firj xa&iJioi viv am 

Ttoxfxov kqxitpaig et yy, 61. S8. 
97. 99. 
'V; V. 5: akkd vvv htaraßolwv | Moufä^ 
anb To^uiv et vv. o. 13. 15. 16- 
31.32.34.44.59. 62.69.70.71. 
72. 90. 98. 100. 



Digitized by VjOOQIC 



De irrationalitate stadia rhythmica. 295 

et y. 3 : agneae Kgoviov naq^ ox&ov [ aye- 
liovBvaai et T. 41. 
Py. II Btr. 2, V. 2 : avÖQwv iTtTtmv Te otöaQOxaQfiav \ 
daifioviai TQoq>ol et w. 10. 26,., 
34. 58. 74. 82 per omnes stro- 
pha8 ; semel longa medio in ver- 
bo V. 50. 
Nem. II 8tr. 3, v. 13: xai (xav a Salafilg ye ^Qixpai \ 
(p(a%a fioxccrav et V. 23. 
'Xi V. 8 : alwv ralg ^eyakaig öidome || xoa- 
fÄov 'Ad-avaig ; caesnra ante lon- 
gam non invenitar. 
str. 5, V. 10: Tifiovoov 7taZd\ || eoTi d^ ioixog 
'X/V. 15: Ttayugarlov \ tXadviiog ae^ei et 
y. 25; breyis medio in yerbo: 
y. 20. 
Ist VI Btr. 5, V. 10: ^ Sfcagrojv axa/iavToloyxccy ; II rj 
&f€ xagregäg et y. 44. 
*%» y. 22: vUav nayxQaTloV ad-hsix* \ &c- 
Ttaykog ideiv t€ fioQqfaeig. 
In eornndem autem qnattnor carminnm quibasdam extant 
loci rapra memoratii qni faeiunt eontra legem Porsonianam: 
Nem.ni9. et 01.1X108. 

Porro in ceteris canninibns pgendologaoedicis basis gly- 
conei, a qno incipit periodns, ita tantnm ntitnr gpondeo, si 
spondei altera syllaba cum seqaente coninngitnr et metmm 
indpit yel a yerbo trisyllabo yel maiore yel monosyllabo cnm 
sequente plnrinm syllabarnm yerbo arte coninncto: Py. V 93: 
oxvQwtav odovj Bv&a TtQVfAvolQ, Py. X 25: xai t,miav %%i v^^r 
(w^ Py. XI 20. 36, Nem. IV 21. 22. 29. 46. 53. 69. 78, Igt. VII 
16, Py. Vni 57, frg. 35 Bgk. (Sed Py. VIH 97: Xa^inQov | 
^iyyog btcboxiv avÖQÜv et Nem. VI 49: vi^üvt^ || TqQeq>B daa- 
^iotg; at ea snnt editomm, non codicum ; in boc soilioet loco 
ne de metro qaidem satis constare mihi yidetor.) Sin yero 
altera glyconei primi syllaba disinngitar a seqaente, basin esse 
trochaicam necesse est: Py. V 62, VIII 17. 37. 77. Nem. IV 5. 



Digitized by VjOOQIC 



296 üago Jusatz 

13. 37. 85. 93., Ist. VII 26. 36. 56. 66. In eorundem vero quattaor 
illornm carminum tribns glyconeam in periodi principlo positam 
incipit a verbo Bpondaico: Ol. IX 14: xkeivag || i^ ^OnoBnoq, 
aivijoaig et w. 42. 43. 59. 60. 69. 73. 88. 89, Nem. 118.13, 
Ist. VI 22. Adde hac membram pseadologaoedicnm in strophae 
dactyloepitritae initio positnm Nem. VIII str. 1, et frg. 72 Bgk. 

Cur aatem legis Porsonianae varie violatae exempla in 
qnattnor Ulis epinieiis pseadologaoedico metro compositis in- 
veniantar, a ceteris vero absint, de eo liceat coniectaram fa- 
cere. Scilicet carminum, in qaibns lex Porsoniana semper 
servatur, pleraque pueris sunt dedicata (Ol. XIV, Py. X, Nem. 
IV) atque cantata saltataque a pueris aequalibus (excepto, nt 
videtur, oarm. Py. X, ubi v. 6: avÖQwv TcXvrav oTta), anum 
(Nem. III) quamvis homini seniori transmissum, tamen a pueris 
cantatum (cf. yv. 5 et 66). Viris autem sunt dedicata quattaor 
illa carmina Ol. IX, Py. 11, Nem. II, Ist. VI et a viris victori 
aequalibus cantata et saltata esse putanda sunt. Fortasse aa- 
tem carmina a pueris decantari solebant ductu alacriore (cf. 
Ol. XIV 17: Tovde xai^wv icovq>a ßtßwvTa), quo factum est, at 
singula tempora essent minoribus spatiis , a^id-judg autem tri- 
semus non excipere posset longas binas, si buc accederet tem- 
poris spatium , quo longae dirimuntur. Si vero a viris ear- 
mina cantabantur moderata plerumque agoge, aqt&^bg vglarifio; 
minus aegre excipiebat longas duas quamvis seiunctas tempore 
inter duo verba intercedente. Quod quidem in carminibas da- 
ctyloepitritis etiam magis saepiusque usu venisse videtur. Ea 
enim, qua erant gravitate, usa sunt agoge admodum tarda, 
minus autem habilia pueris visa suntpoetae; pueris enim tria 
tantum eorum, quae extant, dedicata sunt, aliis autem metris 
composita novem, cum viris metrum dactyloepitritum molto 
aptius esse videretur quam alia (20:12). 

Probabilem igitur statuimus causam, cur in metris dactflo- 
epitritis caesuram modo ante arsin longam irrationalem modo 
post eam liceat ponere locis inter se respondentibus. 

1) Quainquam in duobus carminibas dactyloepitritis ad paeros missis 
— tertium enim Ol. XI cantui non destinatum esse Tidetor, quo lex Porso- 



Digitized by VjOOQ IC 



De irrationalitate studia rhythmica. 297 

Qaemadmodum antem in carminibus dactyloepitritis areis 
irrationalis raro exprimitar brevi, qaoniam agoges tarditate 
e^m omnia tempora prodacantur tarn irrationalia adeo, nt 
breves eis explendis vix ant omnino non suf&ciant, eodem 
modo in metris illis pseadologaoedicis, in quibns caesara et 
ante longam arsin irrationalem et post eam ponitnr, arsis irra- 
tionalis raro ntitur syllaba brevi; in carmine enim Ol. IX str. 
3—6 breiris semel (v. 3), aneeps semel (v. 41), longa tricies; 
Pj. II 8tr. 2 aneeps semel (v. 50), septies longa; Nem. II str. 5 
semel brevis (v. 20), longa quater, Ist. VI str. 5b semper longa; 
item in yersibns Ol. IX 108 et Ist U 19 longae praeter legem ad 
Terbifinem positae nnsqnam respondet brevis; in carm. vero 
Ist. VI Str. 3 qnater brevis, aneeps semel, ergo contra omnem 
opioionem aecideret, si, ut est in Panwii v. 8. emendatione 
(cf. p. 291), longa irrationalis poneretur ante caesaram. 

ni&na non violatur, si scribis y. 2: ^au 6^ — eadem caesurae varietas in- 
Tenitor, quae in carminibus ad Yiros missis, Yelut Nem. Y v. 1 : in av- 
^klßa^läöoq ^^ v. 7: x()v<yfav | NrigtjlSmv; Ol. VIII 49: in' 'la&fKo i 
Jron/Ļv 56: fis Xl^(p | r^axel g>&6vog et in metro, quod simile est ionico 
mclomeno catalectico: Ol. VIII v. 6: aQsrav \ ^pup Xaßetv^Y, 61 : äno- 
Jtifmtov I Aiaxöv. Eis autem metrorum dactyloepitritorum locis, ubi arsis 
irrationalis frequentiore utitnr brevi, ibi longa et brevis interdum inter se 
respondent ex lege Porsoniana (Py. IX str. t, ubi longa sexies, brevis qua- 
t«r,v. 1: i^iXw I xahcaanlda etw. 34. 51. 76. 84. 109 (vv. 9: vniöexro [ 
<J' i^Qonei' 'A^QOölza et v. 59; Ist. IV str. 2, v. 2: aio y' ?xau || xal 
et n. 8. 29 rvv. 23 : ^aoöoxiov \ sgywv et vv. 44. 50. In ep. 7 semper bre- 
^ ante caesuram) aut saltem non inciditur post longam (Nem. VIII str. 
^ '»v. 5. 10. 22. 27 «V 39. 44; Ist. I str. 2, vv. 2. 42 c\) 8. 19. 25. 36. 63. 59, 
aÜ4i). Alils vero locis, ubi brevis invenitnr frequentier, non curatur lex 
Porsoniana (Ist. III str. 2, ubi quater brevis, sexies longa, v. 20: Sg>avag | 
mfiloiq et w. 44. 66 et fortasse v. 8: laglTeaaiW ßaaxdaai, sed v. 26: 
xHaSiwäq | r' ogtpavol et w. 38. 80). Itaque quod Christius (Metr.*p. 581) 
doas compositionis dactyloepitritae species dignoscit argumento maxime 
^ brevis arsis crebritate sumpto, sequi non possum. Neque enim car- 
iiUDa tota inter se differunt, verum metra singula, non compositio, verum 
^oge. Ceterum Carmen, quod deteriorl compositionis speciei adscribit 
^Ist IV), non pusillis, ut illi videtur, utitur versibus, siquidem strophae 
versos tertius cum quarto, quintus cum sexto, epodi sextus cum septimo 
atque fortasse cum quinto, quem acatalectum esse iudico, coniungendi 
erunt. 



Digitized by VjOOQIC 



298 Hago Jusati 

Oam aatem in eisdem non modo carminiboB, sed etiam 
periodis (Py. II str. 2. Ist. VI str. 5) inveniantar metra Ulis paria, 
qnae brevibus irrationalibas atentia freqnentioribiiB servent 
legem Porsonianam, stataendnm erit agogen matari posse in 
eiuBdem periodi membris, iaesae aatem legis Porsonianae exem- 
pla posita esse non in totins carminis indole, sed in locomm 
ipsornm, in quibos insnnt agoge, nee carminnm, qnae viris dedi- 
cata snnt, nataram per se differre ab eornm, qnae pneris, sed 
in Ulis gravitatem ac rhythmi tarditatem magis adamari quam 
in bis. 

Snnt aatem in epiniciis Pindaricis pseadologaoedicis eis, 
qnae maxime atantar metris alloeometris, metra quaedam in 
periodo saa priitia, qaae incipiant ab iambo aat ita, at iambam 
statim seqaatar dactylas , qaem inesse dicant (Ol. I str. 1, 
ep. 2, X Str. 6, Py. II ep. 2. 3. 6, V ep. 2. 5, X str. 4, Nem. H l, 
Vn Str. 1) aat at intercedat trochaeas (Ol. X ep. 1. Ist Vü 
1. 5). Sapersedeo inqairere, qaem ad modam is pes iam* 
bicas Sit percatiendas. Nostra bic id solam interest, qnod iam- 
bas ille excipitar spondeo daobas locis Pindaricis: 
Ol. X 48 : ri^aoaiQ tzoqov !dXq>eov 
90: 'd^vcKTKOvTi, OTvyeQcirccTog 
-v V. 6: IviTcav aliTo^ivwv, 

Anacreonti aatem nalla alia responsionis in glyconeorom 
basibas forma nsai est qaam iambi et spondeiO; in perio- 
doram ezordiis illam admisit, hoc semper asas est in ceteris 
periodi membris. Atqae qaamqaam semper oaesaram ponit 
post tbesin glyconei extremami tamen metra non tempore inani 
diremta sed synaphia qaadam inter se conexa esse docet 
prodactio brevis finalis per daplices consonantes , a qnibas 
incipit glyconeam seqaens, at iam in praefatione (p. 178 adn.) 
docaimas. Qaae cam ita sint, primae in glyooneis mediis 
syllabae longitado non flaxit ex ea temporis rhythmici licentia, 
qaae in periodoram vel versaam initiis admittitar, verom 
posita est in propria irrationalitatis daplicis forma. Qaoniam 

1) Nam frg. 5, 2: Sfji€Qötri; 14, 3: vip^t (vj/vft*); fifg. 12: ah' ^A'^ 
ana^v xdaiv dubium an recte Bit restitatam, fort, äfjiijv. 



Digitized by VjOOQ IC 



De irrationaliiate studia rhythmica. 

aatem a basi trochaenm ezclasit AnacreOi sequitnr irrationalem 
spondenm ita ortam esse, at posteriori iambicae basis tempori 
iJiquid detraheretnri adderetnr priori. Itaque einsmodi metra, 
qoae non admittant basin trochaicam, sed iambieam, basi 
ipsa continere censeo sedes irrationales, qnae facinnt aQi&^ov 
xi^ioriiiov. Apertam est igitnri cur Anacreo glyconea semper 
inddat post thesin finalem neqne metmm incipiat a vocabolo 
mooosjllabO; nisi forte id cnm seqaente vocabnlo arte con- 
innctam est: scilicet ne caesara post primam glyeonei sylla^ 
bam intercedente divellantar tempora irrationalia. 



CAPUT xvm. 

De tragicorum metris pseudologaoedicis. 

lam transeamns ad tragicorum in metris psendologaoe- 
dicis nsiim. Qui in metris inter se respondentibas rarissime 
tttontnr caesnrae varietate, sed plernmqne caesuram, qua in 
stropha osi sunt, eandem in antistropha adhibnerant, qno factum 
est, nt periodos in metra dissoluisse dicerentur. Maiore etiam 
caesnrae libertate usus est Euripides. Apud quem pauca eins 
responsionis exempla invenio, in quibus legem Porsonianam 
servatam esse eluceat: Med. 650 sq.: rayd' i^avvaaaa fiox- 
^iov I J* ovx akXog vvteQ&ev rj ~ 660 sq.: rifiav xa&aQoiy 
avol^arra | xXfjda (pqeviUv i/iol, et Hipp. 765 ^ 753. Troad. 
1064 <v 1073. kl. 199 'v 176. Hei. 1482 <v 1499. 

Constat autem iam ab Aeschylo in basi glyeonei non 
iDcipientis periodum positum esse spondeum ita, ut in eum 
desineret verbum, velut Pers. 635: ai-av^ \ dva&qoa ßay(Aa%a; 
'V 644: neqoav || lovaiyevrj ^eov] Soph. El. 123 ^ 139, 0. R. 
1203 (^ 1194) Ant. 333^^344. 832 («v. 815). Tamen in stro- 
pbamm inter se respondentinm altera eaesuram ante arsin illam 
inutionalem longam coUocatam esse, in altera post eam non 
invenio nisi in Euripidis fabulis posterioribus aetate: 

Ion. 189: t(^ ^ccwovg öidvfiwv nQoocincjv \ xakki- 
ßXitpaqov q>wg. 



Digitized by VjOOQ IC 



800 Hugo Jiuatz 

*>- 200: xoivovg aigo/aevog Ttovovg Jl(f | naiöl 
ovvavriM; 
Iph. Tanr. 406: ßio^ovg xal nsQulovag vaovg || alfia ßQo- 

T€LOV; 

^^ 420: yvcifÄa ö^ olg fikv axaiQog oXßov, \ xoig 
6^ ig fiiaov ijaet. 

Iph. Taur. 1101: öaq^vav x evsgvia aal yhxvxag || ^aliiv 
Iqov ikdag 
^ 1118: ^rjXova ärav öca Ttavrbg | dvadalfiov' 
Iv yccQ ävdyüaig. 

Aliqaot autem lociB invenitar ea metrorum responsio, ut 
in altera stropha incidatar poBt spondenm, a quo metram in- 
cipit, in altera caesura sit post basis priorem syllabam Ion* 
garnque, inseqnatur brevis: Aesch. Sappl. 578 sq.: navetm, 
daxQvcJv ö^ arco-aTfi^ei || nsv&ifiov aiövi '^ 586 sq. : tlg yaq or 
xariTtavaev ^'H-Qag \ voaovg ijtißovkovg; Adde Suppl. 642^ 
655, Ag. 419 ~ 436. 0. C. 127 <v 159. 1212 ^ 1226. Herc. fiir. 
424 "V; 441; et glyconea per synaphlam cam antecedentibiis 
non coniuncta: Ant. 100 ~ 117. Ale. 974 ^ 963. Hec. 468 ~ 477. 
Sed exempla sunt rariora, quam ut inde aliam irratioDalitatis 
formam lieeat effieere, praesertim cum Aeschylas in metris 
phalaeceis, quibus Btrophas claudere solet, ne alteram qaidem 
caesuram , quae est ante secundam pberecratei syllabam Ion- 
gam, non adhibeat (Suppl. 664 sq. ^ 676 sq. 686 sq. ^ 696 sq.). 

Luculentius autem res perspicitur in eis tragicorum glyco- 
neis, quae dactylum cyclium tertio loco habere rati glyconea 
(glyconeos!) tertia appellare consueverunt viri docti. Quorum 
primas syllabas binas una cum ceterornm glyconeorum basibns 
absolvi. Atque a Pindaro quidem abest in eis binomm pedam 
ante dactylum cyclium irrationalitas, sed irrationales sunt, nt 
supra docuimus, aut altera eins glyconei syllaba cum tertia 
(Py. VIII Str. 5, Nem. VI str. 3) aut quarta cum quinta (OL ß 
Str. 6), non utraeque, nisi in telesilleo tertio incipiente (Nem. IV 
Str. 2, Ol. IX ep. 4). Tragici vero quattuor omnibus deinceps 
syllabis irrationalibus usi sunt. Ac in quarta quidem sede 
longa et brevis inter se saepe respondent ex lege Porsoniana: 



Digitized by VjOOQ IC 



De irrationalitate stadia rhythmica. 301 

Soph. Ai. 1188: dogvocorj-TiDv fi6x^o)v \ arav kitayiov 
^ 1194: edei^ev ö-nkiav "^ISllaai || xoivov ^qy] 
Ant. 123: nevxdeyd-^ l^'Hfpaiotov ikelv 
'^ 106: roy Xetmaarciv l ^Qyo&ev ix, 

Adde huc Ant. 137 ^ 151. 810 ~ 827. Phil. 207 ^ 216. 
IUI ^ 1164. Hipp. 146 ~ 156. Eur. Suppl. 961 ^ 969 (scribe 
^mt, libri ^waiv). Herc. für. 683 <v 697. 796 ~ 813. Ion. 459 ^ 
479. Hei. 1345 'v 1361. El. 174 ^ 197. 178 'v 201. Bacoh. 867 ~ 
S87. Iph. Aul. 547 «N' 562. 552 'v 567. Iph. Taur. 427 ~ 444. 

Porro ntriasqne strophae yersns habet quartam longam in 
verbi e plnribug syllabis constantis principio: 

Soph. El. 121 ~ 137. 122 ^ 138. Ant. 1138 ^ 1147. Trach. 
841^852. Phil. 204 *N. 2 13. I081<vll02. 1103Cv 1082glyc. II). 
1123^1146. 1142^1165. Hipp. 144 'x. 154. 148~158. Hec. 
474 'v 483. Phoen. 205'v;217. Suppl. 959 ~ 967. 997'Vii020. 
1007 sq. 'v 1029 sq. Herc. für. 351 '^ 367. Ion. 116 gq. ~ 132 sq. 
455^475. 465 <v 485. Hei. 1346^1362. 1464^1477. El. 
180 '^' 203. 734 ^ 744. Bacch. 409 ~ 425. Iph. Taur. 437 'v 454. 
1026^^1040. 

Haud raro in utraque stropha verbum desinit in quartam 
breyem: Ai. 1185<vll92. Ant. 107 o^ 124. 809 oo 826. 1145 
cv:1154. Phil. 208^217. Ale. 573 «^^ 583. Eur. Suppl. 998 
~1021. Hei. 1347^1363. Eur. El. 170^193. Iph. Taur. 
Hol 'v 1118. 

Adde metra acephala sive telesillea tertia: Trach. 638 "v 
645. Phoen. 205 ^ 217, glyconea cum anacrusi: 0. Col. 513 'v 
525. 520^^533. Soph. El. 473^489. Phil. 831^847. Hipp. 
535 ('V525). Or. 828, alia. In aliis metris post caesuram 
longa in stropha, brevis in antistropha (Phil. 1167^1144. 
Hec. 460 ^ 449. 645^636), in aliis glyconeo tertio ante 
qnartam longam inciso respondet glyconeum alterum (Phil. 
1082 ^ 1103. 0. C. 512 ^ 524. Ion. 466 ^ 486. Hei. 1481 ~ 
1498. El. 148 <v 165. 173 <^^ 196), in aliis longa utrimque inest 
medio in verbo (0. R. 465 '^ 475. Herc. für. 784^801. Hei. 
1312^^1331. 1316^^1335. Bacch. 864 'v 884 , alias). Omnino 
aatem in Corinnae et tragicorum glyconeis tertiis, quotquot 

Leipzig« Stadien. ZIV. 20 



Digitized by VjOOQ IC 



802 Hago Josatz 

extant, invenio sedem quartam longam post caesnram centies 
sexagies septies, brevem ante caesaram nDdenonagies. 

Molto rarior is nsas est, qao post glyconei III qaaitam 
vel telesillei tertiam longam desinit verbum ; si enim exempla 
dubia vel e coniectura profecta numero eomprehendimos, ?ix 
quadraginta extant Invenitnr iam apnd Corinnam frg. 13: 
xa2 TcevTfjuovT^ ovtpißlag. Huc antem non cadont primmn 
loci, in quibns eam sedem tenet monosyllabnm ant ad ante- 
cedens verbum trahendum (Eur. SuppL 961 : Ttkayicra d' doii 
Tig ye(peXa) aut ad insequens (Hipp. 148. Eur. Suppl. 959. 1006' 
Ion. 475. Ipb. Taur. 447, cf. p. 274); deinde nonnnllis locis 
longa in quarta sede posita est per falsam lectionem ab edito- 
ribns sive inlatam sive retentam (Ipb. Taur. 448: de^al^eo^' 
^Ekkdöog h yäg Aldina, de^alfie^^ PC recte; deleto v kcpei.' 
7ivaux(p toUitnr longa: Eur. Suppl. 969. Ipb. Taur. 439. Ipb. Aal 
570. frg. 775, 30). Restant autem primum loci pauci, in quibns 
utrinsque stropbae metrum inciditur post quartam longam: 
Ant. 811: Ttay-xoLvog Ikidag || CtSoav ayec 

cv) 828: Kai viv o/aßQOi || Toxofjievav 
Ipb. Taur. 432: TVQv-fivav evvalwv || TtridaXlwv 

<v»449: yäg nkwrriQwv \\ et xig eßa, 
itom in glyconeis anacrusi praeditis: Soph. El. 473: %al yvii- 
^lag II lecTtofisva aoq)ag 'v. 489: a öeivolg || KQVTtrofiiva 16x^^9^ 
Phil. 831 : ravd^ aiylav, || a reraTai xavvv co 847: wg jtanm 
Iv voaq) evÖQanrig. Porro longa desinens respondet breW de- 
sinenti: Ai. 1194: xelvog avi^Q, \\ og avvysQwv ^\f USl: m 
artavOTov {ciTtavoTav Nauck) aiev ifiol, Eur. El. 729^739. 
Hei. 1482 cv 1499, frg. 775, 22 'x, 30. Quin loci, in quibus post 
longam illam inciditur, respondent eis, qui caesuram babent 
ante quartam longam: Ant. 1124: 'lafxrjvov \ qcI&qiov ayQloi^ 
oo 1135: eva^vtwv || Grjßaiag] Pbil. 205: ßaklei | ßallei u 
hvfia oo 214: wg notftriv || ayQoßozag, fort. TtoififjV \ dg «y^i 
Or. 810: Ttdhv avrjX&' \ Ig drvxiag ^Tgeldaig '^^ 822: |/?o? 
ig avydg || aeXloio 8Bl^ai\ 812: oitore XQvaiag || ^k^' ^eQigaQfk 
(Ddf.)oo824: xaxoq)Q6va)v \ t avÖQiSv 7taQavoia\ Suppl« 999: 
XahieoTivxovg || zdg Kanav^ufg oo 1021 : Oegae^ovag | ^^co ^a- 



Digitized by VjOOQIC 



De irrationalitate stadia rhythmica. 303 

lifiovg'y Herc. für. 646: nh^-Qt] rag 7]ßag || avTilaßelv^ßßi: 
(iv elxe I ^<aäg ßcorav; 648: oX-ßq) nalUoTa \\ d' iv 7t€vi(ff^ßt6: 
Qv yvcjvai \ xal Tovg aya&ovg] 675: ovyxavafzt'yvvg, ddlaravl 
ovljjylay^^ 6S9 : rov ^aTovg \ evTtatda yovov; Hei. 1315: a 
lihto^oig I ^QtefÄigy a d^ '^ 1333: oid^ ijaav | &€cSv &valai\ 
El. 702: evaQfioatoLg \\ iv xaXafxoig'^ 716: XcHrog dk | q>&6yyov 
ulliiH\ 736: xakXlarwv \ ofißQwv Jid^ev aT€Q€laac<^7i6: 
AtBivBig, xXeivwv || ^vyyevireiQ^ adeXqx/Sv] Iph. Tanr. 1102: 
iia-ag, Aarovg \ dölva q>lXav^\\\9x avay-^aig ov xajuyet | 
imQogiog afv; Cycl. 42: yevval(üv || d' Ix roxddwv *^ 56: di^ai\ 
maiai yovag. 

Adde looos, in qaibus altera stropha caesuram habet post 
qoartam longam, altera nullam: Herc. far. 645: /ii; xqvöov\ 
66fi(na tcXi^qt] coi^Qi: d dvyiveia d^ dfcXav aV; Ion. 1087 'X; 
1103; HeL 1313 ~ 1331 ; Iph. Taur. 434^451; Iph. Aul. 546 
'^561; in locis monostrophicis: Or. 834 (ex Hartnngii coniec- 
Iura); Iph. Aul. 220. 222 gq. 1086 (?); Cycl. 660; antistropha 
perdita: Enr. frg. 775, 25. 28. Deniqne invenitur aliquoties 
glyconenm III caesura post quartam longam ntens respondere 
glyconeoH: Phil. 1124: novrov -S^ivog iq)T^fi€vog f>^ 1141 : e&vrj 
Aj^y, II ovg od^ ^«e. Herc. far. 690: eiXiooovaaL \\ koXXIxoqoi 
^676: juij K(^rjv f4€t^ dfiOvoiag\ ibid. 791: Movövjv &' ^EXi- 
xwyiiwv riw 808 : IIXovTwvog | öwfia XcTtaiv] Eur. El. 184: xcri 
tQvxr^ tad^ kfiäv ninXiov (sie C) cv) 207 : valti} xpvxdv jj Tcmofiiva. 

Qoae cnm ita se habeant, in tragicornm glyconeis sylla- 
baram conexu sedes irrationalitatis non semper indicari liqnet; 
vemm tarnen, quoniam in stropharum inter se respondentium 
metro altero alias irrationalitatis sedes inesse non sit yeri 
simile, ea irrationalis, quae brevis et longae syllabae vicissi- 
todine cognoscitur, ad seqaentem syllabam conferenda erit, 
etiamsi ab ea disinngitur caesura. Itaqne in glyconeo quidem 
tertio, quod dicitur, quamvis choriambo praecedant spondei 
dno, tarnen spatium pedis compositi Universum dodecasemum 
Qon excedi mihi persoasum est. 



20* 



Digitized by VjOOQIC 



304 Hugo Jusatz 



CAPUT XIX. 
De metrorum 'pseudologaoedicorum solufionibus. 

Qaas autem sedes irrationales e caesuris verbommqae 
eonexu effecimus, eaedem probantar solutionibus, qoae in me- 
trifl Ulis inveniuntar. 

Quoties enim dactjli istins, qaem inesse dicnnt, thesis 
fiolvitur, tum tempus, qaod antecedit, simodo longam et bre- 
vem mntare poteet, brevi expressam esse necesse est Qaod 
profecto accidit in Pindari loco Py. XI str. 4, v. 4 : inatgi naqa 
(naQ libri) MeXLay; v. 9: ocpqa QifAiv Uqclv; v. 41: Moloa. 
%b dh Teov, el] v. 52: twv yag ava TtoXiv €u-qI(TX(jjv] t. 55: 
corruptus, sed v. 20: Kaaaavögav 7cokiq)-j v. 36: IlaQvaoüoi 
Ttoda val-ovT\ 

Obesse legi videntar telesillea quaedam, primum 

Nem. VII 70: El^avLöa Tcargad-e 2w-yev€g, anofivvo) 
in quo solationem aut nominis propra necessitate aut anacra- 
sis in periodi exordio libertate excuses. Verum — etsi formam 
Ev^evlöa habere posse a breve concedas — difflcultatem prae- 
bet interpretationi; nam Ttaxqa non est, nt volonti gens {FoUoq 
cf. Py. VII5); itaqne non tam cum Hartnngio scribam £t- 
^elvidi 2a}yivovg TcavQt^, quam faciliore emendatione: evlun 
TtaTQa&e Swyeveg, — o Sogenes, iuvenis hospitaliS| ut patrius 
Aeginetis mos est. Tum 
0. R. 883: ei äe %ig vTtiqoTcta ;fe^aiy ^ Xoytfi noQSvetai^ 

*\>f 897: ovxiti zov ad'ix.Tov el/ai yag l/r* ofÄtpalov üiß(jfv- 
Qui versus ex sequentium similitndine constare videntar e te- 
lesilleo et dimetro iambico. Nam quamvis ionid a maiore et 
dipodiae trocbaicae coniunetio talis inveniatnr in eadem fabnla 
V. 471 sq.: öeival ö' a^^ BTtowat \ it^Qeg avaTtkaxrjtoi ^ 
481 sq., tarnen illa a ditrochaeo incipere, nt vnlt Ghristias 
(Metr."^ p. 493), nolim, quoniam syllabae solatae vocabnlis iBter 
se non disinnetis attribnendae erunt Usa igitnr venire mibi 
videtur potius anacrusis libertas, qua arsis in periodo primae 
ratio non habetur in spatio rhythmico computando. 



Digitized by VjOOQ IC 



De irrationalitate stadia rbytbmica. 805 

Qood Don cadit in einsdem fabulae versam 1195: ovdha 
fimLa^i^o); nam eum a glyconeo antecedente ne minimo qni- 
dem tempore inani diremtnm esse docet versus antistropfaae 
(1202 sq.): hi-^pLa^^g, retig fieydXaiatv iv Or^ßataiv avaaawv. 
Itaqne qaod Hermannns seripsit ovdhvj accipiendnm , qnod 
probatnr magis Gyri apnd Herodotum I 86 dicto: wg ovöiv 
«Vi] tmv iv av&Qüjrcoiaiv aarpalitjg l^ov, qnam improbattir 
Soloneo illo ibidem : lirfiha elvac twv Kojovtojv oXßiov. Ov- 
ih oimimm respicit illnd, qnod est in v. 1192: ro aov rot 
TiaqaiHyii ^wy (sic cod. Lanr., tov aöv Camerario prae- 
eunte pleriqne); ßgortSv antem non est genitivus neutrius ge- 
oeris partitivus, sed mascnlini possessivus. 

Unnm sointae post longam thesis exemplnm certnm in- 
Tenitnr in canninis Iph. Aul. ab Enripide non compositi v. 222: 
leizoöiUrfp rgtxl ßaXiovg^ cui nihil tribuendnm. 

Extant antem apnd tragicos loci nonnnlli, in qnibus tertia 
glyconei U vel quinta glyconei III syllaba soluta esse mihi 
Tidetür, cum antecedat ant trochaens ant, ut pleramqne fit, 
tribrachys. Sunt qnidem, qni ea metra iambice percuti iu- 
beant (Christ p. 145); at si eam legem in eis valere statuimus, 
Qt syllabae sointae inter dno verba non nno spiritu pronuntiata 
non distriboantnr, mensnra iambica abfaorrebit a qnibnsdam 
(Trach. 1008 ~ 1030. Ale. 907 ~ 930. Iph. Tanr. 1250 'Vi 
1274). Libenter eqaidem concedo legem, qnam in trimetris 
iambicifl accnrate observatam esse a poetis scimus (cf. Christ, 
p. 323), eandem in aliis metris yalere a nemine iam probatnm 
esse.^) At certe non forte fortuna factum esse videtar, nt in 



1) Sana Pindaros quidem summa solutionis übertäte usus est. Solvit 
(oim ex. gr. glyconei tbesin finalem ita, ut breves inter duo verba ex 
complnribus syllabis eomposita distribuat (Py. VI 3: dvanoXtl^ofjisv, ofifpa- 
iop iifißQOfjtov <v V. 48: äötxov ou^' vn^Qonkov ^ßav dgincDv), tbesin 
Pteanltimam glyconei solutam varie distribnit: Py. YIII str. 2: 
V. 2: cJ fisyiaxonoXc ^vyaxeQ et v. 22, 
Y. 69: c?^^' ixaarov oaa viofiai et v?. 82. 89. 
V. 9: xaQ6l<f xoxov iveXday et vy. 29. 42. 49. 62. 
Qao cum cobaeret, ut in eiusmodi solutionibus Yocalia ante vocalem 



Digitized by CjOOQ IC 



806 Hugo Josats 

Omnibus einsmodi metris eae sedes , qoae in glyconeis longa 
exprimi solent, cadant in singnla yerba. Inveniontnr antem 
interdnm metra illa inter glyconea (Enr. Soppl. 979) ant a 
glyconeis ad alia metra tradacont (0. 0. 186c\:>205. Ioil497. 
Baecb. 106 cv 122) vel ab aliis metris ad pherecratea (Med. 
211. Hei. 1486 cx^ 1503). Videntar antem consnlto ita compa- 
rata esse a poetiS; nt aliam quoqne nnmernm admittant {xoivr^ 
Xvatg Hepb. p. 34 W.); nnmems enim qnodammodo snspensus > 
esse videtur, sive nt trepidationem qnandam significet sive 
nt nnmeri variationem (fÄeraßoXrjv) obscnret. Sunt antem me- 
tra, qnae ad glyconenm altemm revocanda snnt, haec: 
ChoSph. 28: Xaxldeg %q>laöov vre aXyeoiv 
'X; 38 : &€6&€v ekcncov VTciyyvoi, 
Ai. 608 : tov an6%Qonov aldijkov Ziidav 
CO 621 : ?7r«a* ineoe /leXioig !d%Qel6aig, 
El. 209 sq.: olg »ebg 6 (liyag 'OlvfiTtiog 

nolvcfia Tta&ea rta&elv tcoqoi. 
cv>229sq.: aveie fi* avere, naQayoQor 
rade yag akvra x&ckT^aerai. 
0. Col. 188: viTQO(pev aq)ilov anootvyeiv 

'V.205: Tlg 6 noXinovog ayet; xiv av 
0. Col. 538: BTta^eg OL €7ca»ov aXacx ^«y 
'X^545: enaveg OL htavov. exet di jnoi. 
Trach. 947 sq. : Tcorega tcqozsqov iTtiaxivo}^ 
TcoxeQct fiikea TtegaiTiQü). 
f^i 950 sq. : xade fikv exofuv oqSv dojtioig, 
Tade de (xivoixev in iXnlaiv. 
Trach. 1008: avaxi%QO(pag o n xal f^vai] 
cvlOSO: anoTlßarog aygla voaog. 
Phil. 1210: %l Ttoxe; OL Ttariga (laxeiwv, 
Ale. 907: iq)eQ€ xaxov aligy atexvog cSv 

^930: ^»av€ da/aaQ, ihrte cpiUav (glyc. lU ?J 
Med, 21 1 : 5t aXa vvxiov iq>^ aX/avQccv 
Snppl. 979 : daxgvai voregöv aei nifcXiov 

correptio admittatur (Py. VIII 28. XI 9. Nem. III 39). Sed ea omnia dis- 
qoisitione maxime digna sunt. 



Digitized by VjOOQIC 



De irrationalitate stadia rhythmica. 307 

Herc. far. 776: divaaiv adtxov ig>iXii(ov 
oo 767: (hexov) hexov aoidag, 
Ion. 497: OTadta x^O€Qa tiqo TlaXladog. 
Hei. 1486: ifciTtejofievog la%xBl 
"N/iöOS: ^d'ia noXia ^aXaaaag, 
El. 126: avay€ TtokvdoKQvv adovdv 
Bacch. 106: ßgvere ßQvere x^oi^Q^i 
cci22: Jioyevhogeg HvavXoi. 
Iph. Tanr. 1250: hc vtv eri ßQiq>og^ eti (plkag 

c\3l274: yiXaas 6\ ort rhcog aq>aQ %ßa. 
Basis trocbaica non invenltur nisi in versa spario Iph. 
ÄuL 781: ä dl Jwg 'Ekiva xo^a; fortasse tarnen Sopb. El. 
1538q.: ovjoi aol fiovvtf \ rixvov axog kq>av7] ßqojfSvfKt 1738q.: 
^iqou noiy ^oLQöu I Te%vovy €TC ^Uyog ovQavcp, item apnd 
Aristoph. Lys. 277: (fix^^ onXa naqadovg Ijuo/ <n^ 262. 

Sunt antem glyconea tertia, sive a basi troohaica incipiant: 
Phoen. 1513: TOiaS* äxea (pavega; rakaiv\ sive a basi tribra- 
ehica: Aesch. Snppl. 112: ktyia ßagia daxQvoTtezrj cc 124: 
Iniiqofiy OTCod^t d'ivcnog i7tij\ Med. 205: XiyvQcc d* axea fio- 
yti^a ßoq\ Hec. 928: ava dk xiXadog sfioXe noUv* <v938: xbv 
llihy aXiov iftl TtiXayog. 

Sant antem loci, in qnibns basi iambica antecedente sol- 
ntar dactyli thesis: 

Gho^ph. 317: xvxoifi av hca&ev ovQlaag 
'\j 334: dlTtaig toi a' invvipißiog, 
Qnod a viris doctis in snspicionem vocatnm est {av oi^ 
^ev Heimsoeth, av Ka&' ev Dindorf). At in solntione ipsa 
non offendimnr, qnoniam in glyconeis a basi iambica inci- 
pientibas dactyli thesis eximitnr irrationalitate. Sed, nt reote 
se habeat, ne iambicnm qnidem nnmernm inde exclnsnm esse 
eonlcias. Talis antem dimetri iambici cum glyconeo a basi 
iambica incipiente responsio non inaadita ; nam Herc. far. 792 : 
iftav ftoXiv, ifÄtt telxri, qnod nihil alind qaam pherecrateus 
68se potesti respondet versni 810: ^ övayivu avaiit(i}v\ item 
fortasse Ion. 233: »bov yvaXa zad' döidelvcs:>2ih Mifiavta 
^{^\ xarai&aXoi] Ag. 697: axtäg kn av%iq>vXXovg (in a^ig). 



Digitized by VjOOQIC 



808 Hugo Jasatz 

vel in^ ae^iq), codd., €ivoat(pvXi.ovg Weilins) cc 715: acwy afiqil 
Ttohtäv; GhoSph. 824: fjie&T^aofiSv Ttoket' ra d^ evcc^ib» 
kvygag rdqyovog evdo&ev (?); glyc. III a basi iamb. ^ choriamb. 
anacL: Eur. El. 438 ~ 448 (?). 

Si autem glyconenm ab iambo incipiens primis dnabas 
sedibos excipit irrationalitatem, seqnitnr ab eo exclnsam esse 
basin dactylicam; item a glyconeo a trochaeo incipiente^ 
quippe in quo altera sedes et tertia sunt irrationales; in hoc 
vero metro admitti posse basin anapaesticam, si modo prima 
eins sedes est disema. At anapaestnm a mediis extremisqne 
in periodo glyconeis exclnsnm esse certum est. Poetae enim, 
qnoniam caesnra vel voeabnli finis post primam alterins metri 
longam ponenda erat, reformidasse videntnr a metrornm olau- 
snlis dactyliciSy cnm metrnm solnta arsi finali trepidum et in- 
stabile fieret. In primo antem periodi metro basis anapae- 
stica inveniri videtur loco singnlari: Iph. Tanr. 1120: neta- 
ßdkket dvadaifiovla] sed id ab editoribus vel alia de caosa 
emendatnm. 

Praeterea anapaestnm inesse conicias in Hei. v. 526: noia 
XQifi^tTOfievog eivakli^] antecedit penthemimeres dactylicuffi) 
qnocnm si seqnens metrnm conectimns, fit tetrapodia dactyliea 
et membmm pseudologaoedicum enneasemnm. — Bacch. 144: 
Svgiag «ig Xißavov xoTtvog; antecedit heptametrnm dactylicam, 
cnins pes nltimus cnm seqnente metro coninngendns. — Ipb- 
Tanr. 1132: ifih <J* avTOv TtqoXiTtovoa ßrjoec ^od-ioig Ttlataig 
'x. 1147 sq.: kg afiUkag XaQlrwv, aßgonlovrov %Qtv xWi^\ 
at de lectionibns cnm in stropha tnm in antistropha parum 
constat. Metrornm igitnr nnllnm tale est vel ita ponitnr, nt 
nnmero glyconeo id adscribere cogamnr. 

Garpi antem talia videntnr versn Aristopfaaneo Ran. 1322: 
TteQlßalV, (o zixvov, mlivag, At ne comicnm qnidem id in 
glyconeornm nnmero habuisse veri simile est. Is enim neseio 
an in eo offenderit, quod einsmodi metra^ cum ei yiderentiir 
dimetra ionica a minore, non, nt par erat, desinerent in duas 
longas, sed haberent clansulam hypercatalectam. Nam metri 
istins absnrditatem et inconcinnitatem non tam in lexi, i. e. 



Digitized by CjOOQ IC 



De irrationalitate Biadia rhythmica. 809 

in eo, quod syllabarnm spatia nnmeri tempos excednnt, po- 
sitam esse quam in saltatione, qua eavillationes snas prose- 
qaeotem AriBtophanes facit Aescfaylam, docent verba og^g 
m mia rovrov; 

Si igitiir constat anapaestnm si non omnino, at certe bono 
poetarmn usn ezclasnm esse a glyconei basi, contra tarnen 
admittitnr dactylus, quem atiqne propter syllabae glyconei se- 
cnndae irrationaUtatem inde abesse exegeramus. At non inveni- 
tor in metris per synaphiam adinnctis, sed ita tantnnii ut non 
modo verbo, verum etiam metro ac periodo faciat initiam. 
Nam ant in initio stropbae invenitur (Or. 831) aut antecedit 
metnun cataleeticam (Ai. 702 "v 715; Iph. Tanr. 1092 (^ 1109); 
Iph. Aul. 168 ~ 189; 764 (-x. 753)) aut hiatu syllabave ancipiti 
dirimitur a metro antecedente (Pbil. 1213; Eur. EL 151; 169 
^191). Atqae quam vis indiciis extantibus nuUis ab bis quo- 
qae metris incboandi esse yidentur versus vel periodi: Eur. 
Soppl. 999 oo 1022; El. 155 ; Ipb. Aul. 547 (co 563), 553 r^ 569. 
556 "v 572. Mitto versum Eur. Suppl. 993 in periodi exordio 
positum, in quo dactylus sublatus est Hermanni emendatione. 
Ugitor autem dactylus etiam in metris, quae in versus vel 
periodi exordio non ponuntur. At Ipb. Taur. 1144: o&i xal | 
^afi&irog evöoulfitov yafjiwv, recte Ttaqoxog scripsit Nauokius 
('^1129: lUkadov iTtxaxovov XvQag)\ alia autem exempla ita 
tollimtur, ut metrum ali rbythmo adscribamus. Nam 

PhiL 1185: ixelvcege Ttqog *fc3v. XO. ri d^QOBlg, est dime- 
tram choriambionm, eodem enim numero paulo ante (w. 1175— 
^"i 1181 sqq.) supplicaverat Philoctetes, ita ut interieoto di- 
iambo ono numerus sit continuus {ly^ei-o). XO. ficrgla-^e. 
Ol cj Ihoij fÄelvare, nQog -S^^v. XO. rl ^Qoelg). Item 
Or. 840 sq.: x^^^OTcrjvrjrwv ipaQ^i^v 

fjtaOTOv VTCBQTiXXovT [€a]ld(oy 
smit choriambi anaclomeni post cboriambos meros v. 839: 
^ fieUog, fioTQog ote XQ* x^^* et ante tetrametrum iambicum 
catalecticnm altera syzygia in cboriambum infracta v. 842 sq. : 
Oipayiov 6^6T0 fioreQa natqi^tav Ttad-^v afioißdv. Alia ad- 
scribe numero daotylico: Heracld. 751 oo 762; Eur. El. 459 'v; 



Digitized by VjOOQ IC 



810 Hugo Jusatz 

471 (ultima otrimqne brevis, sabinngnntnr dactylis iambi, cf. 
Phoen. 1516. Ion. 213 sq. ev) 230 sq.). 

Garn antem dactyli illins breves inter dno verba interdnm 
dispertiantar y sequitar dactylnm esse positnm pro tribracbo 
trochaeoidi; explicandos antem est eadem ratione, qaa in 
nominibns propriis pro trimetri iambici tragici tribracbo aliquo 
dactylnm adbiberi cognovimns. Tamen glyconea a dactflo 
incipientia non metris a7t€f4q>aivovaiv adscribenda, sed qno- 
niam dactylns non invenitnr nisi in periodi vel versus exordio, 
eadem licentia poetis a rhythmica concessa excusanda sunt, 
qua trimetra iambica ab anapaesto incipientia. 

Item exclusa est in metrornm synapbia bono tragicoram 
nsn basis tribracfaica. Pindarus vero, qua ntitnr solutionis 
libertate, eam vel ita in media periodo adbibuit, nt post primam 
eins brevem incideret: Nem. VII 84: OTtl* kiyowi yoQ Altmv 
viv I VTto fiaTQodoxoig yovalg q)vt€vaat, et v. 105. Ol. IV 6. 
Py. II 67. 91. 90. V 59. 90. VI 1. 19. Idem fecisse videtnr 
Euripides duobus Orestae locis v. 813: otvotc xQ^^isS ^M' 
^Qig oQvog I iTtayovöa TavtaUdatg f>^ 825 : xa7co(pQ6v(üv t av- 
ÖQWv Ttaqavoia. \ &av(iTOv yccQ a^iqA g)6ß(p et V. 827 : TvyiaQig 
ioxxriae ralaiva, \ %ixvov, ov tolfi^g data (oo 815), nisi forte 
ea e pentapodia logaoedica, quae dicitur, et tripodia vel e mo- 
nometro iambico et binis tripodiis composita esse voluit poeta. 
Idem semel basin tribracbicam cum antecedente metro coninniit 
per synaphiam caesura non intercedente: Iph. Anl. 185: noli- 
dvTOv dk rft' akaog ^g-refiidog iji^v&ov oqo^iva. 

Inglyconeo antem tertio, quoddicitur, sedem tertiam solvere 
non licebiti quoties antecedit basis spondaica, quae ex trocbaica 
per irrationalitatem orta sit Unicnm antem in glyconeo tertio 
solntae post spondenm tertiae exemplum inest in Eur. Snppl* 
V. 975: loißal T€ v&iv(av (p^ifiivojv ; in quo basin spondaicam 
esse formam irrationalem basis lambicae docent versus se- 
quentes, in qnibus ter repetitur metrum glyconenm tertiam 
ab iambo incipiens. Sequi vero in glyconeo III tertiam solntaiD 
licebit longae, si illi antecedit brevis, velut in versibus Or. 8U 
'N;826; sed in eis, ut supra dictum est, numerus est incertns; 



Digitized by VjOOQ IC 



De imtionalitate stndia rliythmica. 311 

glycooeis vero adscribere non dnbito Or. 836 : Eifievloi {Ev- 
utvioiv Seidlerns) I ^ga/na (p6v(fi inter glyconea tertia inven- 
tarn; Hei. 521: rQvxofievog \ ovtco) lifiiv(ov, post telesilleum et 
ttte pherecrateam (cf. Ar. Ran. 1315 sq.); in versu Hei. 520: 
aü' hl %a% o\i[i akiov nnieom in telesilleo alterins sedis 
post primam longam solatae exemplnm inest. Quod anacrnsis 
eitn rhythmum positae libertate excasandnm est; metrnm 
enim initiam faeit periodo. — Panlo crebriores in glyconeo 
tertio sant tertiae solutiones, si utrimqae sepitur brevi : Ai. 1 185 : 
rfe aga viazog || lg note Xi^-^ei 2^ 1 192; Ant. 108 «^ 125, Herc. 
fiir. 682 sq. (^ 696 sq.) Hei. 1347 ~ 1363. Bacch. 874 ^ 894. 
Iph. AuL 168 ^ 189. 1037 ~ 1059. 

Alia autem metri telesillei forma ab Euripide adhibita 
esse yidetar in periodorum exordiis, quae pro iambo vel spon- 
deo incipiente anapaestnm habet. At in ea daplices breves 
non e longae irrationalis solntione ortas esse id documento 
est, qaod pro eis nnsquam invenitur longa, nednm brevis, 
sed braves dnae, cnm inveniuntnr in stropha, eaedem semper 
extant in antistropha (Hippol. 755 '^ 767. 757 ~ 769. Heo. 
905 ~ 914. 909 'V 918. 910 <v 919. 927 «v 937. 634^643. 
Henicld. 750 <v 761. 373. Ion. 460^480. 468 sq. 'n. 488 sq. 
1078 ^ 1094. El. 167 ^ 190. 709 c^> 722. 733 ~ 743, nee non 
Ion. 458: fioXe Ilvd-iov olxov Ov-Xvhtcov %qvaimv -S'aXafiwv 
^^478: diadhcfOQa nXovtov tag %^ov%€g Ix JtaziQwv; El. 699: 
ofalag vrco fiazQog uäf^ltov xi:A,'^713: dvfiilac d^ l/r/r- 
vano xQv-arjXaTOi xtL Iph. Taur. 396: ^iaiijtida yalav Ev^ 
^iOTtag diafielipag ^ 41 1 : q>il67cXovTOv a^iXXav av-^orteg fteXa" 
^Qoioiii). Quin invenitnr in eis brevibns vocalis ante vocalem 
correptio: Heracld. 768: Isx^l ovTtore &vaziov ^ 7bl : Ixirag 
inoäexd^dg. Breves igitnr faciunt tempus non compositum 
zoTor jYjv rijg ^v^fiOfCoUag XQ^^^'^t sed a/cXäg avv&erov. Unde 
elacet metra illa telesilleis, qnae decasema esse pntanda sunt, 
non esse adscribenda, sed yere logaoedicis. 

Glyconei spatinm admittit nnam tantnm dactylam; unde 
exeeptam esse primnm periodi metrnm propter anacrnsis licen- 
tiam snpra cognovimns. Seqnitnr autem ab eo glyconeo, unde 



Digitized by VjOOQ IC 



312 Hugo Jae&ts 

incipit periodns, abesse dactylos trinos, a ceteris binos. Quod 
si aliter se habere videtar, aut metrum mendosam est ant 
rhythmo glyconeo non adscribendum. Nam Heracld. 777 
inel aoi TtoU^otog ael scripsit Dindorfias, nt versam anti- 
strophae versui (770) exaequaret. At Codices recte noU^og, 
in antistropha potins alternm aov delendum: akX\ d notfia, 
öov yoQ ov-dag yäg xal Ttokig, ag av fia-TTjQ csj inei ooi 
Ttokvdvrog ael rtficc xQalverai., oiöh Xd-&ei. — Herc. fdr, 791 
scribendum ^lovaciv ^EXixiovldwv (sie G, 'Ektxwvidöwv Barnesins) 
vel quod in 0. R. v. 1108 proposnit Wilamowitzius: Nvii(fav 
ihxcjTcldwv (Eh^wviadtDv L). Refernntnr autem vnlgo inter 
glyconea metra pauca qnaedam in duos anapaestos desinentia. 
Quod aliqno inre factum esse videtnr, qnoniam einsmodi me- 
trum invenitur inter glyconea unico loco Eur. El. 439: xovtfov 
akfda nodwv i^x^A^ 'N; 449: IrtTtorag tQicpev 'ElXadc ^wg- 
At quis huic soli loco tantum tribuat, nt eo lex tollatar, 
praesertim cum insit in carmine, in quo metra et yerbomm 
syllabas summa licentia tractasse Euripidem constat? Hihi 
quidem numerus iambo - auapaesticus vel trochaeo - dactylicas, 
i. e. vere logaoedicus inesse videtur, qualis in Ipfa. Taur. 
V. 402 : i] ^ev^ara aefxvd JlQ'%ag sßaaav %ßaoav afii-xtov || aiavj 
^v&a xoi;ßa^417: oXßov ßoQog ot (pifowat TvXavrjteg h 
oldfia TtoXeig t€ P ßagßagovg TtSQcSvteg et El. 700: ataXag 
VTcb ftaTQog !t4Q-yr]l(ov 0Qi(ov fcoth xAijdoiwTH: &vfiüat S 
iTtlxvavTo XQV'Oi^kaTOc, oskayelTO d* av aatv, Similit^r se 
habere videntur versus Bacch. 112 ro 127. 115^^.130. Ätque 
iam in priorum fabularum Euripidearum una duplex anapaestus 
in glyconeo inesse videtur: Hipp. 739 cc 749. At metnun 
quemadmodum sit dirimendum, maxime incertum. 

Mihi igitur persuasum est neque in glyconeo altero, quod 
dicitur, pro iambo ultimo poni potuisse anapaestum neque in 
glyconeo tertio pro trochaeo altero dactylum. Nam in eorom 
metrorum responsione ut trochaeo dactylus, dactylo trochaens 
respondere videtur, ita trochaeo et dactylo vel dactylo et 
trochaeo nusquam respondent dactyli bini. Nam Iph. Taur. 
versui 1109: oXoptivwv h vavuiv %ßav recte Codices opponunt 



Digitized by VjOOQIC 



De irrationalitate stadia rhythmica. 818 

r. 1092: ev^verov ^verolg ßoäv, Aldina et Erfardtins false 
hnroloi. 

Qai antem fiat, at glyconeo eo, qaod cfaoriambum medium 
habere videtur, respondeat id, quod in choriambnm desinit, 
haad üacile est intellecta. Sed id mihi quidem constare videtur 
Don respondere dactylo trochaenm et trochaeo dactylnm, in- 
vitig rhytbmicoram neotericoram fere Omnibus, utpote qui 
dactylum illnm, quem cyclium appellant, eodem fere iure uti 
opinentur, quo anapaestum trimetri comioi iambis admixtnm. 
Cai obstant cum aliae causae permultae tum ea potissimum, 
qaod, si responderet trochaeo dactylus, non modo numerus 
valde mutaretnr, sed etiam modulatio prorsus perturbaretur, 
nisi forte dactyli brevium utramque eodem sono cantatam 
esse putaS| id quod parnm credibile; quin breves interdum 
ponontur ne in eodem quidem verbo (Phil. 1124 cc 1147. 
Pboen. 209 ~ 221. El. 196 no 173. Herc. für. 808 cx^ 791), id 
qaod comicos rarissime atque certis legibus admisisse constat. 
In eam potius sententiam addncor, ut quemadmodum in cho- 
riambi et diiambi responsione, ita in glyconeorum polysche- 
matismo neglectis temporum spatiis syllabam syllabae respon- 
dere eredam et choriambum glyconel III ultimum eiusdem 
sonis decantatum esse, quibus quattuor glyconei II syllabas 
altimas. Verum eam diiambi et choriambi responsionem non 
prorsus eandem esse quam in choriambico anaclomeno apertum 
est Ibi enim mutationem numeri adiuvari ac leniri formis 
irrationalibus cognovimus; inter glyconeum vero alterum et 
tertiam forma irrationalis, quae sit inter utrumque media, 
non intercedit aut certe intercedere probari non potest. Immo 
glyconeum III sedes irrationalitatis alias habet, quam ut ex 
glyconeo II derivandum esse inde eluceat. 

CAPUT XX. 

De metrorum pseudologaoedicorum origine ac natura. 

Forma antem irrationalis, si qua glyconeorum amborum dis- 
crepantiam conciliari ac leniri statuimus, si tempora irrationalia 



Digitized by VjOOQ IC 



814 Hago Jasats 

syllabis longis exprimuntar, Bpeciem praebebit tripodiae tro- 
ohaicae catalecticae cretico sabdito (-v^-^- -^— -^-^c:?:^-), 
inter telesillea antem intercedet formal qnae ex dipodia iam- 
bica et cretico constare videatar (--v^--v>.»=^.ivyiiJ:^-). 

Quemadmodam antem in interYallornm harmooicoram 
irrationalitate variisqne sjstematnm diyisionibns (diaiQiom), 
ita in qnavis irrationalitate rhythmica possnnt constitni regiones 
(totcoi) qnaedam variis tempomm singnlornm terminis (juera- 
ßaaeoL Psell. § 6). 

Itaqne sie delineo glyconei diagramma nniyersnm, in quo 
nnmeris arabicis significo tempora eins prima dnodecim, nnmeris 
antem latinig tempomm /aeraßaaeig octo, litteris deniqae, 
quas bis adscripsi, varias glyconei formas (a «= glyc. a hm 
iambica, b »« gl. a b. trochaica, c »»^ gl. a b. iamb. irratioiudi 
(spondeo expressa), d = gl. a b. troch. irrat. (xoQclog aloyog 
- i I i w w - w -), e = gl. II, f «= glyc. m. rat, g = gl. III irrat) 

li+a:2 35+«4 5 6 0+«- 7 8 9 10 11 12 

1 I . I I . I 1 h-r-« 1 1 1 1 — ' 

?^ s j^:" < ä g t 



er 



er 



^ ö" -^ *" -^ ^^ -^ ^^ 

^1 "fei -feß-fc! 



•0 -fc f* "te "f> 









Metaßaaeig tertia, sexta, septima, octava onmibns gly- 
conei formis communes snnt neqne omnino habent tonov 
(Aristox. el. härm. p. 80, 2 Mqd.), qnemadmodnm in systemaüs 
barmonicis soni stabiles (hypate, mese, paramese, nete). Tonovg 
antem omnes nnins morae esse statuimns ; qnod in prima re- 



Digitized by VjOOQ IC 



De irrationalitate stadia rhythmica. 815 

apertum est, nam basi iambicae respondet interdam 
trocbaica et primiim tempus modo monosemam modo disemam 
est Item eertum est in qaintaram divisionnm TOTtip, qaamvU 
in eo ooD extet irrationalis divisio, qaae faciat metmm medium 
inter glyconenm II et UI. In altera vero et qoarta regionibos 
eae formae rationales, ad qnas formae irrationales tradncnnt 
a formis rationalibns nsu cognitis atqne inclinant, non in- 
yeninntar ita, nt aliis metrorum pseadologaoedicornm formis 
respondeant. Statni vero possnnt, ex glyconeo enim 11 irrat. 
efficitnr metrum hoc: --v^^/w-v^-, e glyconeo antem III vel 
--*^-v-»ww— vel — V-» — wv^v-»— vel — ww — V-/V-»-, Item te- 
lesilleoram formae se habebnnt; e telesilleo II fit -wv^^-v^-, 
e tertio autem vel - v-» — o v^ ^ — vel ^ — ^ ^ ^ - vel — v^ ^ — ^ w — , 
Ex eis antem formis de glyconei et telesillei origine 
lioebit conicere. Formam enim rationalem, ad qaam telesillei 
n forma irrationalis inclinat, e paeone primo et cretico con- 
stare statnimas. Qaae si esset dimetram creticnm, in quo so- 
lata Sit prioriB pedis longa altera (x^ovog xara Tfjv Ttjg ^vd^fno- 
rtoUag x^fiOiv avv&erog), percntienda est trium brevinm media. 
At e tali metro telesillenm flnere non poterat. Cogitandnm 
Tero est in metrorum continuatione rhythmum iambotrochaicum, 
in quem metrum prius desinere videtur, ita valuisse ad me- 
trom insequens, ut ictns non alteram e brevibus tribus, sed 
primam occuparet, ictum autem secum duxisse brevis pro- 
ductionem, quae non fieri poterat, nisi longa antecedens cor- 



1) Qaanquam antem qoaedam eiusmodi metra , qaae e glyconeonun 
telesflleorumqae irrationalitate efficienda sunt, iaveniantur interdum tragi- 
cornm eomicoromqae carminibus pseudologaoedicis admixta, tarnen rariora 
rel magis dubia et incerta sunt, quam ut in eis niti poBÜmus. Findarus 
Tero tota fere carmina ez eis composuisse videtur, quae vulgo paeonico- 
trochaica esse creduntur (Ol. II, X, Py. V), eisque admiscuit metra pseudo- 
logaoedica vel metris pseudologaoedicis addidit creticos (Ol. I str. 7, Nem. III 
Str. 7, poßt glyconea: Py II ep. 4, VI str. 3, X ep. 6. XI str. 2. Nem. UI 
Str. 4 VI 8tr. 2, post telesillea: Ol. IV str. 5; IX str. 9 Py. X ep. 4. Nem. 
UI Str. 1, alias aliis modis item interdum apud tragicos). Sed eis dispu- 
tandis non iam par est rhythmicae ratio, quam instituimus, in primis enim 
mdimentiB adhuc versatur. 



Digitized by CjOOQ IC 



316 Hago Jusatz 

repta erat; sive potiiis, prias longa correpta est, nt spatio 
nameri iambici, quo arsin brevem esse exigitnr, quam ma- 
xime accederet, deinde secnta est brevis seqaentig icta per- 
cussae prodnctio. 

.... v^-^w^>SX^w^v>-i 
v^-lvyüv^ ^wv^-Cv^Z! 

Itaqae namenu iambicns e priore metro in posterioB irrepsit 
et temporibns daobos inyersis vel paene inversis ex pedibus 
daobus spatio aequis fecit iniquos. Idem accidisae cogita in 
telesUleo tertio. In qaod nümeros iambicns inflnxisse diatins 
yidetnr, ita nt tertiae qnoqne qnartaeqne sedis tempora in- 
verteret. 

.... s^l^Ii^jL^L^y^yJ^ 
.... w^^i£w-t v^ l^^E 

In glyconeo vero altero creticns nnmerns, qni in prioris metri 
fine inesse yidetnr, irrepsit in posterius ita, nt alteram eias 
sedem e longa in brevem verteret, tertiam, nt qnae in pede cre- 
tico percntitar, prodneeret. 

_ w Z£ - ,i.Li ^^^s^U 

,, — w/Z— V^-is-/\^ — s^if 

In glyconeo antem tertio numerus bacchius, qui metrum prins 
hjpercatalectum claudere videtur, influxit in sedes metri pos- 
terioris insequentes. In quartam vero sedem et quintam 
rursns numerus iambicns valuisse videtur e telesiUei III simi- 
litudine. 

w— wv,|^Jt/— j — ^ — \j\j\j IL 

\jH-^'i,l.^\j\j\jtL 

\ytL^y^J.— \^KJ\jU. 

v^Z£— , w-^SjLww^ 

,, v-/Zi— w — vy — v^v^iZ 

Ab hoc enim metro proficiscendum est, quippe quod, quamris 
absolute a posterioribns demum poetis, ut videtur, usurpatam, 
tarnen cum membris iambicis trochaicisve coniunctum a vetn- 
stissimis lyricis aeolicis, Alcaeo et Sappho, sit adhibitam. 



Digitized by VjOOQ IC 





De irrationalitate studia rhythmica. 317 

In telesilleo antem tertio iDtellegitnr, qni fieri potaerit, nt 
inationalitas dnoB deinceps pedes afficeret. Telesillei enim III 
forma, ad quam forma irrationalis inclinat, incipere yidetar a 
daobns pedibas trochaicis, quornm breves ictu sunt percnsaae. 
Tum qaemadmodam in ionici a minore et choriambi anaclasi 
pes trochaeoides in iambum yertitnr per ictam in brevi positum, 
ita iQ telesilleo III bis factum est. 

Qnae eboriambici et iambici nnmeri mixtio est docnmento 
rem ita fere, nt exposnimus, se habere in metris illis psendo- 
logaoedicis. Nam ex pede hexasemo, qai tribns longis disemis 
exprimitar, dipodia iambica vel trochaica nullo modo oriri 
potnit, sed namems molossicas omnis matationis expers esse 
pDtandns est. Si yero nna ex longis illis tribus in unoquoqae 
pede BoWitur, i. e. si est XQovog dlarnaog aTtXwg aivd-erog, nume- 
rus fit plane alins atqae ad mutationem in diiambam propensas. 
Unde apertnm est, cur molossns pedibas simplicibns adscri- 
hatar ab Aristoxeno, Choriambus yero et ionicus a minore 
compositis. Item dimetrum e duobus creticis constans non 
patitur mutationem, sed opus est unum ex temporibus disemis 
mediis esse arckwg avv&erov. Si igitur a dimetro cretico pro- 
ficUcimur, fit e numero ineomposito numerus compositus, i. e. 
tellesiUeum ita, ut datis mutationis condicionibus in partem 
idins numerus alius irrepat. Irrationalitas autem, i. e. ea 
üTUüeri forma, quae est inter duos alios numeros media, est 
nomeri inyersio (avaxXaoig) non perfecta significatque numeri 
compositi originem. 

CAPUT XXI. 

De dochmiis, 

Pauca addam de dochmiis. Quorum duo genera digno- 
scltChristius (Metr.^ p. 427), quae quam vis inter se responde- 
ant, tarnen esse origine diyersa, alterum ab iambo incipere, 

Letpager Stadien. XIV. 21 



Digitized by VjOOQ IC 



318 Hugo Jusatz 

alternm a dactylo. Quod, qaamqnam e caosis parum gravi- 
bus effecity tarnen recte se habere videtar. Nam forma a 
dactylo incipiens non semper redigi potest ad spatium octa- 
semam. Dactylam enim illum ipsnm ezcedere trisemom spa- 
tium liqaet; solvüntur autem longae insequentes non modo in 
periodi exordio (0. B. 661 cv> 690. Or. 1305), verum etiam in 
media periodo, cum antecedit metrnm in thesin solutam desi- 
nens (Soph. El. 1247 : avi(peXov inißakeg ov tcozb xataUoiHOv 
f>^ 1267: rag naqog Iki xctQtxogy e% ae ^eog inoQtosvj Herc. fiir. 
745 ou 758)^ ubi dactyli longa neque anacrusis libertate exco- 
Bari neque alius temporis correptione ezaequari potest Itaqoe 
missis illis dochmiis a dactylo incipientibus octasemos «altem 
eos ducamus, qui ab iambo vel spondeo ordiuntur. Qnotie^ 
autem dochmius a spondeo incipit, plerumque inest in periodi 
exordio (Sept. 101. 116 (cv 135). Ant. 1275 (^ 1299). 1276'v 
1300. 1311 (<v 1333). 1317 (^ 1339). El. 483 od 499. 485 x 
501. 0. C. 836 (oo879). Phil. 511. Hipp. 844 (cv 825). 870. 
Hec. 684. 1057 sq. 1062. 1074. Or. 146 cv 158. 1388 sq. 1466. 
Phoen. 1345. Herc. für. 1060. 1071. Ion. 764. 782. 1495a. El. 591. 
Bacch. 982 sq. oo 1002 sq. 985co 1002. 1035. Iph. Taur. 861. 869 
sq.), interdum autem in metris synaphia rhythmica conionctis 
(Find. Ol. X ep. 1. Sept 164. 566 oo 629. Eum. 781. Herc. für. 
757. 1027. 1193. Ion. 1495 c), raro in docbmiorum synaphia me- 
trica (Or. 322: ravadv ai&ig^ afi-Ttalkead-' aifiarog, unicum 
in dochmiornm binorum synaphia metrica ezemplum; postele- 
giambum Ai. 902: oX^oif xari7ceq)veg , ava^, \ aov Tovii avy- 
vavvav, w rdXag oo 948: diaaäv i&Qorjoag avavdovligyo^ 

In locis autem, quos enumerayimus, longae ambae insiint 
in eodem yerbo yel in verbis arte coniunctis. Dochmius vero 
a spondeo ita incipiens, ut post primam eins syllabam ioci- 
datur, invenitur paucis locis, quorum plerique suspecti snnt 

1) Bhythmicam appello synaphiam, cam metra, quamvis in atraqo^ 
Btropha disiangantur caesara, tarnen coniongenda esse argaontor sire theos 
prioris metri nltimae solatione siye elisione siye aliis indicÜB; metricani 
YCüro synaphiam eam, qua nnam yerbum utrique metro commune est 



Digitized by CjOOQ IC 



De irrationalitate stadia rhythmica. 819 

vel male correcti (Bacch, 998: TteQi oa, Bmxi, oQ-yia || fiatQog 
xe aag, in qno propter synizesin inaaditam €Qya scribi inssit 
Elmsleins; Ear. El. 479: Ixarev (exavevy av-ÖQWv || TvvöaQl, 
öa Xixs'cc 7iax6q>Q(üy xovqo] *sxav€v supplevit HermannaS| for- 
tasse: avÖQuiv htavev hca-ye Tvv8, vel avdqwv h^av eKave, 
TvyiaQif za oa Xixea xaKoq>Qa)v noiqa vel h(,avBv exav^ av- 
dQwv; Iph. Taur. 646: av dk tvxctg (laKal-Qag, \(o v e via mi- 
DDS reete Eirchhoffins, ov de rvxag ftaxag, oh d' cj veavla 
Hermannos ; restant Ion. 797 : al-S-iga rtoQou} (sie Dindf., 7tQ6aa> 
codd,) ya/-as || ^Ellavlag; et Herc. für. 917: 7t(3g naiol areva- 
ytxay \ arav arav. In illo aliud quoqne Vitium inest, de quo 
postea (p. 342), metrumque ineertum, hanc scribas nacal Ttwg \ 
at^cmxav araVy ereticns enim doehmiis praemittitur post me- 
tnim iambicnm et panlo antea (vv. 897. 910. 912) et postea 
(?. 921). 

Sed misso ntrum lex Porsoniana pertinuerit ad eiasmodi do- 
chmios, statnamus in doehmiis a spondeo incipientibns primae 
prodactionem eum alterius eorreptione fieri. Inerit igitur in 
eo eadem irrationalitatis speeies, quae in glyconeo ab iambo 
incipiente accidere potest Forma autem rhythmiea rationalis, 
ad quam irrationalis inclinat, erit nt in illo glyeoneum a tro- 
ehaeo incipiens, ita in boe ea dochmii forma, quae praebet 
speciem tripodiae troehaicae cataleetieae^ qualis in periodorum 
docbmiacarnm exordiis interdum usurpatur (Or. 140 cv 153. 
Heracld. S2r^ 103. Ion. 799). Si autem metra duo eoniungimus, 
inde elueet dochmium octasemum ita ortum esse, ut numerus 
iambicus ex prioris metri fine in posterioris initium trochae- 
oide irreperet. Tactus autem aequi spatio, e quibus dochmii 
nnmeri iniqnitas fluxit, erunt spondeus et amphibrachys, cuius 
prior brevis percutitur. 



21* 



Digitized by VjOOQ IC 



320 Hugo Jasatz 

CAPUT xxn. 

De prioribus trimetri iambici syzygiis ac de prioris 
tetrametri trochaici partis fine. 

Sed iam reyertamar ad trimetram iambicam^ 
Constat ultiroam eins syzygiam habere eandem semper 
formam irrationalem , in qua arsis prioris productio compen- 
satnr thesis seqaentis correptione, ietn antem graviore percnti 
thesin finalem probayimns. In media vero syzygia res non 
eadem est simplicitate ac claritate. Constat antem, si versQs 
ntitar caesnra semiquinaria, nsitatissimam atqne omnino om- 
ninm solationam freqnentissimam esse thesis tertiae solntionem. 
Sin vero abest caesnra semiquinaria, Aeschylam et Sophoclem 
adeo solutionem thesis einsdem reformidassCi ut eam non ad- 
miserint nisi antecedente brevi (Eum. 485. Sept. 55 (e Wellaaeri 
coniectnra). Snppl. 875 (/rlx^ore^ov coni. Hermannns). £1. 1361. 
0. R. 301. 0. C. 1316; cf. C. Fr. Mneller pp. 22 sq. 35), longa 
antem antecedente Sophocles bis tantnm adhibuerit in nomi- 
nibas propriis (Ai. 340. Phil. 241 ; cf. Mneller p. 87). Qnae cnm 
ita sint, bis pancis yersibns ad metra ane^KpaLvovTa delegatis 
syzygiam mediam, qnoties yersns caesnra semiqninaria caret, 
eadem forma irrational! nti apertnm est qna tertiam. 

At apnd Enripidem extant trimetra, in quibns deficiente 
semiqninaria solyitnr thesis tertia post arsin longam (Mneller 
p. 101 sq.). At e prioribns eins fabnlis certnm eins nsns exem- 
plnm afferas nnllnm. Nam Ion. 60 : ol yrjv 'exova Evßotda et 
Hei. 767 tollenda esse synizesi yeteris scriptnrae vestigia docent 
(cf. frg. 659) , syllabae antem ancipitis correptione toUnntDr 
Hei. 753: tI d-^ra (j^avTevoitie&a et 1016: a&dvaTov, elga^a- 
vatov al&iQ^ k^Tteathv (yersns 1013—16 eiecit Dindorfins), 
in nomine proprio excnses eodem modo, qno Sophoclis dnos 
illos yersns, Iph. Aul. 1563: orag d' iv [nioq) TaX&vßiog- 
Deniqne nimis incerta sunt, quae in Thesei >) frg. 388, 2 re- 

1) Theseus fabula ante Ol. 89, 2 « 423/2 scenae commissa est, nam 
aUudunt in eam (frgg. 389 sq.) versus Vesparum 312 sqq.; est igitur prio- 
rnm fabularam, a quibus ilUusmodi solationes absunt. 



Digitized by VjOOQIC 



De irrationalitate stndia rhythxnica. 321 

stitnere conatas estMatthiae: gavtS re Ttedoa^ lynicpaXov' o^~ 
uQxiüv 6* a7to\ ^dvare d^ iyxiq)alov cod. Venetas; fort: xay- 
üq^alov hcQavcü oov' ofi^dzwv ö^ ano, cf. Cycl. 402: iyyci- 
qalov i^i^^aye. Restant tarnen: 

Or. 444 : xvxlq) ydg elhoaofie&a TtayxdXxoig OTtkoig. 

Bacch. 1342: ^yv(ü»\ or' (ov Nauck) ovx ^^iXere, rov 
Jibg yovov. 

Iph. Aul. 846: a^tpu) yoQ kipavöoiAed-a roig Xoyoig Xaiog. 
et cnm thesis antecedentis solntione: 

Bacch. 278 : og ö^ rjX&ev Inl ravtlTtakov 6 Se^ilrig yo- 
vog, d^ fidovijv dvxLnaXov Badhamius. 

Atqni fabnlaa, in qaibas ea inyeninntar, ultimis vitae an- 
m (a. Chr. 409—407) composnisse Euripidem traditom est 
Qnae cum ita sint, in versibas qnattaor illis arsis tertiae pro- 
dnctionem alins temporis correptione non compensarif sed a 
poeta praeter rhythmi legem pro brevi longam adhibitam 
esse mihi persaasnm est, metraqae adscribenda erant aneix- 
(falvovaiv. 

Sunt autem etiam in prioribus fabnlis Enripideis loci non- 
nolli, qai| si verba arte cohaerentia non diyelli caesura sta- 
tnifflns, non habeant semiqainariam, tarnen dactylo ntantar in 
pede tertio: 

Ale. 611: xal ^ifjv oqu abv TtaTiqa yr]Qai(^ Ttodl 
locisqae similibns: Med. 578. Hipp. 1167. Andr. 334. Ion. 618. 
El. 1086. Or. 632. 1578. 1609. Iph. Aul. 950. 972. Cycl. 583 et 
Herc. für. 95 : yivotto Tay, c3 dvyareq, ovQiog dqofiog. At in 
eis magis valere semiqninaria qaam simiseptenaria pntanda 
est, ita nt metmm incidatnr post pronomen possessivum vel 
interiectionem. Gaesnra enim semiqninaria iam ab Aeschylo 
ita adbibetor, nt seinngat articnlam a nomine sno: 

Prom. 589: Tttag S* ov Mio tijg \ oIotqoSlvyitov Tcogrjg, 
Prom. 797. 856. Ai. 1228. 1289. El. 282. 407. Ant 95. Trach. 
725. Ale. 322. Hipp. 413. Troad. 624. 1169. Suppl. 177. El. 
385. Cycl. 182. Enr. frg. 134.; rarius, si articulus facit brevem 
syllabam: Ant 503: xazäaxov i] xov \ av%ii6X(pov h rdqxp, 
Qjül 213. Enr. frg. 494, 3.; intercedit antem semiqninaria item 



Digitized by VjOOQIC 



322 Hugo Josats 

inter praepositionem brevem Tel longam etnomen: Soph. EI. 
921: ov TtQog | ^dovtjv, 0. R. 615: xav h \ fifiiQtf, Troad. 946. 
1211. Heracld. 64 t. Ion. 594; Ag. 326: afiipl \ atifiaaiv, O.R. 
455: avTi \ Ttkovalov] deinde inter negationem et verbam nega- 
tum: Ai. 677. 0. R. 538. Trach. 444. Eur. Suppl. 179; Ag. 1139, 
inter xal (»» etiam) et nomen : Choäph. 558. 0. R. 94. 302. Troad. 
56| inter coniunctionem monosyllabam et verbam: Prom. 345: 
iyio yag ov%y d \ dvaTvx(S, post dg («« ut): Eum. 861. Ai. 64, 
deniqne post alia monosyllaba arte cum verbo seqnente conexa, 
dislnncta ab antecedente per interpnnctionem vel sententiae in- 
cisionem: Andr. 440: orav rad^ jj, tot' \ oXaofiev' ak dexTCvi, 
Ion. 1380: xal vvv Xaßiav n^vd^ \ avrlftrjy* oXaw &€(p, alla. 

Qnaeritnr antem, qnae fnerit semiqninariae natura atqne 
indoles. Medium trimetri'syzygiam incisionei quam proprie 
caesuram vocamuSi carere non posse, cum metrici veteres 
(apud Oell. XVIU 5, 1) animadverterunty tum nostri probariut 
(Porson. praef. ad Hec. p. XXVII). Sunt igitur sedes tres, in 
quibuB caesura poteat collocari. Atque omnibus tribuB inrem- 
tur quamvia non pari freqnentia ac gratia. Crebrior enim se- 
miquinaria est quam semiaeptenaria, haec autem quam caesura 
media, quae dicitur, eamque ipaam Aeschylua et Sophocles 
saepe, Euripidea plerumqne aive, ut Meklerua (Wien. Stadd. 
III 1881, p. 37 aqq.) studuit probare, ubique ita comparaverCt 
ut ei adderent vocalem elisam, ut tamen in arain desinere vi- 
deretur prius trimetri membrum. ^) Poetae autem caesuram poni 



1) Yersibos serniquinaria ntentibus adscribenda sunt paaca triIn^ 
tra, quae post primam syzygiam incldi yldentur. Nam ceteris correctis 
(Pers. 501 emend. HeimBoethius, Ag. 1252 em. Hartangins) reBtant Aescb. 
Suppl. 244: xal räXXa noXX* \ ineixdaai ölxatov ^v, AI. 969: zi S^xa 
Torrf' I inayyehpev ävxdra; Herc. für. 183: igov xlv^ ävög* \ dgtcriax^i' 
vsiav äv (sie Hartungius), Andr. 397: azag tl tavz' \ oSvgof/uu, ta S' ir 
noclv (ravza dvgofiai Porson). In quibus non claudentis yocalis apocope, 
aed incipientis aphaeresi utendum est, aut potius ntriusqne Tocalis correpU 
quadam pronuntiatione. Ita fit, ut einsmodi incisio non Bit diaeresis, sed 
caesura in medü 8yzygi& altera posita. Qnod accidere non potest, si 
altera vocalis est longa, nam tum opus esset caesura semiBeptenaria rd 
media. Itaque nullo modo ezcusari potest versus spurius Ipb. Aul. löS6. 



Digitized by VjOOQIC 



De irrationalitate stadia rhythmica. 323 

in loeo minus grato yel verba arte conexa dirimi malebant 
qnam yersum caesnrae omnino expertem esse. Utitnr igitar 
semper caesurä versnSi non quo metrum longias caesarae ex- 
pers minore sit elegantia, sed qnia poscit nsns recitantis, nt 
medio in versa locus detnr, ubi yox possit respirare. Qao 
neque in prima neqne in tertia syzygia opus est, qnoniam tox 
eo tempore inani, qnod inter versus intercedit, tantnm spiri- 
tm 8i?e hausit sive hausura est, ut vocabulis quadrisyllabis 
maioribusye pronuntiandis par sit. Persnadere autem mihi 
non possum in semiquinaria tantam fuisse respirationis moram, 
nt in ea posita esset arsis antecedentis productio. Nam si 
membrum penthemimeres legitime desineret in pedem trochai- 
cam aeeedente tempore inani, longae autem ea pars, qua pro- 
cerior est brevi, expleret spatium illud inane, respirationi nihil 
temporis restaret. Sin autem pes spondaicus membri penthe- 
mimeris legitima esset clausula: cum in trochaeum desinit, ut 
idem spatium servaretur, orationis sensum ibi intercisum esse, 
metrom autem admittere hiatum expectaremus. At hiatum 
inde prorsus exclusum esse constat, in multis autem versibus 
verba per semiquinariam disiuncta arte conectenda esse pro- 
nnntiatione docent exempla supra allata, praeter quae extant 
midta etiam, in quibus cum post spondeum tum post trochaeum 
pansae locus est nullus. An vero in arsi quinta, si post eam 
aecedit respirationis mora, longa exclusa est, in tertia plane 
contra accidere credamus, ut eo libentius adbibeatur longa, quo 
magig arsis a tbesi sequente distineatur? Numerum autem se- 
rniquiDaria interrumpi yersumque in duas partes non continuas 
dissecari parum est probabile. Nam in trimetris inter se re- 
spondentibus non modo quae recitata (Prom. 590^^ 610. 592 

Emendatione autem non egebit y. Pers. 165: rovra ßoi Sinkrj jui^iftvia) \ 
i«i)fQ(un6g iariv iv fpQBalv, Eadem autem in re positum est, qaod cae- 
sone mediae, quae dicitar, duritas lenitur elisione. Namque yocalem elisam 
non pronas eyanescere, sed eins rationem haberi a poetis, teBtimonio id est, 
qaod lex, qua solutas syllabas in yerba duo non arte^neza dispertire 
non licet, tarnen in elisione violari ^detur: Or. 632: n6ö(a) (i)nl avwota 
xvxXsi^ Bacch. 1338: axvaovar ah 6{h} CA)Q7ji;; Hei. 293; Vesp. 69 zb'y 
3r«Tep(a) {i}7tiraSe vyv; Vesp. 967. Av. 1283 et alias apud Aristophanem. 



Digitized by VjOOQ iC 



824 Hugo Jnsatz 

cu 612. Sept 208 cv 216. 236 cv 242 sq. Suppl. 357 cv 368. 739 
CO 746y alias), sed etiam qnae, qnoniam in strophis lyricis insimt, 
cantu expressa esse yidentar (Eam. 144cvl50. 147 oo 153. PUL 
393 cv 509. Heracld. 80 oo 101), invenitnr caesurae varietas cnm 
tertiae arsis irrationalitate. 

QnibuB causis ad eam sententiam addacor, nt semiqniiia- 
riae propriam ac singularem natnram esse eam, nt arsin ter- 
tiam per se possit reddere longam, et in ea arsi absolutam 
irrationalitatem inesse negem, Ternm quam sibi vindicat pro- 
dnctionem, eam ipsam qaoqae ceterorum tempornm aliqno 
corripiendo compensandam esse censeam. Atqae in terüa 
quidem arsi ante semiquinariam posita saepissime tempns ir- 
rationale exprimitar longa; ibi enim longamm nnmeros bre- 
yibas est triplo maior, cum in eadem sede ante alias caesnras 
longae breyibus nnmero fere aeqnae sint, in prima antem arei 
paalo crebriores, in quinta vero rariores. 

lam qnaeritar, ad quam thesin conferenda sit arsis tertia 
insequente caesnra. Ac seqaentis alicaios thesis correptione 
compensari eam non yerisimile est, quoniam irrationalitas cae- 
saram transilire non yidetur. Accedit qaod post longam arsin 
non modo aat tertia thesis ant quarta, eed etiam ambae sol- 
vuntur haud raro (Pers. 284. 0. R. 967. Trach. 1096. Phil. 932. 
Troad. 44. 249. Or. 1645. Phoen. 477. 1669. 1415. 1702. 
Suppl. 15. H. für. 489, Bacch. 236. 320. 747, Iph. Taur. 107. 
Enr. frg. 541, 2. Rhes. 286). Restat igitar, ut antecedentiam 
thesiam alterutra compensetar arsis tertia. Atqni solyitnr per 
se ntraqne cnm tertiae longitudine; prima enim Hippen, irg. 
35, 3. Prom. 730. Suppl. 320. Aesch. frg. 134; 250; 293, 2. 
Ai. 846. 0. R. 270. Ant. 746. El. 433. Trach. 74. 3l8. O.G. 
1634. Phil. 791. 999. 1003. Soph. frg. 520. 781. 875. - Prom. 
666. Pers. 613. Suppl. 234. Ag. 274. 626. 630. 1584. Choßph. 
120., in Omnibus Euripidis fabulis excepta Medea, in Hippol. 
autem in nomine proprio; secunda autem Archil. frg. 20; 25, 
3; 26. Hippon. frg. 13. Aesch. Suppl. 248. Ag. 539. Pers. 405. 
475. Ai. 862. 1008. El. 30. 0. R. 26. 775. 1428. Ant. 419. 
Trach. 4. 607. 878. 0. C. 634. 1357. Soph. frg. 104, 8; 144, 



Digitized by VjOOQ IC 



De irrationalitate studia rhythmica. 325 

1; 206; 631; 687; 781; in Phil, non nisi in extrema parte: 
1006. 1014. 1226. 1232. 1235. 1323., apnd Euripidem antem 
ea solatio in omnibas fabnlis, qno recentiores sunt, eo saepins 
myenitar (Ale. ter, Med. qnater. Hipp, bis, Andr. IX, Heracld. 
VII, Hec. XV, Herc. für. XII (in priore maxime parte), Suppl. 
XI, Iph. Taur. XÜI, Troad. XX, El. XIX, Ion. XXXH, 
Phoen. XXXIV, Hei. XXXXIV, Bacch. LI, Or. LXH, Cycl. 
XIX, Rhes. bis), cnm ante brevem modice increbrescat (Hipp. 
0, Ale. Med. Andr. Heracld. Hec. Suppl. Troad. I— V, H. fiir. 
Phoen. Iph. Taur. Or. VIII— X, Ion. XHI, Bacch. XHI, Hei. 
XYII). Ambae autem theses primae non solvuntur tragicae 
artig aetate meliere, nisi inseqnitur brevis: 

Ai. 854: o) d^avare Harare, vvv fl irclayieipai f^ioktov. 

Phil. 797: (o &avar€ S-dvctre, TttSg ael xakovficvog. 

Troad. 769: a^A' ayete, (piqeue^ ^Inrer^ el ^Inreiv öoxel. 
9 960: Jrßcpoßog akoxov elxev axovrwv OQvywv, 
9 1186: ygavg, anoXig, arexrog, a&kiov d-amio 

VBKQOV. 

Hei. 711 : w ^iyareg, 6 ^edg wg %(pv ri noixlkov, fortasse 

etiam v. 390. 
Eur. EL 506 : xai nariQa rbv i/^ov, ov tcot Iv xeqoIv %%iav, 
Or. 1614: ak oqiayio inofiio^ kx OQvywv OP, ei^ yaq. 

rod^ rjv. 
Iph. Aul. 1114: liQTifiidi^ ixiXavog aifiorog q>var]iÄara, 
Cycl. 1: (o Bgofiie, öia ai fivglovg ^x^o Jtovovg. 
n 410: avirteae, (paqvyog ai&iQ^ i^uig ßagvv. 
r, 560: (pvaxoog adixog. 2E. ov fiä JC alX i^vog 
yXvxvg. 
Verum tamen sunt pauci versus, in quibus duplices solu- 
tiones sequitnr ante semiquinariam longa. At in lonis versu 365 : 
^äg 6 *eog, o Xa&Blv ßovkerai fiavTevaerai; inaudita inest 
solatio; nam in pronomen relativum alteram solutae thesis 
brerem cadere, alteram in verbum, nusquam alias invenias 
(Iph. Taur. 556 ?). Scribendum : ntog S^eog, o Xri&Biv ßovkerai, 
uanevaerai; Eur. autem frg. 174 ex Antigona laudatum apud 
Stob. 108, 3, in quo versus tertius: xal tb xaxov aya&ov ylyverai 



Digitized by VjOOQ IC 



826 Hago Jusats 

naQalrioy, scribae errore Enripidi addictam esse ratos Dobraens 
Philemoni tribait. Restant vero in Oresta et Bacchis ezempla . 
trina, nnnm in Ipb. Anl. (qnod cam versibas vicinis (465—68) 
seclasit Dindorfins), qnae recte se habere videntnr: 

Or. 248: ei d^ aloxov ayerai, xaxov ^<ov ^W fiiya. 
„ 643 : a d^ skaßeg, icTtodog, Ttargog kfiov laßm Ttada. 
„ 1603: xai og)ayia ngb doqbg xaraßakoig. OP. ov i^ 
av TcakiHg; 

Bacoh. 57: kKOfnaa naqidQovg xai ^vvefiTtofovg ifioL 
f, 494: leQog 6 jtXoxafiog* T(p &€(p d* avtov %Qi(f(o. 

n 1110: TtQoai&eaav kkaTfj xa^aviartaacsv x^ovog. 

Iph. Aul. 466: ov ^vvera avverwg' ^i yaq iavi m^mog. 

Inveniantar antem in eisdem fabnlis tribns extremis, in 
quiboB solis thesin tertiam post longam non intercedente semi- 
qainaria solntam esse cognovirnas. Eodem antem fere tem- 
pore a Sophocle composita est Philocteta, in qna v. 1420: 
ad^avoTOv o^ctijv ^axov, wg TtaqeaS^ ogav; aQer^v cum Mus- 
grayius et Martinus exemplis collatis comprobaTerint, invito 
Meklero recte se habere confido. Itaqne ut illos versiis, ita 
hos delegabimus ad metra a7tefAq>aLvov%a. 

Ante semiquinariam igitur tertia arsis longa conferenda 
erit ant ad alteram thesin, cum prima solvitur, aut ad hanc, 
cum illa accipit solntionem. 

Primae vero arsis longitudo compensatione non utique 
egere neque eins ratio semper habenda esse videtur. Nam 
ut in trimetris ab anapaesto incipientibus aliisque metris, a 
quibus versus periodusve incipit^ ita in primo trimetri pede 
dactyli longa excusatur anacrusis rhythmico tempori non sab- 
iectae libertate. 

Sunt tamen certe versus quidam, in quibus arsis prima 
compensatur thesi sequente, dico trimetra a choriambo in- 
cipientia. Liquet enim thesin primam brevem non conferri 
ad arsin tertiam, quippe quae in tribus exemplis, quae extant, 
Sit brevis. Sunt antem loci hi: 

Sept 488: ^Innofiidoytog \ ox^f^a xal fiiyag iccvftog. 
n 547: noLQ&Bvonalog \ Idguag" 6 dh zoioad^ ayr;9' 



Digitized by VjOOQ IC 



De irrationalitate stadia rhythmica. 327 

ChoSph. 657: elev, axovW \ nodartbg 6 %ivog; Tto&ev; 
r 1049: q>aioxlta)v€g \ aal neTtXeicravrjiiivai 

Soph. frg. 795: !dXq>Bolßoiav OiX(pBaalß, Nauck) | ^y 6 
yewrjaag TtarrJQ. 

Eur. Snppl. 889: naQ&evoftalog | eldog i^oxcivarog, 

Cf. Hec. 715: ovd^ Bat* , ovd^ avex^d' nov dUa ^ivwv; 
(trimetr. lyricum). 

Adde Aristoph. Vesp. 902. Qui loci thesin irrationalem 
Bjllaba brevi exprimi posse testantnr. Nempe irrationales 
sunt Yersnnm syllabae alterae et monosemnm spatinm exce- 
dant, qaemadmodum Bjllabae breves consonanti vel liqaida 
vel dbilante vel denique mnta terminatae in tbesi adhibentnr 
ab Homero. Qaod antem in thesi irrationali tarn raro in- 
Tenitnr brevis, id inesse pata ant in ipsa thesis natura di- 
Tersa ab indole arsis, ant in eo, qaod aQid^fudg rglarifiog di- 
viditor inter thesin et arsin partibns non aequis^ sed illi obvenit 
siMitiam mains.^) 

Aesebylo aatem, nt is thesin brevem adhibuit in nominibus 
etiam non propriis, ita usitata fuisse videtar illa primi pedis 
fonna irrationalis, qua fit, at trimetri iambici tempora aeqaa 
siBt tetrametri trochaici temporibus cretico primo resecto. 
Isenim poeta operam dedit, nt post arsin primam non inter- 
iceretar respirationis mora. Qaa de causa verbum monosyl- 
labnm ~ nisi est articnlns Tel praepositio vel alind monosyl- 
labnm, quod conectitnr cum sequente yerbo, velat xal ^ ei 
^(üg oiio — dico monosyllabnm ita demnm in trimetri initio 
poBQit, Bi ant ex disyllabo ortam est per Tocalis extremi 
elisiooem ant si alteram monosyllabam snbditar; dnobas antem 
loci«, nbi prima trimetri syllaba a reliqni versas sententia dis- 

1) Nescio an lateat irrationalitas quaedam in breTibns quibosdam 
in theii positis. Sed quainquam de tantilla temporum mutatione ra quid- 
qniin cognoBCitar e Byllabis ipsis, tarnen aliquo iure eam ezaudire mihi yi- 
^toT'm choriamblB, praesertim cum diiambis respondent vel admiscentur: 

P^ü. 1138: ßVQl* an' aloxgäfv dvariV^ov^', 6o' iq>' ^fuv xax* ifirioax* 

oMq, (V 1161: /irpciri firjdivog x^azvvwv ooa ni(inei ßioSwQog ala. 



Digitized by VjOOQiC 



328 Hugo Jasatz 

inngitar, cohaeret cum versüs antecedentis seDsn, eam ex- 
pressit brevi (Prom. 821. Sappl. 483); qao accedit, qnod ea 
syllaba in altero loco per elisionem, in altero per enontia- 
tomm conexam arte cohaeret cum seqaente. Dactylam aatem, 
si omittimas nomina propria, in primo pede Aeschylos et ante 
eam iambographiO praeter Hipponactem (cf. frg. 35, 2(?). 3) 
raro admiserant atqne ita qnidem semper, nt in arsi inesset 
monosyllabnm (Archil. frg. 21, 4. Sept. 653. Ag. 1312. Ghoäpb. 
216. Aesch. frg. 250. 383, 1), cum tribrachi primi syllabas aoo 
yerbo comprehendere solerent. 

Sophocles vero et Enripides ab ntraque re abscessere; 
nam in pede primo verbnm dactylicnm posnerant (Haeller 
p. 19) in fabnlis recentioribns, ille qnidem ita tantnm, nta 
priore brevi inciperet verbi compositi pars (Oed. Gol. 1634. 
Pbil. 999. 1003. 1392), bic antem item in Andromaoha (v. 464. 
1157), inde antem ab Hercnlis fnrentig fere aetate (a. circiter 421) 
yerba incomposita qnoqne a dactylo incipientia in trimetri ex- 
ordio posnit. Eidem band raro monosyllabum longnm ad versas 
prioris sensnm pertinens posnere in posterioris arsi prima: Ai. 
752. EI. 340. OR. 546. 986. 1448. Ant. 464. Phil. 1396. Heracld. 
407. 455. Hec. 963. Herc. für. 326. 1284. Ion. 801. Phoen. 491. 
Hei. 46. 1409, alias; quin Enripides post primam arsin longam 
non veritus est admittere avrikaßi^v: Herc. für. 1421. 

Ea antem irrationalitatis forma, qua arsis tertia ad thesin 
alteram confertur, in membro penthemimeri nsitatissima fnisse 
credenda est. Unica antem erat ea irrationalitatis forma in te- 
trametri partis prioris exitu, quoniam thesis tertia, cum com- 
pensaret arsin antecedentem, conferri non poterat ad arsin 
quartam et quia id tetrametri spatium , quod respondet pen- 
themimeri iambico, thesibns primis tamquam terminis firmis 
stabilibusque coercebatur, ut nulli eins tempori quidquam posset 
addi, quod non detrahendum esset de alio tempore. 0,^0 
factum est, ut tetrametri thesin quartam ante arsin loDgam 
omnino non solvent bona ars. Nam Phoen. 607: i^slaiyo' 

1) Archil. frg. 104, 1 lege: evri ngog äe^ka, Sim. Amorg. 7,78: <Jf 
vf0 dh; Aesch. Ag. 7 et frg. 452, 12 sunt spona. 



Digitized by VjOOQ IC 



De irrationalitate stadia rhythmica. 829 

fte0&a TtttjQlöog ET. xal yaq v^ld^eg i^ektuv verbornm trans- 
pofiitione sablatum est a Blomfieldio; Or. 786: axlewg et 
Ion. 512: Uqov per synizesin legendaatqüe hoc qaidem etiam 
scribeDdnm est Igov^ quemadmodum Pers. 745: oarig *EA- 
UfiTtomov iQov dovkov xrL praeter scribarum usam forma di- 
sjliaba extatin codieibns; item nescio an in frg. Hippon. 80: 
^ii ^b)fivlX€iv ^eßedltjv nomen ^eßedlrjv tribus syllabis 
pronontiandam, fortasse etiam scrlbendum sit (^eßi^riv, nt 
xa^^a pro xagdla Aesch. Sept. 288. Suppl. 71. 799). In Euripidis 
Tero üäbola sola ea, qaam a posterioribus edolatam ac snpple- 
tam esse scimosy ante longam arsin solvitar thesis qaarta dno- 
decies (Iph. Aul. 317. 324. 334. 355. 358. 379. 881. 882. 886. 
SS8. 911. 1354). Quin ne ante brevem quidem saepe solyitur 
thesiB illa, nempe eadem de causa, qua trimetri thesis quinta, 
etiamsi antecedit brevis, tamen raro solyitur. Nam irrationalis 
esse yidetnr thesis qnoquomodo, siquidem ei compensanda est 
temporis rhythmici in arsi positi non modo pars, quae expletur 
sjUaba brevi, sed etiam pars minuscula inter verba inter- 
cedens. Itaque praeter Or. 1524 et Iph. Aul. 346. 884. 1382 eam 
solationem semel una habet Iph. Taur. y. 1232. Quoniam 
antem tempora bina irrationalia inter se conferenda inter duas 
personas distribnta esse non est consentaneum, avTdaßfj, cum 
postceteras tetrametri sedes omnes praeter primas et ultimas 
iQveniatur, ut non post alteram utriusque partis arsin longam 
(verum post brevem: Phoen. 612. Ion. 531. Iph. Aul. 1351. 
^364), ita ne post quartam quidem thesin admittitur. (De Bhes. 
^y- &S5. 687. cf. pp. 273. 275). In trimetro autem post primam 
Vzygiam arvilaßri ita tantum inyenitur, ut sequatur semisep- 
teoaria, quamvis item semiquinaria inesse videatur (Trach. 418: 
^oia^a drJT^ ; AIX. ov g>r]fu' | TtQog rl d' laroQelg; 0. 0. 861. 
Ale. 1119. Phil. 1296). 

Rationales autem formae, ad quas membri penthemimeris 
formae irrationales tres, quas posuimus, traducunt numerum 
luere iambotrochaicum, statnendae sunt hae: 

1) ijLwA>L.:-v:.v^>6-; 2) rr-:^x^::^i£w>:.-; 



Digitized by VjOOQ iC 



880 Hogo Jns&ts 

Qaaram tertia, in qaa ditrochaeus inclinat ad ionicnm a 
minore, eadem ntitar irrationalitatis specie, qnae inest in me- 
tris anaclomenis et in ultima trimetri iambici et tetrametri 
trochaici syzygia, nisi qnod sedes irrationales non yicinae, sed 
temporibns rationalibns separatae sant, quo fit, nt oQi^fiog 
^tjTog insit in hexasemo demnm spatio. 



CAPUT XXIIL 

De altera temporum irrationalium ordine. De duahm 
irrationalitatis duplicis formis. 

De ceterarnm penthemimeris formaram initio iam satis 
dictum est; restat nt de earnm fine loqnamar. In quo inversa 
est altera irrationalitatis forma, nam arsis irrationalis thesi, 
ad quam confertnr, non antecedit^ sed sequitur eam. Qnae 
quo faciiius intellegatur, delineemns tetrametri totins formam 
eam, ad qaam irrationalis inclinare statnenda est: 

Qnae si nostro more diyiditnr in tactus hexasemos, com- 
ponitnr primum ex anacrosi trochaica, sequitur ionicus a maiore, 
qni inclinat ad epitritum quartum ('^ ^ i. ^) , ad quam pednm 
hexasemorum yicissitudinem metra anaclomena redigi posse 
apertum est; tum antispastus, in quo tempora dno priora, qnae 
iambi speciem praebent, cum feriatur brevis, indinaot ad 
trochaeum. Quem antispastum sequitur rursus ionicus iUe & 
maiore, denique metrum clauditur thesi et tempore inani, qo&e 
ad anacrusin addita complent spatium hexasemum. In quo tacta 
hexasemo, si thesin extremam esse brevem, tempus inane aatem 
disemum esse statuimus, eadem inerit antispasti figura, qaae io 
altero. Iure igitur dicere possumus, tetrametrum redigendam 
esse ad tactus hexasemos ita altemos, ut alius ad ionicnm a 
maiore, alius ad antispastum inclinet. In trimetro autem iam* 
bico modo duo tactus ad ionicnm inclinant, unus ad antispa- 
stum, modo duo ad antispastum, unus ad ionicum, modo omnes 
tres ad ionicum. Paenultimus enim tactus, qui incipit a thesi 



Digitized by VjOOQIC 



De inationalitate stodia rhythmica. 831 

quartEi inclinat semper ad ionicam, antepaenultimas semiqni- 
naria ntens ad antispastam, semiBeptenaria vero Tel media atens 
caesnra ad ioniciun ; ultimns, qui extremam et tres primas sedes 
comprehendere cogitandns est, ad ionicam inclinat, si prima arsis 
confertor ad thesin seqnentem, si minus, ad antispastam. 

Videntur autem nniverse stataendae esse daplices irratio- 
nalitatis et anaclasis formaei qaae positae sunt in varia pedam 
hexasemorom percassione. Qaae accnratias ezponere longam 
est et abhorret a proposito. Qaem aatem ad modam rem se 
habere cogitem, doceat haec diagrammatoram tabala: 

Anaclasis prüna, Anaclasis altera, 

in qua percatiantar longarum in qua percatiantor longarum 

Ticmarum priores: yldnaram posteriores: 



->L^ IL^^s^U. 




tl^^-iL^Z.^ 


....>ii^'-I^i^-'-i 




....«^wÜÜv^Ju^S 


^j 1 ^ IL^l^tl 




IL ^ j,^ a.^1 ^ 


e elncet inclinare 






cboriambnm I ad syzygiam iambicam (^ ^ v. f±\ 


II « 


n 


trocbaicam C^^i-H 


ionicam a min. I ad 


n 


(^-'-^^), 


n 1) » li i> 


n 


epitritam I {^jl^u.)^ 


antispastam I „ 


n 


K-^^^), 


„ II n 


n 


„ IV (^^"-^), 


ionicnm a mai. I „ 


» 


, IV (^^i.-), 


n n n ■l-l- » 


» 


iambicam (^i^^-^i), 



Bhythmicae aatem doctrinae eritostendere, qaae ex eis figu- 
ris faerint in nsn, qaae formae rationales inter se diversae, sed 
&d commanem formam metricam irrationalem redigendae in 
motationibaB rhythmicis sint adhibitae, deniqae indagare, nam 
m aliis spatiis, velat octasemis, extiterint tales rhythmoram 
Ticissitadines. Qaod at exemplo doceam, metroram qaae in 
fttrophis dacfyloepitritis inesse solent, vicissitadines explicari 
possont ita, nt syzygiae trochaicae, qaae.antecedant tripodias 
dactylicas, qaae inesse dicantnr, habeant irrationalem pedem 
alterum trochaeoidem, syzygiae vero iambicae, qaae sabdantnr 
tripodiae anapaesticae, atantnr irrationali priore pede iamboidi, 



Digitized by VjOOQ IC 



882 Hugo Jusatz 

ita at trocbaei antecedentes inclinent ad choriambam (II) in- 
sequentem^ iambi insequentes ad choriambum (I) aDtecedentem: 

^^i.^1^Z.-[Lk^- 

choriambi antem, qui epitritis alteris immiscentar (velat Py. I 
Str. 2), sequantur anaclasis speciem alteram ('-^v^jl^:^^--). 



CAPUT XXIV. 

De irrationalitate simplicu 

Disseraimus autem hactenus de binoram maxime temporam, 
qaae ad commune spatiam rationale revocantur, irrationalitate, 
quam Aristoxenns in rhythmis {h ^vd-fxolg) inesse ait. Alten 
autem irrationalitati , quae inest in pede singulari {jtoil m- 
at(p), in quo xo avio est akoyov nqog ib xaro), non to xaiw 
TCQog To av(o^ adscripsimus, si quis pes in versus vel periodi 
exordio arsi producta plus temporis sibi vindicat, quam medio 
in versu mediave periodo ei conceditnr, nisi is ipse pes taiito- 
pere augetur, ut, quemadmodum fit in trimetris ab anapaesto 
incipientibusi spatium rationale uno tempore primo maias le- 
gitimo assequatur. Item in versus vel periodi fine arsis ex- 
trema irrationalis excedere putanda est spatium legitimnm, 
velut si numerum trochaicum iambicumve clandit spondeas 
trochaeoides. Nam quoties versus in thesin desinit, thesin 
statuimus esse rationalem atque ictu graviore percussam ea 
de causa, ne in infinitnm excurrat neve debilem effemina- 
tumque praebeat exitum. Ea enim de causa tetrametrum illnd 
trochaicum, quod xora atlxov adhibetur, catalecticnm esse 
videtur. Partes enim eins aeque comparatae sunt, praeterquam 
quod, cum in altera parte ventum est ad thesin quartam, Qt 
debilis exitus in duo tempora irrationalia effugiatur, ultifflom 
tempus inane relinquitnr. Item extrema versus thesis plermn* 
que rationalis esse mihi videtur, si ei additnr arsis praeter 
numeri spatium longa. Quod ut documentis certis probari dod 
posse concedo, ita maxime est consentaneum. Qnamquam eniio 



Digitized by VjOOQIC 



De irrationalitate studia rhythmica. 833 

at nallam thesis olaudentis^, ita thesis extremae ante arsin 
golatae exemplnm non extat certnm (AlcmaD. frg. 23, 2? Find. 
NeoL III 14? Telest. frg. 4, 2), tarnen ea solatio evitata esse 
Tidetnr, non quia irrationalis esset thesis extrema illa, vernm 
qnod ictos nltimus paennltimo tempore longios a versas fine 
abesse nequit Qaamqaam thesin versus extremam semper 
esse rationalem nego. Nam ex. gr. in carmine illo Anaoreonteo 
(frg. 75 Bgk.)y qnod constat e trinis dimetris trochaicis aca- 
talectis et qnarto dimetro catalectico stropha una comprehen- 
sis (cf. Christ. Metr. p. 291), bina dimetra nno versu complec- 
tenda esse doeent clansnlae libertates post dimetra paria ad- 
missae. Tarnen stropharum dimetra altera non alia clansnlae 
foma nti ac prima et tertia manifestum est. Atque clausnla 
illa mollis ter repetita atque in versunm etiam exitu adhibita 
maiime consentanea est cum carminis lascivia. Ab aliomm vero 
earminnm imprimis eorum, quae numero dactyloepitrito com- 
posita sunt, natura abhorret clausula binorum temporum irra- 
tiooaliam. Atqui versus in epitritum alterum desinentes a 
eanninibus dactyloepitritis non absunt Multo autem acceptior 
^ clausula acatalecta quam catalectica in stropharum epodo- 
nirnqne fine; ibi enim apud Pindarum invenitur illa vieles 
qnater, haec tredecies, in ceterorum vero versuum exitu raro 
adhibetar epitritns II ^), nempe quia media in stropha inter versus 
non tantum quantum inter strophas intermittitur temporis, ex 
quo petatur numeri legitimi augmentum. In eis igitur ver- 

\) Bolationes Tsro In metronun tarn creücorum , dochmicoram, gly- 
coneomm quam dactyiicorum finlbus, qnibus in codicibos editionibasque 
cUodi Tidentur Tarsus, demoDstrant metra illa arte cohaerere cum sequen- 
tibos, qaaiDTis mutetor numerus, unamque facere periodum unumve versum. 
2) Liquet in epitrito altero versus vel periodi finem non significari 
^yilaba ancipiti, sed solo hiatu. Tarnen editores, quamvis hiatum non in- 
ve&iigent, fereus saepe clausere pede acatalecto (ed. Teubnerianam recogn. 
Christios: Ol. vn ep. 4, XI ep. 8, XII ep. 1. 4, XIII ep. t, Py. IV ep. 5, IX 
«P. 4, Ut I Str. 1, ep. 4, H str. 4, III str. 1. 3. 4, V str. 3, ep. 4). Invenitur 
autem hiatus bis novem locis solis: Ol. VI str. 3 (?. 52), XIU ep. 3 (v. 42), 
Py.lV 8tr. 3 (TT. 57. 103? 172), str. 4 (VT. 35. 119. 242. 288), Nem. V str. 2 
'^•iß), ep. l (T. 13), Ist. II ep. 2 (v. 12), ep. 3 (t. 46), III str. 5 (vt. 41. 83). 
l4*Fäger StudieiL XIV. 22 



Digitized by VjOOQ IC 



334 Hugo Josatz 

suam claasalis xoqbIov illam aloyovj quam describit Aristo- 
xeDug, inesse mihi persuasnm est 



CAPUT XXV. 
De metrorum claudorum natura ac generihm. 

Maxime autem usn venit simplex illa atque absolata ir- 
rationalitas in metris, qnae olanda appellantur. 

In trimetri iambici et tetrametri trochaici syzygia oltima 
arein et thesin paenultimas irrationalitatem excipere docaimos, 
thesin aatem extremam, sive disema est sive monosema, semper 
rationalem esse debere, ne in tempornm spatia indefinita venus 
excarraty expositnm est. Atqui arsis ultima, quae monosema 
esse debet propter rhythmi iambici natnram, tarnen longam 
excipit in metris qnibusdam, qoae clanda appellari consaeraDt. 
Quod si ita se habere samemus, nnllam erit in metro tempos, 
cnins correptione arsis nltimae prodactio possit eompensari. 
Nam in trimetro clando, qnamvis raro, tamen pedem paenul- 
timnm irrationalibns temporibns interdnm affectam esse iam 
a metri inventore Hipponaete constat, Ananins autem eo sae- 
pins usus esse videtur, quo factum est, ut ea trimetri clandi 
species metrum Ananium appellaretur. 'laxio^^toyixdv aatem 
idem metrum vocatur (grammat. Bernens. apud Hermann. E. D. i 
M. p. 1^2 sqOy quod numeri iambici natura ac vis triplici ir- 
rationalitate prorsus tollitur. Quae cum ita sint, arsis ultimae 
irrationalitatem singularem atque absolutam esse putabima?' 
Habemus igitur sine ulla dubitatione in metris claudis exempla 
eins pedis, quem in priore de irrationalitate capitis parte de- 
scripsit Aristoxenus. 

At quae de metris claudis statuimus, non probabontar a 
viris doctis. Plerique enim metrorum claudorum tempora ex- 
trema plane aliter metiuntur. Alii enim in eis ultimum pedem 
ita inyersum esse aiunt, ut pro iambo legitimo ponator tro- 
cbaeus, syllabamque metri percutiunt paenultimam, qoa lon- 
garum duarum percussarum collisione fieri, ut insit in nomero 



Digitized by VjOOQIC 



De irrationalitate studia rhythmica. 335 

absona qaaedam ac singnlaris n&tura (Hermann, opnsc. III 
p. 121 sqq., Caesar. Ordzge. p. 142 adnot). Qnibas alii sno iure 
oblocuti rhythmnm ita sibi constare posse negant, nisi ante- 
paendtimae syllabae tribnatur spatinm trisemum (Christ. Metr. 
p. 361). At nentram sententiam cnm rebus ipsis convenire 
mihi persnasnm est. Primum enim de illa perenssione et men- 
sora ne metriei grammaticiqne qnidem qaidqnam comperemnt. 
Marias enim Plotias Sacerdos (p. 519, 23 Keil.) „ Hipponactinm, 
inqnit, trimetram clodnm percatitnr sicat iambicnm trimetmm 
Arehilochinm, oomicam yel tragicnm, sed paenultimam longam 
habet contra illornm lationem.'' Inba apad Rnfin. p. 562, 19 
de choliambico : „est antem proceritatis eiasdem versus, qai 
pedis differenti& nomen amittit ^ Irrationalem antem sedem 
pasDaltimam esse nee thesis, immo arsis loco positam inde 
elneet, qnod interdnm exprimitnr syllaba brevi. Qaod iam 
animadyertit Heliodoms apnd Priscian. p. 428, 24 K. : „Hip- 
pooactem etiam ostendit Heliodorns iambos et choliambos eon- 
fiue protulisse"; exemplo antem attalit illud (frg. 16 Bgk.): 
^EQfii} q>lV ^EQf^'q, Maiadev KvkkrjvUj 
iTvevxofxaL rot' xa^a yctq xaxwg ^lytj. 
Qoamquam hnic KvkXi^vu Welckems (Hippon. et Anan. frgg. 
p. 38) et Meineckins (poes. chol. p. 104) yim intnlere, cum 
scribant ille Kvklijveu, hie KvlXi^vai€f invito, ut videtur, ipso 
Hipponacte , in cuins frg. 20 extat forma KvkXi^vie. Berg- 
kins „librariorum manifeste errore" Heliodorum illnd protulisse 
ait;at quis credat Heliodorum ex hoc uno exemplo praeceptum 
hansifise? Atqui ne nos quidem, qui integre Hipponacte non- 
dam utimur, latebit, cum habeamus alia iamborum purorum 
choliambis admixtorum et testimonia et exempla. Nam iam 
comici veteres et Shinthon phlyacographus trimetris suis puris 
choliambos admiscuerunt; Eupolis enim in Baptis iure iurando 
Q8Q8 est eodem illo quo Ananius (Priscian. p. 427 Keil.), Bhin- 



1) Qui locus non sat expeditus. Forisase'Egfiri glossema iam Helio- 
dori aetate in verborum contextum illapsum est; nescio an significet poeta 
locam illum ipsumfrg. 16, cum dicit: i^cj yag ovr<o' Maiaöev KvV.7]vie. 

22* 



Digitized by VjOOQ IC 



336 Hugo Jusatz 

thon antem (apud Hephaeät. p. 6, 12 W.) xal iv lafiß(i) im(jT^- 
fiaalag 'q^lcoae to xoiovzov h yaq ^O^iarfi dqa^atL (frfiiv* 
üQ ah Jiowaog alrog i^dlr] d^elrj' 
'InTtmyomtog ro ^itQOV, ovöiv fioi ^iXei. 
Paenaltimam illnm dnxisse arsin irrationalem inde liqnet, qnod 
loDgam illegitimam etiam in aliis pedibus paribns nflurpare 
potnisse Hipponactem opinatus est. Hipponactem aatem imi- 
latus Callimachas librum, quo trimetra pnre iambica cum cho- 
liambis coninnxit, inscripsit iafißovg (frg. 90 Schneider). In 
quo carmina alia ex puris iambis, alia ex choliambis composita 
fuisse pntayit Scbneiderus (Callimachea II p. 230). At librnm 
in carmina complnra et ad diversas poetae aetates spectantia 
divisnm fnisse non est cur credamns; sedqoamyis fragmenta 
rariora sint, quam ex quibns argnmentam nnum ac continnnm 
fuerit necne, appareat, tamen cum Heckero (comment. Calliio. 
p. 40) faciam, qui fragmentnm 82 b restitnens atrumqne metnun 
miscait; in frg. 87, 3 inter dauda exhibent libri trimetnun 
pammi qnod qaidem in scazon mntare Bentleins et Meinekias 
tentarant. 

In ipsis antem Hipponactis Ananiique libris metra para 
inventa sunt. 

Hippon. frg. 43, 4: xvx^va nivwv gxxQfiOKOv noyr^Qiffg] 
in quo i de industria produxisse poetam, ut Bupali maiam 
artem carperet, quis credat Tenbrinkio (Philol. VI p. 52)? Nam 
si mala adversarii carmina illndere voluisset, certe non faLsam 
verbi prosodiam addidisset rhythmo illegitime, ita ut hoc illo 
toUeretur. — Frg. 49, 6: ^v av%6v 07tq)tg rtovTinvqfiiov dax/;. 
sie enim sive daxoc habent Tzetzae loci complures, Herman- 
nus vero scripsit daxvrj] pro f.iaQrvaiv frg. 51,1 Bergkius 
fxoLQTVQOiv, formam inauditam; tetrametri autem claadi pae- 
nultima est brevis apud Hippon. frg. 84: vnoqyiaai^ apud Aoan. 
frg. 5, 3: ^qiag, ubi ^Qelag Hermannus; sequens versus desinit 
in ka^Leiv^ ubi lax fjöv Scbneiderus, tjöcarov Bergkius conie- 
cere, ille autem scripsit in frg. 5, 5 aXcofti^xiov pro forma anice 
probata akcjTvixcDv et eo audaciae progressus est hie, ut eandem 
in Timocreonteo illo (frg. 3, 5 Bgk.* III p. 539) proponeret. 



Digitized by VjOOQ IC 



De irraüonalitate studia rfaythmica. 337 

Atqne idem Bergkias in loDgae paenultimae studio eo de- 
seendit, at ceteros Hipponactis versus, ubi brevis mutari nullo 
modo potuit, in peculiare caput, nimirum ex alio libro peti- 
tom, congereret, et cum in uno fragmento (74) choliambum 
eom puro trimetro coniunctum invenisset, choliambum trimetro 
poro adaptare studuit, cum scriberet do^<^ pro öoHfp^ quod 
Terbnm et singularitate sua et Hesychii glossa satis tutum est. 
Sane qaidem unicus versus integer (frg. 26) , qui ex libro al- 
tero nominatim citatur, pede ultimo utitur iambico, sed inde 
Deqoaqnam seqnitur eum librum ex meris trimetris composi- 
tum faisse, priorem autem ex choliambis. Nam uterque eadem 
voce appellatur ol Xa^ßoi, 6 TtQwrog iafißog (frgg. 1. 2. 3. 22), 
10 TtQWTOv T(Sv Idfißwv (frg. 15), To devreQov tcSv la/ußiov 
(frg. 26), neque in eis carmina ex meris trimetris composita 
infaijBse videntnr; unum enim mere iambicum (frg. 72) est sub- 
diticiam. 

Exemplis autem Ulis brevi paenultima utentibus alia certe 
addenda sunt, si paenultimam arsis vicibus ftmgi credimus. 
Hipponactem enim vocalem ante vocalem medio in verbo semper 
corripaisse in arsi docent exempla ab Hephaestionis scholiasta 
(p. 107 W. : ftaQa d^ 'iTtTttivccKti ItcI zrjg ai xai oi diq)d'6yyov 
To/iiJ htiv fi xqfioig (seil, r^g avaroXfig)) allata (frg. 22 A. B.), 
qnibos addas exempla inventa et in arsi quarta (frg. 42 , 1 : 
%a( BffriuLwv ntiXwv) et quinta, quam raro productam esse 
eon8tat(frg. 6; 14, 1; 42, 3; 43, 3; 44, 1). Item diphthongum 
iadico corripi ab Hipponacte in ultimo pede versuum frg. 2, 
!'• xovijg et 51, 2: •Aaictjkevei. Etenim si choliambos suos 
cnm trimetris puris confundi nolnisset poeta, in extremis se- 
dibiis certe syllabis usus esset eis, quarum quantitates non 
essent dubiae. Quod ne in antepaenultima quidem sede fecit. 
Quam si voloisset esse trisemam, certe eam adiuvisset plena 
perfectaque longa, non, ut compluribus locis fecit, levissima 
poeitione syllabam produxisset, scilicet ea, quae fit duabus 
consouantibns, a quibus verbum subsequens incipit, velut 15, 1: 
imSßiQvrjg^ 15, 5: yaöxiQa tqixpag^ 35, 5: firjriQa xQiuywv; 
15, 3; 48; 49, 1; 51, 4; 63, 1: naga ^j?tiJ^. Nam si con- 



Digitized by VjOOQ IC 



838 Hugo Joaatz 

gideramus talem productionem, constat nee vocalem fieri pro- 
dactiorem quam natura est, nee consonantes dnas tantam habere 
virn, at disemnm temporis spatinm, quod superest de spatio 
trisemoy unqnam explere potuerint, nisi vis eis inferatar, ut 
non dicam de syllaba positione longa per q literam (frg. 63, 1). 
Neque vero tempore inani interiecto trisemnm expletar spatium; 
quid enim tum omnino opus esset positione? Accedit qnodsi 
antepaenultima esset trisema, paenultima autem thesis, choliam- 
bus non esset trimetmm, verum heptapodia iambiea catalectica 
icosasema, tetrametrum, autem elaudum non ad tetrametram 
purum catalectienm, sed ad acataleetum esset eonferendum. Quo 
obseuratur ac toUitur plane afßnitas inter metra oQ&ä et ;fa;>^ 
intercedens, qua eorum, qui audiebant, aures pellicere studebant 
poetae. Atque hoe quoque quaeso eogites. Etenim supra (p. 27S) 
exposuimus in metris iambicis cataleeticis syllabam antepae- 
nultimam, quae in acatalectis est irrationalis, irrationalitate 
eximi propterea, quod thesis subsequens ad prodactionem illios 
arsis compensandam non est idonea. Atqui metrorum et clando- 
rum et eatalecticorum illorum mensura Christiana (p. 361, coli. 
pp. HO. 341 aliis) una eademque est, praeterquam quod illa 
auctiora sunt unä syllabä. Ergo cum easdem leges rhythmicas 
in utrisque pariter valere existimandum esset, a choliambi sede 
inde a fine quarta abesse deberet irrationalitas. At qaoniam 
id non aceidit, sequitur mensuras metrorum diversas esse. 
Itaque in metris claudis antepaenultimam trisemam esse nego, 
cum tamen in metris cataleeticis illis paenultimam trisemam 
esse non concedam. 

Indicia autem, quibus alii freti paenultimam esse thesin, 
antepaenultimam autem trisemam yolunt, caduca sunt. Neque 
enim quidquam dandum est versuum nomini nee pedis rhyth- 
mici clauditati cum pede humano conferendae neque ex nsu 
Babrii, qui paenultimae semper addideritaccentum, neque inde, 
quod poetis latinis verbi trochaici brevem percutere non licn- 
erit, quidquam de metri percussione ab Hipponacte institnta 
efficiendnm. 

Metrorum claudornm vis inde oriri mihi videtnr, 



Digitized by VjOOQ IC 



De irrationalitate studia rhytbmica. 339 

liU^ tempuB tempori nameri legitimi non convenit, sed 
rhythmns ipse syllabä longa intamescit neqae alterias tem- 
pore correptione pnrgatur ac reficitar. Qaod certamen syl- 
labae rhytbmmn extendentis com rbythmo lexin reprimere 
frastra laborante qaiciinqae laxa temporam productione tol- 
lere Btadety eias aares bebetes factae sunt noBtro sermonei 
qai litteras non tarn pronnntiare quam evomerei Byllabas autem 
nimis eorripere et quasi devorare conBuevit. QaotaB enim qniB- 
qne est nostram, caius aureB arrigantur animusque percntiatar 
yersibns Scbillerianis: 

„Und buldiget der furcbtbarn Macbt."" 
nUnd rufe selbst das Unglück ber."" 
»Sobald das Mädcben Abscbied nahm." 
vel Klopstockianis: 

»Die das Boss, mutig im Lauf, niemals gab'' 

(Eislauf V. 11). 

»Doch wenn dich,. Jüngling, andere Sorg' entflammt 

(Rheinwein v. 45). 

Quis Tero erit, quin vituperet Klopstockii eiusdem illud: 

n Sieht er, von richtendem Ernst schauernd, die 

Leichname*' (Lehrling der Griechen v. 19)? 
At id mihi quidem optimum e litteris nostris metri claudi 
Tidetor specimen. Persuasum autem babeo plebem graecam, 
cum litteras distincte et articulate pronuntiaret, rhythmos 
molto Bubtilius audivisse et mutationem numeri quantulam- 
cnnque auribus percepisse, praesertim si eo loco, ubi numerum 
panuD ac sincerum audire consueverat, sonus illegitimus obii- 
ciehafcnr. 

Hirnm autem est, quod in trimetro et tetrametro claudo 
paenaltimam irrationalem esse non concedunt viri docti pleri* 
V^i cum in aliis metris similibus iam dudum intellexerint 
(^Dcesserintque. Nam inter metra clauda referenda sunt, quae- 
eanqae in arsi ultima ante thesin extremam posita exhibent 
pro gyllaba legitime brevi longam. Quod saepe invenitur in 
nietris dochmiacis, creticis, telesilleis glyconeisque, asclepiadeis, 
rariag in aliis. 



Digitized by CjOOQ IC 



340 Hugo JoBatz 

Omnibus antem metris claudis id eommane est, ut in 
thesin eam, qnae seqnitar arsin singnlariter irrationalem, desiiiat 
si non versus, at certe verbum, ezclusa autem utique est metri 
claudi ea cum seqnente communio verborum, quam metricam 
Yocamus synaphiam. Nam quoniam in hac absoluta irratio- 
nalitate numerus transgreditur tempus legitimum, metri partes, 
quae sequuntur tempus illegitime productum, tanto temporis 
spatio dimoventur loco suo ac serius accidunt, quanto illnd 
unum tempus legitime procerius est Quod ne in infimtnm 
pergat neve totus numerus perturbetur periculumqne sit, ne 
in plurium concentu voces dissonent, numero quam primmn 
finis est faciundus, tum tempore intermisso instaurandos. At- 
que quemadmodum in irrationalitate, quae inest iv Qv^nolg. 
tempus alterum altero compensatur, ita in hac absoluta irra- 
tionalitate opus est tempore, quo rhythmus perturbatns reficia- 
tur, dico tempus rhythmo non subiectum, quod intercedit inter 
metra ac versus. 

Sed iam quae posuimus , poetarum usu probanda sunt 
Ac de trimetro tetrametroque choliambico, de glyconeo ascle- 
piadeo aliisque metris minus usitatis, quae clauda esse ex 
ipsa sede extrema cognoscimns, non est quod moneamns. 
Cotidiana autem est x^lotrig in dochmiis. Ad rem nostram 
erunt formae Seidlerianae (de versibus dochmiacis pp. 29—52) 
inde a nona usque ad sextam decimam. 

At exclndendae inde sunt eae, in quibuscunque post sedem 
paenultimam longam solvitur thesis. Nam ipsa tbesis extremae 
solutiO; etiamsi non accedit synaphia metrica, tamen metram 
cum sequente arte cohaerere indicat. Itaque ex. gr. versus Herc. 
für. 887 vulgo dirimuntur: 

t£j Zev, %b oov I yivog ayovov alt lim \ Ivaoadeg lofio- 
ßQw\Teg x%L At videtur primus bacchius abscidendus esse, 
ut Med. 1251 : iw ya \ tb xal 7vafig)m]g <v> 1261, Or. 145: aä, 
ot^Qiyyog Smag Trroa'v 157; ab avrlxa vero incipiunt dnae 
tripodiae dactylicae catalecticae: cevtUa Xvaaddeg miio-ß^- 
reg afcoivodixai, Suo autem iure Matthiae scripsit Herc 
für. 1183 ^exave pro ixraye (Seidler. p. 77) in doehmii fine- 



Digitized by VjOOQIC 



De irrationalitate stadia rfaythmica. 841 

Sunt aatem inter ceterarum formarnm exempla, qnae 
atttüit Seidleras, nonnnlla, qnae per syDaphiam cnm inseqnen- 
tibas cohaereant. Sed constat Seidlernm furore quodam doch- 
miomm myestigaiidonim inflammatam multa dochmiis adscrip- 
sisse, qnae ab eis alieoa sunt. Cum enim docbmii loDgae sine 
nlla exceptione solvi et pro arsibus brevibus abiqne longas poni 
posse crederet, factam est, nt nameriis dochmiacus constitneretnr 
tamqnam asylnm omninm metrorum, quibus aliter prospici 
non poterat. 

Prom. 692: Xv^iaxa delf^ar^ ofi'qyrpiei Kevrgip \pv-%etv xpv- 
xäv ifiav (Seidl. p. 33) a Weilio in aDapaestornm modnm dis- 
pogita sunt: 

Jiri^ara, kv^ara , delfdora idvTQif xpvxBLv tpuxccv a^q)ax€i. 
Oed. Col. 1491: id iw Tcal ßa-d^i ßä»' eh' axQav Seidleras; 
lacQQOBum esse indicavit iam Reiskins; antistropha (v. 1477) 
iambicum potins dimetram cum biatibus (Wundere auctore) 
significare yidetur quam dochmios. Sept. 205^^213 (Seidl. 
p. 77) erit paeon quartus cum trimetro dactylico logaoedico: 
0T€ re ov-qiyyeg %%Xay^av kXlxQO%OL 
^^> ot' okoäg I vtq>o/iiivag ßqoixog iv TtvXaig, 
Aliis autem locia aliter atque a Seidlero distribuenda sunt 
Terba in numeros doohmiacos: 

0. Col. 1563 cc 1574 (Seidl. p. 30) cum Wundere melius 
bacehiam et dochmium, quam docbminm cum cretico facias. 
Eandem numerorum coniunctionem yideo in Phoen. y. 176 
(Seidl. p. 32) : SeXava {2elavala libri) xqvoökvxXov (sie codd., 
l^m%mXov yulgo) q>iyyog\ Med. 1251 ~ 1261. Or. 145 cv 157. 
Pboen. 169. In Phil. y. 1096 ratns est Seidlerus dochmium 
complecti syllabas cJ ßaqvnorix om aXX-, mihi yidetur arsis 
Qltima bypercatalecta dimetri iambici antecedentis trahenda ad 
dochmium esse, quem sequatur tetrapodia dactylica: 
ov TOI av toi Tcarrj^liü'Gag, w ßaQVTCOTjd' om 
aXXo^ev a rt^x^^ ^^^ ^^o f.iel^ovog. 

Iph. Aul. 1289 (Seidl. p. 52) si dochmios inesse yis, lege: 
^OT^og anoTtqb vo-ag)laag iTtl f^oQq) \ d'avaroevTi IlaQiv \ og 
lialog 'l-öalog iXiyer' kXiyer' | ivl Oqvycuv noXei. — In 



Digitized by VjOOQ IC 



342 Hugo JttsaU 

IpL. Taar. v. 828 sqq. Seidlero (pp. 76. 115. 219) Tidetar pe8 
iambicos solas dochmiis praemissns esse. Melius vero Terba 
sie distribuantary ut praemittatar dochmiis membram penthe- 
mimeres iambicam, tnm docbmii, qaibus laetitiae ex fratru 
amplexa captae admiscetnr exnlis dolor, sie constitnantar eiecto 

glossemate ^dqyod-evx ^w a' ^O^eara Ttjlov ye x^^ovogl 

Tcargläog, d g>lXog. Similiter Seidleras (pp. 76 et 133) dis- 
pertitas est yersam lonis 717, nbi yideo penthemimeres iam- 
bicQin, qaod seqnitar tetrapodia dactylica; cf. Ion. 1483 sq. 
Or. 1277. Herc. far. 1184 sqq. Idem a Seidlero (p. 77) factam 
est in Hei. v. 687, quem scribo: ovk lazi ^ri%riQ* \ ayxonov 
öh ßgoxov di^ ifik \ naTadtjoaro dvayajAOv aioxvvav] cf. Ion. 
1441 sq. 

Alibi autem correctum est; yelat Sept 155: do^tTaoxrog 
6" al'dn^Q, (J' eiecit Hermannus. — Or. 327 sq., in quo legit 
Seidleras (p. 38): ^aiviadog (poixä^iiov rpev lAox-S'Oiv, abHer- 
manno mntatam in fiaiviadog öeivag \ <ponaXsov fioxd^uiv, ut 
aocnrate respondeat antistr. 343 sq. — Herc für. 758 (SeidL 
p. 77): SifQova "kbyov ovgavl-wv 'v 745: Tcdkiv U^okev a naoog, 
formam a tragicis non alienam oQaviwv scribi velim; propo 
snit enim eam Dindorfius Aesch. Snppl 808: iv^e d' 6fi(pav 
OQavlav cc SM : yevog yciQ AlyvTtxiov vßqiv, et O. Col. 1466: 
IWiyS« ^fiov ' ogavla yaq, — Ion. 797 : al&eQa tcoqgü) {TtQooio 
codd.) yal-ag 'EkXavlag] facili emendatione scribo: al9^ 
anoTVQo yal-ag. — E dochmiis clandis eximendas est diph- 
thongi correptione v. Bacch. 1006: xalqo} ^rjQevov-aa nf'L 
Item, cam post dochminm claadam liqneat dochmiam non 
posse incipere ab enclitico, diphthongum corripio in Phoen. 187: 
eu^erai ABqvaii^ re öcoaeiv TQial-vfjc. 

Sunt autem dochmii claudi, qui videntur respondere doch- 
miis puris per synaphiam metricam cum sequente conionctis. 
Quamqnam multa inter se respondere opinatus est Seidleras, 
quae non convenire inter seeditores post cum consentiant: Phoen. 
114 (oo 147), 194 (^ 170), 196 (oo 172), 323 (co 331), Hec 1075 
(oo 1059), Or. 154 (cv 142). Alia eius usus exempla IsTare 
possumus diphthongi correptione: Pers. 657: ßakijv aQxoiogc^ 



Digitized by VjOOQ iC 



. De irratlonalitate stadia rhythmica. 848 

664: 07tü)g xaiva js ytlvrjg, Ant. 1307: vi fiovTt avtaiav co 
1330: cJ naXXiOT ifiiSv ifiol %BQfilav\ alia toUantar emenda- 
tionibna: Sept. 698: /u^ ^TtoTqv-voV xcmog ov x£xAiy-a6t ßiov 
fj w^aag 'Vp 705: TtaQS-arcmev' iTtel dalfimv \ h^fiarog iv 
%Qonal'<f, nbi pro dalfitov Hermannas reote nkvötov] veraas 
antem eins, coi in Oed. Col. respondet v. 1478: Ylaog w Salfiov 
Qimis incerta est lectio; lacana enim, qaae in Laar. intercedit 
post Yva)4>v maior esse videtar, Jloaeidawvlfp L antem vel 
noa€iöaovl(fi recc. codd. glossema est. Qui aatem Weckliniam 
sequens seribit Phil. 188: a d^ cc&vqooto^ovg^ \ axw (a-^vQo- 
ato^og L), ei non licet in antistropha v. 177 retinere Lanren- 
tiani ä naXaiiai &vrpi;üv, abi d'ewv Lachmannns. Item qnod 
Hipp. 826: ßaqvnozfiovy yvvai 'v^ 845: ^kXeog, olov el-dov Skyog 
iofiwv pro yvvm codd. PC habent rX^fiov, nallo modo ferri 
potesL 

Sedis aatem eins, qaae antecedit arsin irrationalem, so- 
latio non admitti videtar. Nam qaod Hipp. 1272: Ttotarai 
i' im yal-av evctxrjrov ^' | alfxvqov ifcl itovxov Seidleras 
(p. 54) sablato ln\ priore in dochmioram formam redegit, param 
probabile. Si enim ea cam verbis antecedentibas coniangemas, 
resilient choriambi anaclomeni, qaod metram maxime sensai 
idoneom est, claadit eos pherecrateas, at Herc. far. 681 ^x^ 695. 
Sie enim scribo: cäxt;TaT(^ Ttriqif, Ttoxa-xat d* ini yalav evayfj 
^* (cf. Pers. 466) alf^vQov t i/tl Ttovrov. — De Herc. für. 
T.887 iam sapra dictam est. 

Si igitnr dochmio claado versas claaditar, qaemadmodam 
trimetrom iambicam pleramqae desinit in verbam e daabas 
ploribosye syllabis compositam, in monosyllaba vero ita tan- 
tarn, si cam antecedente verbo arte coninngantar vel alind 
monosyllabom antecedit , ita et in dochmio et in aliis metris 
elaadis aecidere oportet. In trimetro enim respirationis mora 
ante thesin extremam ea de cansa evitatar, ne metram claa- 
ditatem qaandam sibi contrahat, item a elaadis metris ante 
thesin extremam exclasa est respiratio sive caesnra, ne arsis 
spatiom ita qnoqae satis amplificatam eo magis aageatar neve 
namems, com continaam eam esse aares vixdam percipiant, 



Digitized by VjOOQ IC 



844 Hugo Josatz 

non tarn tnmere quam rampi videatur. Qnae cum ita sint, 
in dochmÜB his: Sept. 699: xvQi^aag' jdeXavaiyig d' k düi 
do^iüv reote Weilias Ix d'; Phil. 517: dofiovg, %av h ^^v, 
Hermannus : tav -S^ewv] Or. 147 sequor codd. M et Y (sec. man.) 
lectionem: Xd^ axQBfxaiov {axqBfjtalav vulgo) cug vn oqocpoy 
(pigcj ßoav. Concessus yero est monosyllabi usus, si adhibetnr 
encliticum: 

Or. 146: g>lXa, (ptivei /uoi.oo 159: q>€Qoiiev(p xaqiv. 
Phil. 845: cJv d' av afielßt] fi \ avd'ig, ßaiav fiot, 
ßaiavj w rixvov, 
ow 828: evahg fnilv \ eXd'Oig, evaliov 

Praeterea poetae monosyllabo clandebant dochmios claados 
iD exclamationibofl, quas uno spiritu pronnDtiatas esse veri- 
simile est: 

Ai. 694: Iw ho Tlav IlävoülOl: iw Uo vvv av 
Soph. EL 1084: vtiwinog, (o nal nalfK) 1092: vvv vnox^t^ 
valeig. 
Hipp. 365: ici pioi, (pev q>ev od 672; iai ya xai ({mg- 
Eur. El. 1177: iw Fa xai Zev \ TtavÖBgxha, melios 
Nanckins : iio Fala xal Zev navöequiita, 
'v 1190: lih Oolße, aav vfxvrioag dlxav. 
Bacch. 1169: tI (xbqod^vvug a; cv> 1083: tI juct^w 
Tkdf4(ov; 
Hec. 1056: lo /loi 'yci, 7ta ßtS, nä atu}, na nHoia; 
Hipp. 814: alal tok^ag, w Ddf., cJ toi^ag PC 
Qaibos addenda fortasse Sept. 134: av d^ ^Qf]g q>ev (f^v 
((\i 1\Q: all* (o Zev Ttateg), Dindorfius eiecit g>ev q^ev] et 
Herc. für. 1052: g)6vog ooog od'' AM. a a. 

Ea autem absarditas {deivotrig: fihQov deivov, wg ol x^^' 
afißoi Demetr. de el. p. 251; vel aytXrjQorrjg: tqiwv kfBlt,9 
(iccxQuiv xeifiivwv oxlrjQov ylverai to noLriixa Aristid. Qnint 
p. 55 Mb.), qaae inest in nnmero, eadem expressa est verbis 
metrorum clandoram extremis, qaibns id proprium est, nt 
grave terribile vastum qaidqaam significent. Nam cnm iam 
ab Hipponaete in choriambi fine adhibeantnr verba gravitate 



Digitized by VjOOQIC 



De irrationalitate stadia rhythmica. 345 

partim generosa partim scnrrili praedita velat ^lydH, ^iytj^, 
^lyevg, Ttakfivg, q>aQ^aiMg (q>agiJ^ax6g?, cf. Eq. 1405), rcvQyot, 
%oi%oq\ nigra, nvqdv, ngid-al, fia^a, alia, tum apud tragicos 
in fine metrorum daadoram inveniaSy nt ita dicam, thesanram 
tragicae ampullae. Sed de eis adi ipsos poetas. 

Hihi yero restat, nt afferam cetera claadorum metrorun 
genera. Inyenitnr antem claniitas in pedibns incompositis 
generis hemiolii. Cretico enim nnmero tribno metra, qnae 
loDgis trisemis factis ynlgo expediri solent: 
Sept, 346: ogxava nvQydSrig' 

'V/SSS: cormptum, ofif-ia ndSg akyvvei Well. 
Cho^ph. 587: Ttovrial r' ayualai xvwdaXwv avralwv 

'V/öOT: xai yvvaixwv q>Qaaai rlafnovaiv navxoXfXOvg, 
Cho€ph. SOßsq. = 8l8a? 
Cho^ph. 819: xal tot* fiöri tzXovtov 
<v»831: negoitag %* Iv cpg^aLv. 
Sopb.E1.1608q.: oX^iog, ov a %Uiva 
ya TtOTB Mvxrjvalcjv 
cv)180 8q,: ovre yag 6 rav Kgiaq 
ßovvofiov ^€X(ov axTav 
504 sqq.: a üiXonog & ngoad-ev 

TtovXvTCOvog {noXifc. codd.) IrtTtBla, 
(og ^ifÄoXeg alavrjg 
Tade y^. 

€v%€ yag 6 novriöd^Big 
MvgxtXog ixotftd&tj, 
'\' 510 sqq.: nayxgvacav \ ix dlq>g(ov 
övOTavotg \ alxlaig 
ngo^^i^g \ ixgiq>d'€lg, 
ov %L Ttia 

tXinev kx Tovd^ oixov 
novXvTtovog (jcoXvtc, codd.) alxla. 
Oed.Col. 12 Igq. : Ttgoaöigxov, 

Xevaai vtv, TtgoOTttid-ev 
TtavTaxfj 



Digitized by VjOOQ iC 



346 Hugo Juttts 

'V. 151 sq.: akl^ ov (xav 

iv y ifiol TtQoa&fjaeig 
rdad^ ccQag, 
Trach. 653 sq, : vvv ö' ^Qr](; | olatQrj&elg 
i^ikva^ iniTtoviav afnegav, 
<v661 sq.: vag Tteid-oig \ uayxQlarfp 

avyxQod'eig \ im ftQoq>avaai dnjgog, 
Trach. 828 sq.: tfineda xarovQlCei 

Ttvig yä(j av 6 /uij kevoatov 
'V' 838 sq.: q>liyidaTi; fieijayxatsa 
d* afif4iya viv alxll^ei. 
Trach. 846 sq.: fj nov oXoa OTivei | ^ Ttov aöiviSv x^Q^^y 
sequitur telesilleam claudnm: riyyet öcckqvwv axvav, ^ 857 sq.: 
S %6t€ &oav vv^q)av \ Syayeg htit aiTteivag \ %äv^ OixoUag 

Phil. 832 sqq.: l'^' Xd^i ^oi /raiijwy 



7rwg di /not Tavrev&ev 
q>QOVTldog' OQ^g ffiiq 
TtQÖg %i fnivofiev nqaaaBiv. 
«V 848 sqq.: vnvog avTtvog kevaaeiv. 



i^idov 07t<f TtQa^eig, 
ola&a yag ov aidiS^ai, 
Troad. 512: Movoa, xacvtSv vfinüv^bS2: Ttqbg /rviag wfjua- 
d^, Adde Bacch. 598. Post dochminm creticns irrationalis 
Ion. 695: q>lXai, tvotsq^ i^^ \ dea7tolv<jc^\^ß76: oqio dctx^'c 
xal I Ttevd'lfiovg. 

Non claadicare videntur vv. Andr. 275 : ^Idatav ig vanav 
00 285: ovQeiäv Tttdaxwv, Phoen. 1021 ~ 1045. 1287. Ear. EL 
1157. In aliis autem metris, qaae huc spectare videntnr, nescio 
an insit bacchins irrationalis cnm cretico conianctus: Troad. 
579 sqq. oo 583 sqq. 

Venio ad glyconea clauda. In quibas syllabae paenal- 
timae irrationalitatem non ita esse explicandam, nt qaemadmo- 
dam in choriambico anaclomeno choriambam inseqoatur arsis 



Digitized by VjOOQIC 



De irrationalitate stadia rhythmica. 347 

anceps, inde efficitnr, qnod inter glyconenm et choriambicam 
anacloinennm nolla intercedit necessitndo, nedam ea, qnae a 
metricis dicitnr iTtucXomq fiitQwvj tum inde qnod gljconeam 
arsi altima irrationali ntens eisdem legibus accipit longam 
qnibas clanda alia. Qaamqaam in eo metro ab editoribos 
peccata sunt plnra, qnam qnae enamerari possint. Sed ez- 
emplis rem explanabo. Sant enim (ex. gr. Wolffins in ed. 
Tenbn. in ns. schol. pp. 127. 131), qni dactyli cjclii sedea 
potias qnam tempornm, qnae metris continentnr, convenientiam 
secati scripserint invitis codicibns Ant. 104 sq.^ 121 sq.: 
auigag ßXiq>aQOV JiQxal" cv) alfidrwv yiwOLV nltjo^-- 
(üv vn€Q ^ei^Qiav f^okovCa val ts Tial Ct€q>avwina TCVQywv. 
Vel metrornm divisionibns, qnales extant in codicibns, nimis 
freti sunt, nt Ant. yy. 814 sqq. 'X; 832 sqq. dirimerent hanc in 
modnm: 

axTaVf ovd^ v^ievalwv 

fynkijQov, ovo* l7tivi(i(pet6g 

nw fii fig vfAVOQ 

vfivrjaev, aXX* !dxiQov%i wfKpevcw, 
oo%«alv t' oidafia XelTcei, 

xiyyai d* vtc" 6q)Qvai TtayxXavxoig 

deiQoiöag' q: fie 

dalfjiOiv ofioiotoTav xatevva^ei. 
Qnae ita ordinanda, nt syllabae, qnae clanditatem efficere Yi- 
dentor, cadant in basin metri seqnentis: 
Xim t' oidafia kel-nei, niyyei 6* vu oq>Qvot itay-xkai- 
Totg deiQadag' ^ fi€ öal-ficov ofioiordrav Tcatevva^ei. Cf. Eur. 
Sappl. 956 sq. oo 964 sq. El. 709 sq. oo 722 sq., alia. 

Dltimae antem dnae periodi sjUabae utrnm pedem dandnm 
efficiant an bina tempora trisema cum illo Antigonae loco (816 
^833) tum aliis (Sopb. El. 123 'v; 139. Ai. 597 cv 610. 604 csd 
615. 1191 CV) 1198. Ale. 576 'v; 586. Med. 159^183. Hipp, 
130 'v 140. Hec. 926 ^ 936. Eur. El. 174 'V; 197. Iph. Tanr. 
1093 CV) 1110), in medio relinquo. 

Restant antem glyconea clanda locis bis: Ant. 1 122 oo 1133. 
Trach, (1006) ~ 1016. Phil. (1128)~1151. Med. 851 «v 861. 



Digitized by VjOOQ IC 



348 Hugo Jusatz 

Hipp. 141^151. 150 'v 160. 741: rag rjl&iTfotpaelg avyag 
(atayag Weilius)'^ 751: x^^^ evdaifiovlav &vatolg (sie Naa- 
ckiufi et ante eam Branckias, &€olg codd. et Weilios), in quo 
emendationem Naackianam praefero, qaoniam param glyeo- 
neom alteram^ qaod dicitur, nusqaam invenitor ad strophae 
finem positum apad veteres poetas, apad recentiores in strophis 
asclepiadeis III et IV, qoae a poetis lesbicis adhibitae esse 
nonyidentur; Eur. Suppl. 1008 no 1030. Hei. 1462 c>5 1476. El. 
II600I31 et fort. 167 (seeundum PluL Lys. c. 15), IpLAul. 
789, item invenitnr claaditas in pentapodia pseudologaoedica: 
Bacch. 887 (c\5 867), in telesilleo: Ai. 198. 200. 704 cv 717. 
Trach. 848^859. Troad. 514 00 533. Iph. Anl. 799; in ascle- 
piadeis: Simonid. frg. 32, 3. 0. R. 870 cv 880. Ant. 706(?o7lS. 
708 ~ 720. 786 'v; 796. 945 sqq. Soph. El. 836 co 848. Trach. 
851 cv 862. Phil. 681 ^.697. Ale. 984^995. Hipp. 734^744. 
Quin ne a choriambicis qnidem aliisqae metrig anaclomenis 
abesse videtnr claaditas: Trach. 949^952. Hipp. 147 <^ 157. 
Troad. 515 ~ 535. Cycl. 502 ^ 510 'v 518. Abest vero certe 
a metris, qnae non desinnnt in thesin, ita nt in paroemiaco lo- 
gaoedico, quod dicitur, Eur. El. 740: xQV0(anbv %dqav aXU- 
^avTo scribendum sit afjLeixpavxay ut Yolnit Dindorfios; inpha- 
laeceo aatem Ion. 1236: kevac^oi de xavacp&oQal deanoiv^ 
{ö'anotva codd.) scribo xQEovotf. 

Est antem in Baccharnm yy. 72 sqq. cv 88 sqq. locus, quo 
altera irrationalitatis species tradncat ad alteram: tu fiaxo^i 
oarig evdalf^cjv \ reXerag d-ediv eldwg \ ßiOTccv ayiarsvet zri 
Nam quin in tertiis periodoram metris insit claaditas, non do- 
biam ; param enim Yerisimile est et ultimas periodoram theses 
esse irrationales et arses irrationales conferri ad theses ante- 
cedentes, qnippe a qaibas pleramqae dirimuntur caesaris. In 
prioribas Ycro periodoram metris binis inerit akoyla fj iv ^v^- 
^olg\ nam quamqaam pleraque metra in Ycrbnm desinant simnl 
cum thesi, qaae seqaitar arsin irrationalem, tamen neque hiatns 
post thesin illam usqaam inYonitar et semel (y. O^s) metrorum 
synaphia metrica accidit, qaa re excladitar claaditas. Itaque 
periodi ita comparatae esse mihi Yidentnr, at in primis alte- 



Digitized by VjOOQ IC 



De irrationalitate stadia rhythmica. 349 

risqae metrls arsis irrationalis compensetur thesi seqnente, com 
aatem ad tertia raetra yentnm est, ipso periodi fine thesis 
extrema fiat rationalis, pes aatem clandas. Qao fit nt bina 
metra, qaae ceteram ad telesillea magis quam ad ebori- 
ambica anaelomena ineÜDare videntnr, seqnatiir bypercata- 
lectam. 

Eodem aatem modo claadicant interdam metra dactylo- 
epitrita et vere logaoedica, cam arsis irratioDalitas non aliam 
teneat sedem qaam in irrationalitate dnplici. Qnod inest in 
eis et post membra, qaae e dactylis constare yidentnr (Simo- 
nid. frg. 57, 4; Baccbylid. 2, 2; 29, 3; Ear. Troad. 258 'x? 267. 
El. 701^715; nnmeri continaitas claaditate non interrampi 
ridetar: Pind, Ol. VI v. 54 (ceteroqain brevis) et Py. I str. 2) et 
post membra ex epitritis composita: Stesiebor. frg. 32, 2 (clau- 
ditatis exemplam yetastissimam?), Simonid. 4, 4. Baccbylid. 
13, l. Melanippid. 6, 2 (?), Pind. Py. IX str. 2; in versibas vere 
logaoedicis: Ion. 1480: %bv kX(ztoq>vä nayov i^aöauy vv. 1482. 
i486. 1494. Hei. 657. 680 sq. Ale. 586 (?). 

Haec babni de irrationalitate qaae dicerem. Qaae aatem 
exposnimas, ea brevi complectamar sammario. 



Wpnger Studien. XIV. 23 



Digitized by VjOOQIC 



Sammarinm. 

Prooeminm: Rbythmicae graecae rationes, qualesavi- 
ris doctis adhuc traduator, et Aristoxeni praecepta violant 
neque adhiberi possnnt ad poetarnm metra, nisi vis eis infertor. 
Itaqae qni arbitrariis syllabarnm ant correptionibns ant nimiis 
prodnetionibus effieinnt pedum singuloram aeqaalitatem nnme- 
roramqne coneinnitatem , non sunt seqnendi (pp. 175—180). 
Loci enim, quibas nixi viri Uli efitenatam prodacendi et cor- 
ripiendi licentiam sibi vindicarunt, non recte ab eis inteliecti; 
qaos si inter se eonferimas atque examinamaSf elncet finibas 
sat angnstis circamscriptas esse tempornm rhythniicornm de- 
cliDationes a syllabarum spatiis eis, qnae metricorum doctrinae 
sabieeta sunt (pp. 181 — 188). 

Tam exponitnr de praecipais rhythmieae doctrinae fon- 
tibus quid indicandum sit; Aristoxeni praecepta , qaae libri 
üToixüwv ^vd'fjtvKiiv alterius exordiam integrnm esse vulgo 
crednnt, ex eodem libro primo excerpta sunt, e quo Pselli 
TtQola^ßavofisva elg Trjv ^v&f.iiTcrjv incarr^f^r]v] deniqne de ne- 
cessitadine, quae intercedit inter Aristidem QQinctüianiun et 
Martianum Capellam, quid sentiam (pp. 189—195). 

Pars I: De irrationalitatis natura. 

Quid senserint viri doeti de irrationalitate, imprimis G. Her- 
mannus et Aug. Boeckhias (pp. 196 — 198). 

De dnabas capitis de irrationalitate Aristoxenei paitibas. 
Aristoxeno dnce confertar irrationalitas rbythmica cum ea irra- 
tionalitate, qnae pertinet ad harmonicam; dispatatar, qnae 
inter valla ab Aristoxeno dicta sint rationalia, qnae et qualia 



Digitized by VjOOQ IC 



De irrationalitate studia rhythmica. 351 

inationaliai quid sit ^rjrov et ai.oyov, quid ro xara (dSQog Qrjrov 
et to xara Toig rtSv agi&^cjv fiovov Xoyovg Qtjrov, de paral- 
läge, de aliis rebus (pp. 198—247). ünde elucet duas esse 
irrationalitatis species, alteram gimplicem atque absolntam, 
qnae spectat ad pedes singularcs, alteram vero, quae invenitur 
if Qv^fioig, pertinere ad tempora bina. 

Adambratur universa Aristoxeni de temporibns explanatio, 
maximeque quae in ea de temporibus irratioDalibus docuerit 
et quae eorum sint indicia, expouitur (pp. 247—258). 

Pars II: De irratioDalitatis sedibus. 

Aristoxenns doctrinam suam non ad omnia metra pertinere 
^olait; quae autem non curavit, ea yocantur ansiicpalvovta 
(pp. 258—268). 

Irrationalitatis sedes indagantnr legibus tribus. Primum 
de ea irrationalitate, quae inest Iv ^v&f^olg. Ostenditur thesin, 
qnae sequitur arsin irrationalem syllaba aneipiti expressam, esse 
iirationalem, cum nee solvatur nee caesura ab arsi illa diri- 
mator (lex a Porsono observata); quod accidit non modo in 
oltima trimetri iambici et tetrametri trochaici syzygiis, sed 
etiam in priore tetrametri parte, in metris choriambicis ioni- 
eisqne a minore anaclomenis, in glyconeis telesilleisque, aliis; 
simal exponitur, quid e sedibus irrationalibus de pednm com- 
positorum origine effici possit (pp. 268—319). 

Alius autem irrationalinm binorum temporum ordo diver- 
saqae nameri natura et origo inest in trimetro iambico ante 
semiqmnariam et in prioris tetrametri trochaici partis fine 
et in aliis eiusmodi metris (pp. 320—332). 

De altera irrationalitate, quae spectat ad pedes singulares. 
Qnae inyenitur, ut iam antea sparsim demonstratum est, in ver- 
^nm periodorumve exordiis, tum in arsibus extremis inesse 
eonsentanenm est (pp. 332—334), maxime autem in clausulis 
metromm claudornm, de quorum natura et generibus expo- 
flitnr (pp. 334—349). 

23* 



Digitized by VjOOQIC 



L Zu Plantns' Bacchides. 

In dem kanstvollen Finale fttbrt die feine Scbattirnng der 
Charaktere hier nnd da auf eine von der gewöhnlichen ab- 
weichende Vertheilung der Personen. Ohnehin geben die 
Handschriften, die zum Theil (besonders CD) jede Bezeichnimg 
unterlassen, znm Theil schwanken, auch geradezu Unmögliches 
bieten, freien Spielraum. Der polternde Nicobulus hält länger 
und energischer an seiner sittlichen Entrüstung fest als der 
behäbige lässigere Philoxenus, der selbst gesteht, dass er 
in seiner Jugend ein lockerer Vogel war. Jenem kommt es 
zu, den Spott der Schwestern gleich zu Anfang übel zu nehmen, 
während dieser sich nichts daraus macht. Also 1125 NICO- 
BULUS. ut videntür\deridere nos. PHILOXENÜS. sine suo lii- 
que arbitratu. Wie nun die Spottreden immer boshafter werden, 
muss wiederum Nicobulus die bittere Bemerkung dazwischen 
werfen (1132): wir haben es nicht anders verdient, meritohie 
nobis fiiy qui quidem hüc venerimus. Er fährt denn auch anf 
die Mädchen los, als diese Anstalten macheu sich zurfick- 
zuziehen, und hier giebt der Vetus, dem schon CamerarinB 
gefolgt ist, auch das richtige Zeichen (1140): ilico dmbai\fna' 
7iele: haec oves volünt vos. Aber auch die gleich darauf (1142) 
erfolgende Drohung gehört ihm, wie im Widerspruch znm 
Vetus der Lipsiensis richtig angiebt: haic oves vobis malm 
rem magnam quom (quam B cum rell.) debent dabunt. Schon 
die spitze Wiederholung des Ausdruckes 'haec oves* fflhit 
darauf; vgl. auch 1172. 

Von den beiden Schwestern spielt die eine die vorneh- 
mere Rolle der Hausherrin, sie hat die führende Stimme; die 



Digitized by VjOOQ IC 



II. Za Aischylos. 353 

Sehwester begleitet sie mit witzigen und anmnthigen Bemer- 
knogen. Schwerlich würde NicobnlusV. 1122 im Plural sprechen: 
otis nas vocaru pessumaS, wenn nicht beide Schwestern bereits 
das Wort genommen hätten. Demnach wird 1121 mitBrach- 
fflaon nnter beide zu vertheilen sein: A quid höc est negöti 
nam, amabof | B quis hdsce hue oves adSgilf 

Pistoclerns erklärt dem Ljdus, dass er sich drinnen bei 
den Damen nicht als Pädagogen aufzuspielen habe, V. 139: 
non pdr videiur neqve sü consentaneunif Quam haec intus 
{kaec intus inius CD) sit et cum amica accubet . , . praesente 
una Ulis paedagogus ut stet (der letzte Vers nach 6. Hermann). 
Im zweiten Vers kommt Vahlens Conjectur 'quem ephebus 
intos Sit' der Absicht des Dichters am nächsten, aber den 
Spuren der Ueberliefernng, wie sie in CD yorliegen, schliesst 
sieh noch enger an: ^quom atumnus inius sit.' So wird dem 
zudringlichen paedagogus, der seine Auctorität auch geltend 
maehen will wo sie nicht hingehört, der emancipirte alumnus 
unter die Nase gerieben. 

V. 123: i stultior es barbaro puticio ist doch wohl am 
passendsten ^ balbulo p^ herzustellen (vgl. Rhein. Mus. 
XXXXV 313). 



IL Zu AischyloB. 

Ghoeph. 763 ff. E. ist fiberliefert: 

vvv TtagacTOVfÄivif fioiy ndreg 

Zev ^€(Sv ^OXvfiTtltiiv, 

dog TvxccQ rvxBlv di fiov %vQiu)g 

Tcc ao3(pQoavvev fiaio^ivoig iäeiv. 

diadixäaat nav %7Cog 

eXccKov. 

Richtig hat Bamberger hergestellt öog %vxag ev rvxelv 

^Qi<ag. Die Ergänzung ev hatte sich in die folgende Zeile 

(ü(o(pQoowev) verirrt. Ich fahre fort: ra avfxq)Qoaiv (vgl. 786) 

fiaioiiivoig idelv, d. h. 'quae consciis videre est lubentibus', was 



Digitized by VjOOQIC 



851 0. B. 

die Verschworenen erfttllt zu sehen wünschen. Sie sprecben 
das verhängnissvolle Wort, das ihnen auf der Znnge schwebt, 
nicht aas. Sie verwahren sich, dass jedes Wort, was sie gesagt, 
in Dike's Sinne sei: öia dUag Ttav %7cog \ %Xaxov (Pauw: vgl. 624. 
Die Sylbe ai nach dUag scheint von einem Glossem dixaitag 
herzurühren, welches die Scholien geben). 

V. 790 ist Tode xaMjSg Tcrafievov einfach durch Interpunk- 
tion vom Folgenden zu trennen und als selbständiger Satz zu 
fassen: landabilis haec caedes. Apollo soll geben, dassAga- 
memnons Hans von neuem aufleuchte, 791: ev Sog aval^Biv 
do^iov avÖQog (überliefert ist in Strophe und Antistrophe aw- 
deiv: vgl. 523 nokloi ö^ avrjd-ov^ h.Tvq)kü)d'ivTeg axotip, htfin- 
TrJQcg nach Valckenaers Verbesserung für avfjkx^ov, in den 
Schol. erklärt: aviXa/mpav). Dazu passt das folgende: xa/ 
viv slev&eQlag q)(5g \ ka^ngov ideiv tptkloig \ ofifiaaiv «c dvo- 
q>BQag nalvTcrgag (mit Dindorf nnd Hermann). 

Septem 751 E. 

Der Chor hat von den Wogen des Krieges gesnugen, 

welche das Schiff der Stadt umbranden, und die Befürcbtong 

ausgedrückt, dass sie bezwungen werde (äiöoixa öh avv ßaai- 

levai fifj Ttolig daftaadf] 747 f.). Er begründet sie (749 f.): 

TeXetav yag TtaXaicpanav agav 

ßaqelat xaTakXayaL 

„Denn wenn ehedem ausgesprochene Flüche sich erfBIlen 
(vgl. 814. 678. Agam. 1386), ist die Versöhnung schwer.« Der 
Mediceus hat von erster Hand zileta mit Rasur eines Bach- 
stabens, von jüngerer Hand übergeschrieben : av. Der Scholiast 
las unmetrisch xiXeia; aber richtig erklärt er ßagelai xatai.' 
Xayal' övoxsgkg ro q)iXtü}d'ijvai avrovg dca rag xavagag. Er 
wollte TiXeia . . agäv verbinden im Sinne von viXeiai. . . 
aQaL, und nach oiQäv interpungiren, so dass 749 und 750 als 
zwei unabhängige Sätze neben einander ständen. Weiter liest 
man im Mediceus von erster Hand: ra d' oXoa nekofiev ova- 
TtaQiQxexai d. h. einfach ovg 7taQiQxetai. „Das Unglück (womit 
die Flüche drohen) erfüllt sich bereits in dem gegenwärtigen 
Eriegsgetöse qnd dringt unmittelbar an mein Ohr. " Offenbar 



Digitized by VjOOQ IC 



n. Zu Aischylos. 855 

hat aach der alte Erklärer so gelesen, denn das Scholion ra 
ÖS öeiva reXovfisva o v nagiQx^ccc r^xtiv ist sinnlos, wenn man 
nicht ov in ovg verbessert. Einen Gegensatz zwischen Armnth 
{Ttevofiivovg nach Conjectnr) und Reichtham (olßog 754) kann 
ich hier nicht augezeigt finden, denn nicht der Uebermnth, der 
die Folge des Wohllebens ist, hat über Theben das Verhäng- 
niss gebracht. Die Phantasie der Mädchen, an deren Ohr 
der Waffenlärm dringt, kehrt zu dem Bilde von Meereswogen 
and Sturm (741 ff.) zarttck. Die Aber die Mauer der Stadt 
stfirzenden Leichen der Krieger erscheinen ihnen wie der 
Ballast, welchen Eaufleute über Bord des zu schwer beladenen 
Schiffes werfen: 

TtqoTtQVfxva <J' ixßoXav cpi^ei 
avÖQoiv aXcpriOTäv 
olßog ayav 7caxvv&eLg. 
(Med.: kußoXviv, übergeschrieben a). 

0. B. 



Digitized by VjOOQ iC 



Druck von J. B. Hirschfeld in Leipzig. 



Digitized by VjOOQ IC 



LEIPZIGER STUDIEN 



OLASSISCHEN PHILOLOGIE 



HERAUSGEGEBEN 



0. RIBBECK H. LIPSIUS 0. WAOHSMUTH 



FÜNFZEHNTER BAND 
Erstes Heft. 



LEIPZIG 

VERLAG VON S. HIRZEL 
1893. 



Digitized by VjOOQIC 

I 



Digitized by VjOOQiC 



DE 

LEGIONIBUS ROMANORUM 

l MINBRVIA ET XXX. ÜLPIA. 

SCRIFSIT 

OTTO SCHILLING. 



L8ipd««r StodiMi. XV. 



Digitized by VjOOQ iC 



Digitized by VjOOQ IC 



Dnabns de caosis pennulta, qnae ad legiones Romanoram 
pertinent^ vel in dubio adhac relicta yel omnino non snnt 
traetata, qnarnm altera est, quod nostri demum saecoli viri 
docti cnra intentiore singnlamm legionnm bistorias enarrare 
eoepemnty altera, qnod hac potissimnm aetate band panci lapi- 
des yel recens effossi vel aecnratins descripti sunt. 

Qnod quidem maxime valet in iis legionibns, qnae in 
(Germania castra stativa babnernnt, nt band aliennm mibi vismn 
Sit res gestas casasqae duamm illarnm legionnm, qnae per 
saecnla in Germania Inferiore tendentes idem fere gessemnt 
et passae sunt, legionnm I. Mineryiae et XXX. Ulpiae, ana 
dispntatione perseqni. 



Digitized by VjOOQIC 



CAPUT I.*) 
De origme et nominihus legionis I. Minerviae. 

§ 1. De origine legionig. 

A quaestione omniam sine dubio difficiliima nobis inci- 
piendum est; qnae cum in historia legionis describenda qaasi 
fandamentum sit, quo neglecto opus yel perfectum stare ne- 
queaty quid in ntramqne partem de nninscninsqae sententia 
dicere fas sit, accnratissime est inquirendum. 

Guinam imperatori originem debeat legio I. Minervia, boc 
certe satis constat. Cassins enim Dio in libri LY. capite 24 
disertis verbis tradit Domitiannm xb ngcÜTov (sc. azqatont' 
dov) To li&ijvalov xb ev FeQfiavlff xfj xaro) constituisse ; neque 
yero si hoc testimonio careremns, dubium esse posset, qaoniam 

*) Siogulos viroB doctos suis locis laudabo. Hie eos tantum ennmerare 
satis habeo, qui plura de legionibus I. Minerria et XXX. Uipia prota- 
lerant: 

Groiefend: „legio" in Pauly Realencycl. lY. p. 871 sqq. et 901 sqq. 
Borghesi: „Sülle iscrixioni del Reno* in „oeuTres compl^tes" vol. IV. 

p. 202 sqq. 
Pßlzner: „Geschichte der römischen Kaiserl^onen Ton AuguatttS bia 

Hadrianus.* 1S81. 
muerling: „De legione Romanorum X. Gemina". Diss. Lips. 1S85. 

Libris atque fontibus praeterea usus sum his potissimum: 
Corpore inscriptionum Latinarum (soll Tolaminum numeri notantnr); 
Ephemeridis epigraphicae toII. I.— YIII. (Eph. ep.); 
Bramhachii corpore inscriptionum Rhenanarum (Bramb.); 
Wilmannsii exemplis inscriptionum Latinarum (Wilm.); 
Jahrbücher des Vereins von Alterthumsfreundtn im Rheinlande 1—93 (B.J). 



Digitized by VjOOQIC 



De legioniboB Bomanorum I. Minervia et XXX. Ulpia. 5 

omniam imperatoram ipsum Domitianum Minervam deam ma- 
xime habaisse in deliciis hand ignorarnnsO» qaippe qui in 
illiu8 honorem et templa consecrayerit et nnmmos percusserit 
plorimos et Indes constitnendos cnraverit Quinqnatria, qnae 
summa pompa caerimoniaqne sollemni esse celebrata testes snnt 
Saetonins^), Cassins Dio^), Statins 0> Martialis.<^) 

Qao vero tempore qnaqne de cansa Domitianns legionem 
I. Minerviam conscripserit, neqne Cassins Dio neqne alii remm 
scriptores docent; ne titnli qnidem, snmmnm mehercle in omni- 
bns antiqnitatis qaaestionibns snbsidinm, hac in re indaganda 
noB satis adinvant, cnm panci tantnm aetatis Domitianae ad 
illam legionem pertinentes reperti sint, eiqne tarn difficiles ad 
interpretandam ^), nt non desint, qni ne nnnm qnidem exstare 
arbitrentur.'') 

Itaqne nallins admirationem movebit inter viros doctos de 
liac re essß litem. Sed sno inre mirabitnr qnispiam , qnod 
taDta exstitit controversia, nt de decennii fere spatio certa- 
retnr; Rothias^) enim censnit legionem I. Minerviam anno 
S46/92 esse conscriptam, contra is, qni nnper in appendice 
de hac legione verba fecit, Sitterlingins ^) demonstrasse sibi 

1) Etenim GasBlus Dio LXYII. 1 haec memoriae tradidit: ßewv fjihv 
'/iiQtijv^A&Tivdv ig xa fiahaxa jJyaAAf. Saetonias v. Dom. cap. 15: «Miner- 
vuB, quam superstitiose colebat, somniavit ezcedere sacrario negantemque 
Qltia Be tneri posse." — Quintil. inst. orat. X. 1, 91 : »Gui magis Boas artes 
aperiret familiäre nomen Minervae." 

2) y. Domit. cap. 4: „Gelebrabat et in Albano quot annis Qninquatria 
Minenae, coi coUeginm instituerat, ex quo sorte ducti magisterio fungeren- 
tar ederentqae eximias venationes et scaenicos ludos, superqae oratomm 
^c poetaram certamina.** 

3) 1. 1. : xal 6ia tovzo xal xa HavaS-^vaia iieydXwq lai()ragf, xal 
^v cvrotc aydfvaq xal 7toiijx<5v xal XoyoyQ(i<po)v fAOvofjidx<ov xs xax^ txog 
e»? fliiflv iv x(p kXßavtf inolsi, 

4) SÜY. m. 5, 28; IV. 2, 64 sqq., 5, 24; V. 3, 227 sqq. 

5) IX. 23. 

6) cf. infra p. 11 sqq. 

7) cf. Freudenberg B. J. 57, 80. 

S) In »Mittheilnngen der Gesellschaft für yaterländiscbe AltertbOmer 
in Basel* I. p. 18. 

9) p. 72 et in indice I. A. 



Digitized by VjOOQ iC 



6 Otto Schilling 

yidetur post annam 837/83 non potaisse eam constitoL Qaibas 
terminis omnesy qoae de hac re prolatae snnt senteatiae i), 
circumcladontar. 

At certissimo argamento yetamnr stataere post annam 
842/88 legionem esse creatam. Hoc enim anno legionem I. Mi- 
nerviam in seditione Antonii Satumini^), legati Germaniae 
Saperioris, opprimenda ita esse versatam, nt cognomine ,,Piae 
Fidelis" a Domitiano ornaretnr, ex antiqnissimis eins titnlis 
lacolentissime apparet Quae qoamquam nnper a Ritterlingio 
(p. 13 sqq.) sagacissime et optime sont demonstrata, tarnen 
hoc loco nobis snnt repetenda. lUe enim cnm de legione 
X. Oemina ageret, obiter, licet argute sagaciterqne, de legione 
I. Minervia disputavit, nt nonnnlla iam restent, qnae de ea in 
medio reliqnit. 

Itaqne nt snmmam rei proponam, totnm Inferiorem exer- 
citnm, id est legiones I. Mineryiam, VI. Viotricepa, X. Ge- 
minam, XXU. Primigeniam simnlqne classem Oermanicam in 
seditione Antonii Satnmini, cnm Domitiano imperatori fidem et 
sacramentnm servassent, cognomine ,,Piarnm Fidelinm"' exor- 
natas esse hinc efficitnr: 

Uno eodemque tempore omnes illas legiones et classem 
Oermanicam cognomen illnd accepisse facile probatnr cum ei 
titnlis in vallis „Brohl" prope Antnnnacnm lantnmiis repertis 
(cf. p. 9 sqq.), in quibus omnes „Piae Fideles" cognominantur, 
tum ex aliis singnlarnm legionam ^) hand pancis aetatis Traiaui, 
rarioribns Domitiani. 



1) cf. Schiller „Rom. Kais. Gesch.** I. p. 532; Mommseo »Rom. Gescb/ 
V. p. 133 adn. 1; Aschbach „Wien. Sitz. Ber.« XX. (1856) p. 326; Pfitener 
pp. 77. 134. 221; Asbach »Westd. Zeitschr.** lU. p. IS adn. 11; Klein BJ 
25, SSsq. 

2) Quae quo anno facta sit, postquam dia haesitarant Tiri docti, nunc 
yidetar inter omnes constare; quod effectum est actis potissunum fratrom 
Anralium anni 843/89, quibos illonun sententia probatnr, qui censneront 
hieme inter annos 842/88 et 843/89 seditionem et ortam esse et sedatam. 
Accuratissime omnes, qui de hac re disputarunt, viros doctos enumeravlt 
Ritter!, p. 12 adn. 1, quem quaeso inspicias. 

3) cf. Ritterl. ind. I. B. 



Digitized by VjOOQIC 



De legionibuB Bomanorum I. Minervia et XXX. Ulpia. 7 

lam qoaestio exoritur, qaaenam Ulis legionibus occasio 
foerit tantnm sibi fidei et religionig praeminm comparandi. 
Et bella qaidem penanlta eaqne gravia invenies a Domitiano 
Nerya Traiano variis oam gentibns yariis de cansis eventa 
Tario gesta, sed nnllam, in quo pietatem fidelitatemqne mani- 
festandi facnltalipm adeptae sint legiones« nisi seditionem Antonii 
Satnmini. Primo enim saecalo nondom abosns iUe tempornm 
poBterioram irrepserat, nt propter res in bello ezterno bene 
gestas legiones cognomine ^P. F.^ omarentnr, sed rarns erat 
ornatas et plenus propria illa et nativa, quam prae se fert, 
dignitate (cf. Cass. D. LX. 15). Nam si omnes perlnstraveris 
legiones, tres tantnm invenies, qnae saecnlo primo cognomine 
„P. F.^ exomatae snnt: YII. et XL Claudias, qnae in seditione 
Farii Gamilli Scriboniani fide religioneqne integra seryata 
Clandii imperatoris imperinm defenderant ^), et II. Adintricem, 
qaae ab initio ipso a Vespasiano „P. F.^ nominata videtnr 
esse^), quod conscripta erat ex classiariis, qni omnium primi 
ad Vespasiannm desciscentes optime de eo erant meriti. Ita- 
que cum qnattnor nno fere tempore legiones einsdem provinciae 
et classem nna Germanicam (qnae sola omninm classinm hoc 
bonore affecta est) eodem cognomine „Piamm Fidelinm^ ex- 
omatas faisse constet, nön solnm non temeritatis videtnr esse, 
sed etiam necessarinm concludere bis omnibns propter eandem 
rem gestam insigne illud nomen esse inditnm. Qnod quam 
verum sit, etiam inde perspicitar, quod iisdem legionibus ab 



1) Si enim tecom computaveris, quaeoam Ulis cognominibuB insit vis et 
origo, concedes, credo, eas tantum suo iare sie esse appellatas legiones, qnae 
qttoquo modo contra imperatorem rebellanübos pio fidelique animo resti- 
^«rant. — Nam alia band pauca in usu erant cognomina, quibus, qaae in 
beUis eiternis laude dignas se praestiterant legiones, omabantur: Victricis, 
Fertig, Firmae, Feiicis, Oonstantis. 

2> cf. Cassios Dio LX. 15, 3: Klavöiog öhziati fxhv ndw xazideioev 
- . . • xots 6h ivabtiQO^aaq tovq fxhv otQazKozag aXkoii zi ztoiv i^fisl- 
tpaxo KoX z(^ za noXizuca avzaiv azQazoTCEÖa, z6 zb eßöofiov xai z6 hv- 
dixazov, xai K^Mvdleia xai niaza xai Bvasßij xai ngbq zfjg ßovX^g ino- 
POßao^vai X. z. X. 

3) cf. Ritterl. Ind. U. 



Digitized by VjOOQiC 



8 Otto Schilling 

imperatore grato ipsios cognomen „Domitianae^ additom est, 
de quo infra p. 12 disputabimus. 

Sed ii, qni censaenmt legionem I. Minerviam po8t annun 
842/88 6886 coDScriptam, adiavari yid6ntar titnlo Bramb. 680 
(n. 70) in vall6 ^Brohl*' reperto, qa6m post aDOom 854/100 
6886 po8itiim nomine Acntii, con8ali8 saffecti anni 854/100, 
demonstratar. Nam hoc in titnlo, quem vexillarii legionam 
L Mineryiae, VI. Victricis, X. Oeminae, alamm, cohortiam, 
clas8i8 Gonnanieae Hercnli Sazano 8acraranty legio L caret 
cognomino ^P. F.^, nnde si qnis conolnsorit illo tempore legi- 
onem cognomine nondnm fm88e ezornatam, sno iure fecerit Ut 
enim per 86 con86ntan6nm e8t cognomen tam ramm, tarn hono- 
rificam illa aetate^ tam brevi temporis spatio post praemiam 
acceptnm intermi880 non neglegi in titnlis legionnmi ita plane 
absurdum est cogitare alteram legionem in eodem titulo cog- 
nomine suo ^P. F.^ 6886 insignitam, alteri quamvis eodem cog- 
nomine exstructae dimidium tantum honoris tribni;.legit enim 
Brambachins ^leg. I. M. F.^ 

Haec suo iure aliquis condnserit, dico; sed videamos, nom 
re Vera genuina lapidis fnerit lectio, quam Brambachius et 
ante enm Eannegieterus statuerunt; nam cum nUtterae titoli 
pleraeque omnes perditae etatramento refictae*' sint, non se- 
curo animo in iis^ quae viri docti viderunt, acquiescendom, 
sed accuratissima indagatione res denuo inquirenda est'] 
Titulus quidem, qui servatur in curia Neomagensi, bodie malte 
est corruptior quam Eannegieteri aetate, ut vir doctissimns 
GaroluB Zangemeister, qui novum fecit ectypum, roganti mihi 

1) Nam ut dubitari nequit, quin AeutiuB idem alt atqae Acutios Nem 
consul suffectufl anni 854/100, ita fieri non potoit, ut ante consulatom 6e^ 
maniam Inferiorem regeret, quod Freudenbergius, cum primo qoidem con- 
tradizisset, postea ab Urlicbsio (B. J. 36, 100 sqq.) refutatus concessit (B. 
J. 38, 93 sqq.). ^ Atque Bltterlingius (p. 40 sq.) formulae „quae sunt sab 
. . . .* U8U rationeque in titulis accuratissime ezamioatis demonstrarit U- 
gatum re vera fuisse Acutium neque de munere praepositi vel praefecü 
posse cogitari. 

2) Breviter quae secuntur iam perBtrinxit Ritterlingius (p. 39 ado. 6), 
nee tarnen pertractaTit quaestionem neque diludicavit. 



Digitized by VjOOQIC 



De legiombus Romanomm I. Minenda et XXX. Ulpia. 9 

rescripserit ne vestigia quidem litterarnm apparere iis titali 
locis, qui ad haue qnaestionem pertinent Sed aliter For- 
tana nos valde adiuvit, cum ex dnobas titnlis ibidem ab üs- 
dem fere vexillariis eodemqne tempore — sab eodem scilicet 
Q. Acntio legato, lol. Gossuto centarione — dedicatis (Bramb. 
660 et 662) eas liceat restitaere litteras, qnae in hoc lapide 
sunt detritae vel diffioiles lectn. 

Age vero conemur qaae fnerit lectio gennina enncleare. 
Sunt aotem titali apad Brambachiam hi : 
T H-ERC 



Bramb. 660. 



LVI 


. VIPF • LX 


GPF 


• L • XXII P R P 


ETAL COCL* 


QS 


• Q • A CV T 


S V . 


C V M . 1» 


C O 


S S V T 1 


'II !i X 1 


L V 1 V 1 C 




P-F 


1 


O M 


ET 


HER SAX 




VEXIL 


LVIVICFLXGp 


ET-ALCOCLAG 


F Q S 


0,,/ A C V T 


S V • 


C V • M 1 V L 


COS 


S V T 1 . y ■ 


• L V 


' 1 V 1 C . F 



Bramb. 662. 



H <" R C V S A 
V E X ! L L A I? 
LI M F LVI VC T 
LX GP"EALCO I 
CLQSOACVT Bramb. 680. 

S V C V M I V L I (n. 70) 

COSSVTI[y]LVI 
VICPI 



Digitized by VjOOQIC 



10 Otto ScbUliDg 

In titnlis igitnr Bramb. 660 et 662 legiones VI. X. XXII. 
yidemus oraatas cognomine »P* F*" ad nnam omnes, nt inal- 
tero titulo P F qaadratarius inscnlpserit, in altero F vel ^ liga- 
turam. In illo antem lapide Bramb. 680 (n. 70) BrambacliiQs 
Kannegieterom secatns legioni I. Minerviae attribnit cogno- 
men F, legioni X. Geminae P, VI. Victrici primnm qnidem 
nullam, deinde P I, qood quin P F fnerit in dnbiam vocare 
non licet. ^) Qaoniam antem intellegi neqnit, cnr eadem ie- 
gio X. Gemina snb eodem Q. Acntio ab iisdem fere militibns 
bis »P. F.'' nominata in hoc titnlo dimidio cognominis amiBSO 
„Pia*" dicta sit, atqae patet in versa tertio L V I V I C T male 
lectnm esse, quia eadem legio omnibas fere in titnlis V I C P F, 
semel VI PF (Bramb. 660, 2), nnmqnam VI CT nominatnr, elncet 
in hoc titnlo esse legendnm 

in versn tertio: VIVICFproVIVICT 
in versn qnarto: L X G F pro L X G P. 

Qnae qnidem emendationes certae et necessariae esse vi- 
dentnr, quippe qnae testes qnasi habeant titnlos illos cognatos; 
iam restat, ut cognomen illud L I M F qnid sibi velit qnaera- 
mns, ad qaod defendendnm Frendenbergins contnlit tegolas 
dnas Bonnae repertas: L E G I F M^), qnod idem esse atqae 
L I M F probare studnit. Qnamqnam enim enm non fngit er- 
dinem cognominnm esse inversnm, tarnen non intellexit ordine 
mntato etiam sententiam esse mntatam^); immo et hie et istic 
F compendinm confidenter interpretatnr „Fidelis''. 

Sed nnmqnam siqnidvideo »Fideles'' cognominatae sant 

1) Eannogietems (Post. p. 170) et Janssen (B. J. 7, 44«) legendum esse 
censaerunt P C (ponendum curaverunt); quod ad titalos sepulcrales magü» 
quam ad dedicationem deo factam quadrare mihi videtor. 

2) Idem Freudenbergius eas edidit in „Festschrift zu dem inter- 
nationalen Eongress für Alterthnmskunde und Geschichte zu Bonn im 
Sept. 1868" p. 26. 

3) Kam quod dixit 1. 1. p. 73: „doch mit dem Unterschiede, dass 
auf beiden das F. dem M.(inervia) vorgesetzt ist, was wohl daher rOhren 
mag, dass die Ziegler bei den Stempeln bewegliche Typen gebrauchten, 
während die Töpfer meist hölzerner Formen sich bedient zu haben scheinen", 
rationem et viam plane neglexit. 



Digitized by VjOOQIC 



De l^oniboB Bomanorum I. Minervia et XXX. Ulpia. 11 

Qla aetate^j legiones, si fidem aliquo modo praestiterant, sed 
rPiae Fidelea*" aemper, ita quidem, ut F cognomine, si legi- 
tur 8oliim, ,» Felix'' potina vel „Firma'' significetar. Igitnr si 
recte se haberet F cognomen, legio I. Minervia „Firma^ (vel 
„Felix **) intellegenda esset. Malto autem gravins est, qnod 
L E G I F M interpretatas est: „fej. L Fidelis Minervia.** 
Inaaditam enim et plane absardom est legionis cognomen 
nativom et proprium a dea petitum postponi alteri, quo per 
tempos tantam legio ornata est. Immo littera F dnarum illa- 
nun tegalaram sine dubio ad „/^aviam*' domnm attinet, ut 
eo magis mirer Freudenbergium in hae re tam vehementer 
erravisse, quod et ipse in ezplicando alio titulo B. J. 57, 70 
(ü. 50) (quem p. 12 aceuratius traetabimus) hac interpretatione 
m& eBt, coUatis legione IUI. F. F. = „Flavia Feiice'' et co- 
horte I. F. D. = „Fla via Damascenorum".^) Itaque iam con- 
eedes tegulis Ulis Bonnensibus non posse demonstrari usita- 
tom fmsse legioni I. Minerviae cognomen F(irmae) vel F(elicis), 
qoia ne uno qnidem bonae aetatis exemplo probari potest. 

Ergo si deliberaverimus titulum hodie omnino fere dele- 
tum ne Eannegieteri quidem aetate corruptelis fuisse liberum, 
qoas ad cognomina potissimum pertinuisse ex iis, qnae modo 
de legione X. Gemina „P" et VI. Vict. diximus, satis per- 
Bpicue apparet, non temere coniciemus pro L I M F legendum 
esse L 1 M F. 

Ligatura enim statuta intelleges, qnomodo ter idem men- 
dam in cognomina irrepere potuerit: unius litterae spatium 
ä c(^ominibus obtineri cum recte animadverterit Kanne- 
gietems, primum F, deinde P, postremo T ex ligatura illa 
elicait, quod quidem nos, qui titulum gravissimis corruptelis 
inqainatum fuisse sciamus, non miramur. Accedit quod in titulo 
Bramb. 662 eadem ligatura „P. F. ** cognomina includuntur. 

1) HtulttB enim B. J. 59, 40 (n. 56), in quo legio L P M F appellatur, 
multo posterioris aetatis se esse testatur ipso nomine »Filippi*". Attamen 
credo lectionem neque integram esse neqae genoinam. 

2) cf. J. Becker: «Römische Inschriften des Museums d. Stadt Mainz ** 
Kr. 220 et ibidem: , Verbesserungen • p. 119. — 



Digitized by VjOOQIC 



12 Otto SchilliDg 

Qaodsi demonstraviinns legionem I. Minerviam Acntio 
legato Germaniae Inferioris cognomine „Piae Fidelis" iam 
faisse honoratam et recte p. 7 de ratione imperatornm illad 
praemiam legionibas tribnendi (Ritterlingiam secnti) diximus, 
concedes fieri non potuisse, quin una cum aliis legionibas 
Germaniae Inferioris , X. Gemina, VI. Yictrice, XXIL Primi- 
genia propter fidem in seditione Antonii Satamini sedanda 
seryatam „ PiaFidelLs " cognominaretur. Atqne idem aliis quoque 
caosis comprobari infra yidebimas. 

Itaqae post armum 842/88 legionem L Minerviam non con- 
scriplam esse demonstratum est. 

Et hactenns qnidem Ritterlingiam secnti snmns; iam an- 
tem facere non possumns, qnin eins sententiam impagDemns. 
Nam studio nimio accnratissima de omnibas Germaniae legio- 
nibas stataendi perdaetns et falsa unius tituli interpretatione 
fretus dixit (p. 72) iam anno 837/83 yel 838/84 legionem 
I. Minerviam esse constitntam. — Qao de titalo a Frendenbergio 
edito B. J. 57, 70 sqq. (n. 50), cum ad initia legionis eruenda 
sammi momenti sit, qaam accaratissime disserendum est Est 
aatem scriptas litteris pnlcherrimis iisqae ad unam omnibas 
optime servatis bis: 

L M A G I V S . L 

OVFDVBIVS 

MEDIOLAhJMIL 

LEG. I-F.MP. F.D.AR 

MORMC VST OS • 3 

A/FIDI.MARTIALIS 

A hN . XXXI . S T I P . XIII 
H . F . C 
Atqae primnm quidem • sammae difficaltates yidentar ob- 
Stare interpretationi compendiornm illoram, qaae in yersa qnarto 
legantar. Frendenbergius, qui 1. 1. de hac re yerba fecit, F. 
litteram, nt iam p. 11 dizi, recte interpretatus est FGaviam). 
Sed alterias, quod scrapnlos excitare potest, compendii D. 
iastam explicationem „D(omitianae)^ repadiavit propterea, 
qaod illa aetate nondum faisset nsitatam legiones imperatoris 



Digitized by LjOOQ IC 



De legionibiu Romanoram I. Minerria et XXX. Ulpia. 13 

cognomine exornare. Qaare cum aliam ex angnstiis viam 
invenire non potaeriti ad seqaentia litteram D. rettnlit ezpli- 
catam «IXnplariam)''. 

Sed miram L. Magii Dubii heredes in titnlo concipiendo 
rationem secnti easent, si „daplariam", qnod nraiins in titnlis 
sepolcralibus nnmqaam D. compendio notatar (cf. Bitterl. p. 15 
adn. 1), in hanc nnam coegissent litteram , contra mnnns ar- 
momm castodis, qnod sequitnr, nnlla fere littera detracta 
(«armorm cnstos*') scripsissent, qnamqaam abnndant titnli hnins 
ipsins Yorbi compendiis. 

Sed effngit sine dubio Frendenberginm — id qnod iam 
Ritterlingins (p. 15 adn. 1) ei obiecit — D. illud non solnm 
in hoc titalo inveniri, sed etiam in titulis legionnm X. Gemi- 
nae, XXII. Primigeniae et classis Oermanicae ^), neque nsqnam 
qmdem niai post P. F. — Itaque sie D. compendiam ezpli- 
eandnm est, nt non solnm ad hnnc nnnm qnadret titnlum, sed 
etiam ad illoSi qai omnes exercitns Germaniae Inferioris snnt. 
Qnare id qnod pancis iam Mommsenns in Eph. ep. vol. V. 
p. 202^) adnotaverat, rectissime mihi videtnr plnribns Bitter- 

1) cf. in. 3529: vet. ex c. a. leg. II. Adi.; III. 3560: vet. leg. 11. Adi. 
ex ca.; III. 4238: armor. est; III. 4242: a.c.; III. 4323: ca.; HI. 7688: 
exca. 

2) Tituli, a RiUerliogio (p. 15 adn. 1) collati, sont hi: Bramb. 651: 
1. 0. M. I Her. Sax. Sex. | Donnius | Yindex o leg. | X. G. P. F. D. et || com- 
milil tones 1. m. — B. J. 61, 73 n. 12: L. X. G. P. F. D. — Bramb. 140, d. 3: 
legXXn. Pr. P. F. D. — Bramb. 140, d. 4: . . g. XXII. Pr. P. F. DC. — 
Bramb. 673: SoleYiabas | G. Paccius | Pastor || vet | leg. XXII. P. P. F. D. 
▼.8.1m. — Bramb. 1377, g. 31: leg. XXII. Pr. P. F. D. — Bramb. 1626: 
Abnobae | Q. Antonius || Silo > leg. I. A || diutricis et | leg. II. Adiutri | eis 
et 1(^. UI. Aug. I et leg. IIU. F. F. 1 et leg. XI. G. P. F. | et leg. XXII. 
P- F. D. I ?. 8. 1. 1. m. — Bramb. 684: Matribus 1 suis | Similio mil || es ex 
cuse Ger | manica P. F. D. g Pier. Gresimi || v. s. 1. 1. m. — Bramb. 677 
(ineertos), 678 (quo in tit. iure, ut puto, Ritterl. coniecit pro Cob. Asturum 
P e D esse legendnm P F D.), 1982 (dubius). — 

3) Ad L. Magii Dubii titulum explicandum baec adnotat: „Litterae 
bonae aetatig snnt neque abhorrent a temporibus Domitlani, quem cum 
propter alias causas veri simile sit hanc legionem constituisse , ex hoc 
^0 scilicet Scripte ipso imperante probari ridetnr a conditore duo 
nomlna adsumpslsse, mox eo damnato abolita'*. 



Digitized by VjOOQIC 



14 Otto Schilling 

Mngins probasse littera iUa D. significari nDComitianam)'' et 
nlegionibns, qnae pietate et fidelitate sna imperatorem sum- 
mo pericnlo eripuerant^ non Bolnm cognomina P. F. donata 
esse, sed etiam ipsins imperatoris, id qaod multo honorificen- 
tins erat, cognomen impositam esse^.O Qnos enim moverat 
scnipalos FreadenberginSy optime idem de medio soBtalit-) 
(p. 15 sq.). 

Sed dixerit qnispiam duplex einsdem imperatoris nomen 
eidem legioni impositam cnm per se offensioni esse tum prop- 
terea, qaod aliis cognominibas sit seianetam. Qaod quidem 
primo obtatu videtar praebere offensionem; accaratias antem 
qaaerenti facile scrapulas ex animo evelletar. Origo enim 
dignitasqoe daoram illoram cognominam F. et D. legioai 
I. Minerviae tribatorum plane diversae sont. Namqae littera 
F. ante cognomen, qaod legionis proprium est, „ Minerviae'' po- 
sita efiScitar, at eodem modo, quo legio Uli., qaippe qnae a 
Vespasiano conscripta sit, FOayia) cognominata est, etiam leg. 
I. Min. ab ipsa origine cam domo Flavia conianctam fnisfle 
ostendatar. — Ergo ab initio legio appellabatar „leg. L Flavia 
Minervia''; qao declaratar tegalas illas Bonnenses p. 10 sq. 
commemoratas antiqaissima esse legionis monamenta, ad annos 
nimiram ab origine eins asqae ad finem anni 842/88 perti- 
nentia. 

Itaqae cam hieme anni 842/88 ad 843/89 ana cnm aliis 
Germaniae Inferioris legionibas Domitiano fidem servasset, et 
ipsa honorificoram cognominam „Piae Fidelis Domitianae'' 
particeps facta est, at in titalo L. Ifagii Dabii iare legatnr: 
„legio I. Flavia Minervia Pia Fidelis Domitiana", mira qoa- 
dam insigniam laadis camalatione nee tarnen ita difScili in- 
tellecta. 

Post mortem Domitiani cam senatores male oppressi et 
odio iracundiaqae incensi omnia fere, qaae sive ab imperatore 

1) Ritterlingii Terbis ator. 

2) In memoriam enim revocat legionem II. TVaianam, I. Macriana» 
(a Clodio Macro anno 822/68 in Africa constitutam), legionem YII. M- 
bianam, alam I. Dardan. Vespasianam. 



Digitized by VjOOQiC 



De legionibus Romanorum I. Minervia et XXX. Ulpia. 16 

JQFiBO institata erant sive ad memoriam eins servandam idonea 
esse videbantary fiirore et saevitia flagrantes delevissent^), ne 
le^ionarii quidem, qaamyis faator eis semper exstitisset Domi- 
tianns, mortui cognomen retinendum censaenmt. Neque vero 
<,F.(la?iae)*' cognomen, quo tarnen IUI. legio per saecnla est 
Qsa, postea in legionis I. Minerviae titnlis invenitnr. Qnae 
dlTersitas etsi dnbitationem excitare potest, nnm omnino, qnae 
de F. compendio statnimos, recte se habeant, tamen facile ex- 
peditnr. Qnartam enim legionem creatam esse a Vespasiano, 
eoias optima erat apad omnes memoria, cum nemo igno- 
raret, leg. IUI. Flayia Felix ab omnibus intellegebatnr Vespa- 
sim legio im. Felix. Neque qaisqoam nesciebat legionem 
I. Mineryiain conscripsisse Damüianum] itaqne legio I. Flavia 
Minenria non Flaviae domns memoriam Romanis servabat, 
sed anius DomüianL Gains cum Minervae deae nomine con- 
ionctio tarn arta erat, nt etiam »legio I. Mmervia" admoni- 
tionem tyraani inyisi efficeret; fortasse cognomen ab ea quoqne 
pedtnm expnnctnm esset, nisi deae foisset. Qnae cnm ita 
sint, &cile intellegimns Domitiani defnncti nominibus con- 
temptis iis tantam ornatam fnisse cognominibns legionem I. Mi- 
nerriam, qaibns invidia non inerat, „Piae Fidelis". — Om- 
nes igitar titali, in qnibns D. compendinm legitur post P F 
et F ante M(in.), ante diem XIV. mensis Septembris anni 
850,96, quo die de vita decessisse constat Domitianam, positi 
sint necesse est. 

Qua argnmentatione nisns Bitterlingias, cnm L. Magium 
Dnbium XIII stipendia in legione I. F. M. P. F. D. mernisse 
titolns indieet B. J. 57, 70 (n. 50), contendit (p. 72) legionem 
esse conscriptam anno 837/63 vel 838/84. Neque vero in 
titnlo legitur L. Magium XUl stipendia meruüse in legione 



1) Cf. SuetOD. ▼. Dom. cap. 23: »Contra senatus adeo laetatus est, 

Dt novisdme eradendos titulos oboleodamqae omnem memoriam 

decemeret.» Cassins Dio LXVIU. l : Mlaet 61 rov dofuztavov al elxovsg 
wrov, TtoXXal fjihv iQyvgal noXkal 6h xal ;f (wxxat ovoai, awextovBv^aav. 
^aerob. I. 12,37: „infaustum vocabulum ex omni aere vel saxo placuit 
eradL« 



Digitized by VjOOQ IC 



16 Otto SchilliDg 

L Minervia, sed mortuum esse, cum müüaret in illa legitme^ 
annos yixisse XXXI, stipendia fecisse XIII. Qni ntram ab 
initio in legione I. Minervia fnerit an alibi coeperit militare, 
ex illo titalo conclndere non licet. Tom demam Ktterlingio 
assentiremnr, si demonstrasset legionem I. Minerviam ex tironi- 
bas solis esse constitatam, qnod minime potait fieri. Immo 
cum per se consentaneam tarn certis testimoniis traditam est 
ad legiones novas creandas ab aliis legionibos, cohortibas, 
anxiliis, classibns milites et oentariones esse missos, qni robor 
legionis essent tironesqne exercerent docerentqae.^) NihU 
igitur impedit, quominus L. Magium Dabinm, priusquam in 
legione I. Minervia coeperit militare, iam alibi stipendia 
memisse arbitremnr, fortasse in anxilionim quadam coborte 
Oermaniae Inferioris, at non miremar taoere plane heredes, 
qui posnernnt titalam, de priore defancti militis officio minas 
nobili, laadare tantnm, id qnod malto honorificentios erat, sti- 
pendinm legionarinm. 

Itaqne L. Magii Dabii titalam efficere qaidqaam in certo 
anno originis legionis I. Minerviae definiendo negamus. Et 
demonstrare conabimar illo anno, qaem hoc ex titalo consti- 
tuere posse sibi visus est Bitterlingius, novae legionis con- 
scribendae neqae locom fnisse neqne caasam. 

Interim acquiescendam est in certissimo illo termino, qni 
seditione Antonii Satnmini definitur, ante quam aliqaid tem- 
poris iam in Germania Inferiore esse moratam legionem I. Mi- 
nerviam comprobatar illis tegalis Bonnensibas: L • I • F • M. 

Agedam perlostremus ab hoc termino profecti totam Domi- 
tiani, qnod qaidem hnias qaaestionis intersit, imperii spatiam, 
id est annos 835/81 asque ad 842/88^ et compatemos, quae- 
nam causa novae legionis conscribendae esse potuerit« Qnod 
quo melius eliciatur, antea, quam imperatores hac in re k6- 
cuti sint rationem, circumspiciamus; quae quaestioetad bane 
materiam illustrandam necessaria neque in Universum paryi 



1) EandexD rationem esse secutum Traianum in legione XXX. Ulpi^ 
conscribenda infra haud improbabiliter coniecisse nobis yidemor. 



Digitized by VjOOQ IC 



De legionibuB Romanoram I. Minenria et XXX. Ulpia. 17 

est momenti ad imperatorum potestatem einsque fines vel 
legibus vel usn constitutos emetiendos. 

Qaamqnam enim pleraeqae legiones qaibos de causis para- 
tae sint, non ignoramus, de nonnullis tarnen dubitari potest 

Atque Bitterlingius quidem, qui snmmo cam acnmine non 
solum de illius, quam tractandam sibi proposnerat, legionis 
bctis casibusque dispatavit, sed etiam permnltis, quae ad ali- 
amm legionam historiam pertinent, cum in adnotationibns tum 
in appendicibns modo obiter modo snbtili graviqiie quaestione 
operam navaTit, cum L. Magii Dnbii titnlo fretns anno 837/83 
rel 838/84 legionem I. Minerviam conscriptam esse statueret, 
haiiu rei causam invenit bellum a Domitiano cum Ghattis 
gerendnm. Quae sententia ei optime videtur confirmari eo, 
quod alii quoque imperatores „qui et ipsi moliebautnr maio- 
rem aliquam expeditionem " novas constituerint legiones, cnius 
rei exempla affert legiones XV. et XXIl. Primigenias, I. Ita- 
licam, XXX. Ulpiam, II. Traianam, II. et III. Italicas. — 
Sed videamus, num recto talo illius sententia stet. 

Atque XV. quidem et XXIL Primigenias legiones a Clau- 
dio imperatore esse creatas et iam antea omnes yiri docti 
(primus Grotefendius Paulyi enc. real. IV. p. 895) putaverunt 
et Ritterlingins ipse, Pfitzneri sententia refutata, recte demon- 
Btra?ii Kec tamen quam ille sibi finxit bellum Britannis 
inferendnm causa erat, sed insula „spatiosissima et gentibus 
ferocibus infensissima in perpetuum occupanda*"; itaque potius 
erediderim belle iam peracto legiones esse creatas. 

Manifestissimum autem est eadem causa commotum Traia- 
Dam imperatorem legionem IL Traianam conscripsisse. Nam 
Arabia paulo ante ab A. Gornelio Palma in provinciae for- 
mam redacta legio III. Cyrenaica, quae usque ad id temporis 
in Aegypto tetenderat, ad novam provinciam custodiendam 
remota loeum sunm cessit legioni IL Traianae modo creatae 
(cf. Pfitzaer p. 225). Eadem re Neronem, qui legionem I. Ita- 
licam conscripsit, esse adductum non contendam; sed si- 
millimam fuisse causam apertum est. Nam cum in Oriente 
maltos iam per annos motus Parthorum aliorumque barbaro- 

Lnpdgw Stii^U«iL XV. 2 



Digitized by VjOOQ IC 



18 Otto SchiUing 

rum popnlo Romano infestornm rem Bomanam sammam in 
periculnm dazissent, Nero magnam expeditionem paravit „ad 
Caspias portas*', ut Snetonias y. Neronis oap. 19 tradit, dod 
solum ut hostes hello devictos ab imperii Romani finibne re- 
pelleret, sed etiam nt tota Asia occnpata Alexandri Hagni im- 
periom renovaret Hoc enim consUium ut per se a Neronu 
indole non abhorret, ita confirmatnr eo, qnod legionem carii- 
vit conscribendam „ex senam pedam tironibns, quam Hagni 
Alexandri phalanga appellabat''. Itaqne si non provinda iam 
occupata, at tarnen occapanda, nt novam« legionem crearet, Nero 
addnctQS est. 

Aliter res se habet in aliis legionibas, quas Ritterlingins 
landayit, conscriptis. Nam cam Domitiano regoante dnae le- 
giones interissent % qaarnm in locam altera tantnm ab eodem 
imperatore erat snppleta , legio I. Minervia scilicet (cf. infra 
p. 23), altera iam erat supplenda; ob hanc causam legionem 
XXX. Ulpiam (cf. infra p. 31 sqq.) Traianns constitnit Et 
Marcus Aurelius, qni legiones II. et III. Italicas oonscripsit, 
nihil fecit nisi ut detrimentum multis annis ante in bello 
acceptum resarciret; interierant enim legio IX. Hispana in 
Britannia sub Hadriano et altera quaedam ^) (fortasse XXII. 
Deiotariana; cf. infra cap. II. § 1) anno 915/161 bello Partbico 
sub Severiano legato. Yides igitur stare non posse Ritterlingii 
sententiam, qni contendit (p. 72 adn. 2) nullam legionem 
inde ab Augusti temporibns in locnm legionis deletae con- 
scriptam esse.^) Neque eo fulcitur sententia eins, qnod in 
locum legionis IX. Hispanae neque ab Hadriano ipso neqne 

1) Qaod infra (p. 21) argumentis probabimus. 

2) cf. Schiller „R. K. Gesch.« II. p. 639. — Cassius Dio LXXI. % 1 
'O yaQ OiXoyaLGoq nok^fiov ^q^b, xal orgaronedov te oXov *^Pwfiaüeov to 
ino SsovfjQiavw xBxayfihov iv x^ ^Eksyeitf, x^Q^9 ^^^^ ^^ff U(>Atfwac, 
negtaxoiv navto&ev avxolg Tjysßooi xaxexo^evoe xal 6iig>&€iQe, — Lucian. 
quomodo hist. conscrib. sit21.25; Alexandr. 27. — Fronto p. 209et2ri 
ed. Naber. 

3) Falsa est etiam ea senteutia, quam idem protollt iQgionem XXX 
Ulpiam fuisse iam conditam, cum legio XXI. Rap. interiret, nt infra (pp. 24 et 
31 sqq.) cognoBcemus. 



Digitized by VjOOQ IC 



De kgionibus Homanorum I. Miner via et XXX. Ulpia. 19 

ab eins successore nova legio creata est.') Id qaidem ei con- 
cedendam est non post detrimentnm ullnm acceptum novas 
statim esse paratas legiones, sed multis persaepe annis inter- 
missis, tarn nimiroiDy com rernm necessitas, nt pristinum legio- 
nnm robnr restitneretur, postnlaret et aerarii pnblici copiae 
8i]ppeditarent.2) Neqne vero solnm belli casibns legiones esse 
degiernnt, sed etiam fieri potnit, ut ab imperatore propter 
laesun saeramentam exaactorarentar , qaod revera Vespasia- 
nam fecisse scimns (cf. infra cap. II. § 1). 

Itaque nt iam pancis, qnae modo protnlimns, comprehen- 
damus, certam videntnr imperatores in legionibus novis creandis 
rationem esse secnti ita, nt ant provinciae novae ocenpandae 
canga ant in locnm amissae legionis recentem conseribere 
solerent Nee tarnen nimia subtilitate enndem legionnm nn- 
memm anxie servantes, si forte nna alteraye earnm esse de- 
sierat, statim snpplementnm parabant, sed qnamdin ceterae 
ad imperinm exercendnm snfficere yidebantnr, exercitn qnamvis 
comminato eontenti erant; gravioribns antem bellis instantibns 
in locnm legionnm deletarnm recentes conscriptas esse re fac- 
tisque comprobatnr. 

Qnae si recte snnt dispntata, seqaitnr, nt bellnm Chattienm 
caoga legionis creandae esse non potnerit; neqne enim no7a 
erat occnpanda provincia neqne snpplenda legio ant deleta 
aut eianctorata. Atqne omnibns bis rebn^neglectis: si propter 
solom bellnm Chattienm Domitianns conscripsisset legionem, 
quot pntabis ei fnisse constitnendas propter bella Daeica et 
Sarmatica, qnae mnlto graviora fnernnt yariisqne perniciosa 
cladibos? 

1) Immo facile hoc ezpeditur eo, quod uterque imperator summopere 
&tadmt pacem servaie. Accedit, quod Hadrianus fines imperii a Traiano ac- 
<^$pti adeo non propagavit, ut eos potius minueret; itaque legione IX. His- 
pana caesa satia praesidii sapererat, quo imperinm Romanum defenderetur. 

2) Quod vel maximi fnisse momenti in ezercitu augendo minuendoye 
cam per se consentaneum est tum pro certo confirmatur dilucidis Snetonii 
v^biB V.Dom. 12: „£zhau8tus operum ac munerum impensis stipendioque, 
qood adiecerat, tempta?it quidem ad relevandos castrenses sumptus, nu- 
nienmi militum deminuere." 

2* 



Digitized by LjOOQ IC 



20 Otto Schilling 

Sed iam yideamas , qnos ex ratione illa exemplis modo 
probata ad hanc quaestionem fructus percipere possimas. Atqne 
imperii fines non propagasse Domitianam satis constat Kecesse 
igitur est legio I. Minervia conscripta sit in locom amissae 
cainsdam alterins siye hello deletae sive post seditionem factam 
exauctoratae. Qaoniam aatem ante rebeliionem Antonii Satnr- 
nini, quae sola, qnantam scimas, aetate Domitiani facultas oh- 
lata est fidei laedendae, legio in Germania Inferiore iam tetendit, 
elacet nihil restare nisi nt in locnm deletae legionem I. Hiner- 
viam constitutam esse confidenter credamas. Ergo si re vera 
ante annum 843/89 sah Domitiano legionem hello perisse de- 
monstraverimns, simal comprohatnm erit^) rectam esse, qoam 
protalimos de imperatornm in legionihus constituendis ratione, 
sententiam. Qaod demonstrare posse mihi yideor. 

Nam CassinsDioin lihri LXVIII. cap. 9 de primo bello 
Dacico Traiani inennte haec memoriae prodidit: 'O de TQaimo^ 
OQT] re ivreteixiOfiiva %Xaße %a\ Iv avzoig xa %e orda vä 
re f.irixavti^a%a xai %a aixfid^CDTa ro re arj/neiov ro ini toi 
Oovanov akov evQe. 

Qnihns ex yerhis luculentissime apparet exercitnm Bo- 
mannm a Decehalo rege gravissima clade affectnm esse, qua 
clade non solum Fuscus dnx exstinetns est, sed etiam castra 
tota cum armis machinisqne permultis ah hostihns capta aont. 
Sed, id qnod grayissimnm est, arjf^elov qaoqae in barba- 
rorum venit potestatem, quod quäle fuerit ex ipso namero 
singulari apparet. Si enim orj/nela esse recuperata Cassins 
Dio scripsisset, de cohortium signis cogitari poterat, quae ad 
ipsam legionem servandam nullius sunt momenti; ro ar^fulov 
autem nihil est nisi aquiia, legionis proprium numen, nt Ta- 
citus dieit, quo amisso legio prorsus dissolvebatur. 

Sed circumspiciamus , quid de eadem Fusci ducis clade 

alii rerum scriptores memoriae tradiderint: 

I 

1) £tiamsi ne nos quidem contendimus fieri non potuisse, ut ratione 
illa neglecta Domitianus arbitrio soli et libidini indulgens legionem coa- | 
deret, tarnen, si ceria eadem aetate exercitas augendi caasa occarnt, quid 
statnendam sit, dubium esse non potest. , 



Digitized by LjOOQ IC 



De legionibuB Romanorum I. Mlneryla et XXX. Ulpla. 21 

SaetoninsY. Domit. cap. 6: „ Expeditiones partim sponte 
sascepity partim necessario: sponte .... necessario ... in 
Dacos dnas, primam Oppio Sabino consniari oppressoy secnndam 
Comelio Fusco, praefecto cohortinm praetorianarnm, cui belli 
summam commiserat. " 

lordanis Get. § 78: „Tum Gothi band segnes reperti 
anna capessnnt primoqne conflietu mox Romanos devincunt 
Fuicoque duce exstincto divitias de castris spoliant magnaqae 
potiti per loca yictoria iam proceres snos, qnornm quasi for- 
tUDa Yincebant, non puros homines, sed semideos, id est. 
j^Aittis" vocaverant." 

Disertis igitnr verbis illi non tradidernnt legionem ab 
hostibas esse deletam, sed ingentem faisse cladem nno verbo 
Snetonins („oppresso^' scilicet, qnod et ad Sabinum et ad Fnscam 
pertinet), plnribns lordanis enarrat, qnippe qui ^evictos esse 
Romanos a GothisO dicat. 

Alias tarnen rernm scriptor, quem ex fontibns band parvi 
aestimandis historiam snam conscripsisse inter omnes constat^ 
HOS recte illud „orj/nelov'' Cassii Dionis intellexisse legionis 
aquilam testis est, Orosinm dico, qui in libri VII. cap. 10, 4, 
poBtqnam permagnas fnisse enarravit Domitiani clades, qnas 
tarnen acenrate describere cbnsilio neglexerit Tacitns, haec 
addat: „Domitianus tarnen pravissima elatus iaetantia sab no- 
mine superatoram hostium de exstinctii^ legionibus triamphavit. ^ 

Itaqae duas minimam legiones interisse sab Domitiano 
necesse est; qnarom alteram a Sarmatis cum legato simnl 
caesam esse Eutropius^) et Suetonias^) iisdem fere verbis 

1) cf. Cass. D. LXVII. 6, 2 : Jaxovq 6h avtov^ ngoaayoQCVio, aionsg 
jiov xal aitol iavvovg xal ol *^P(Ofjiaiol a<paq ovofjia^ovoiv, ovx ayvowvt 
on 'EX}jriVQ}v xivhq Fitag avzovg kiyovaiv, 6?r' og^wg eczs xal fiij 
'äyovxig. 

2) Eutrop. YU. 23: „Maltas tarnen calamitates isdem bellis passus 
est. Nam in Sarmatia legio eins cum duce interfecta est et a Dacis Oppius 
Sftbinua eonsularis et Cornelius Fuscus praefectus praetorio cum magnis 
oertitibns occisi sunt.** 

3) Sneton. t. Dom. 6: . . . „necessario unam in Sarmatas (ezpedit. 
suscepit), legione cum legato simul caesa« e. q. s. (cf. supra). 



Digitized by VjOOQ iC 



22 Otto SchiUing 

affirmant, alteram in bello cnm Dacis gesto signo amisso de- 
letam esse ex Gassii Dionis verbis diximns. 

Quaenam illae fnerint legiones, infra accnratitts anquiremiu. 
Nunc quo anno clades illae acceptae eint — qnod scire nostra 
maxime interest — investigandnm est. Et qnamqaam renun^ 
quae sub Domitiano gestae snnt, memoriam, qnippe qnae con- 
silio arteqne nonnumquam mendosior sit facta, vidde torbatam 
esse nemo ignorat, de Dacico tarnen bello certi quid nos posse 
statnere credimus, dummodo res gestas Tel auctorum fide vel 
.lapidum integritate traditas accurate contemplemur. 

Asbachins enim cum demonstrayerit (B. J. 82, 26 sqq.) anno 
836/82 permagnas copias in Moesiam coactas esse sub C. Vet- 
tuleno Civica Ceriale legato 0» iam initio imperii Domitiani cum 
Dacis rixas vellicationesque exortas esse statnere possnmns, 
quas compositas esse a L. Funisnlano Vettoniano ^) ante diem 
V. mensis Septembris anni 839/85 3), quod antea yeterani non 
sunt missi, conicere non sine veritatis quadam specie licet. 
Nee tamen diutuma cum Dacis pax videtur fnisse. Neeesse 
enim est clades illas Oppii Sabini et Comelii Fusci famosissimas 
cadere in annos 840/86 et 841/87, quod, cum antecedentibae 
annis haud paucas accepisset salutationes imperatorias, illo 
temporis spatio Domitianus nuUi fere videtur affectus esae.^' 

1) Qaod evincitur ex tabula honestae missionis die XIX. mensis Sept. 
anni 836/82 factae (Eph. ep. lY. p. 496) .- iisque, qui militayerunt in ala Claa- 
dia Nova et cohortibns duabus III. Gallorum et V. Hispanorum, qnae sos^ 
in Moesia sub G. Yettuleno Civica Ceriale. 

2) cf. tabulam hon. miss. III. p. 855 : iis, qui militaveront eqnites et 

pedites in alis sex et cohortibus decem et quinque et sunt in Päd- 

nonia sub L. Funiaulano Vettoniano eqs. 

3) CuiuB viri titulus exstat III. 4013 hie: L. Funisulano || L. f. Asi 
Vettoniano 1 trib. mil. leg. VI. Vict. quae8|tori promciae Sidliae | trib. 
pleb. praet. leg. IUI. Scythic. praef. aerari Satur || ni caratori viae Aemiüae 
cos. I VII vir epulonum leg. pro pr. || provinc. Delmatiae item pro |; vinc. Pas- 

noniae | item Moesiae || Saperioris donato . . || || . . beUo Dadco coro- 

nis IUI murali vallari classica aurea | hastis paris IUI vexillis IUI 1 patrono 
|d. d. 

4) Salutationes X., XL, XII. Domitianus accepit a die V. mens. Sept. 
anni 839/85 usque ad diem XIII. mens. Mai. 840/86; XUI. et fortasseXIV. 



Digitized by VjOOQIC 



De l^onibos Romanoram I. Minervia et XXX. Ulpia. 23 

Contra proximo anno 842/88 tot salütationibus honoratas est 
qoot neqne antea neqne postea pari temporis spatio, nt et 
&cile et recte lioeat conclndere pertinere illas ad yiotoriam 
clarissimam Tettii laliani (cf. Gass. D. LXVII. 10), qui Dacos 
apad Tapas victos fngatosqne ad Sarmizegethosam nsqne per- 
B8catQ8 est; qua rictoria factum est, nt proximo annoO bello 
patrato triamphnm splendidissimnm Domitianas ageret.^) 

Atqne cnm satis constet Oppii Sabini clade factum esse, 
Qt Fusco summa belli committeretur, de recta yia vix aber- 
ramusi si cum Asbachio Oppium anno 840/86 esse interfectum 
statuimus, Fuscum simulque totam legionem anno 841/87. 

Quoniam igitur ante seditionem Antonii Saturnini legionem 
bello deletam esse satis certis argumentis probasse nobis vi- 
demor, iam te nobis adstipulaturnm esse spero conicientibus 
in locum iliius legionem I. Mineryiam conscriptam esse. 

Inde efficitur, ut et post cladem Fusci ducis anno 841/87 
aeeeptam et anie seditionem Antonii Saturnini anno 842/88 
exennte exortam legio illa constituta sit Quod si concesseris, 
ipso anno 841/87 Domitianum eam conscripsisse dixerim. Nam 
enm per se consentaneum est — bello nimirum instante cum 
Daeis, duplici iam Tictoria elatis et populo Romano summum 
periculum moventibus, quod ut repelleretur, quam maximus erat 
adducendus exercitus, — tum eo confirmatur, quod duabus illis 
tegolis Bonnensibns L I F M, paululum temporis ante Satumini 

poet hunc diem (cf. Eckhel D. N. VI. SSlsqq.); anno 842/88 imperator XV. 
— XX. appellatas est. 

l)cf. Hirschfeld in „Goett. gel. Anzeigen" 1869 p. 1506 sqq., qui 
ostendit annam 2106 £u8ebii non a primo die mensis Octobris anni 844/90 
Qsqoe ad enndem diem anni 845/91 patere, sed ab anno 843/89 asque ad 
S44/90. — Friedlaender, Martial. praef. p. 56. 

2) Optime quadrat ad hanc sententiam, quod Sabinus anno 838/84 
coQsulata functus est, et quod Martialis in epigrammatum libro VI., quem 
aano 844/90 edidisse eum constat, in epitaphio Fusco dedicato dielt mortem 
clademqne iliius ita iam ultos esse Romanos, ut iugum iam receperit Dacus. 
Ipaa Tcrba sunt VI 76 : 

Non timet bostiles iam lapis iste minas. 
Grande iugum domita Dacus cervice recepit 
Et famulum victrix possidet umbra nemus. 



Digitized by VjOOQ iC 



24 Otto SchiUing 

seditionem in Germania Inferiore legionem I. Minerviam iam 
esse yersatam demonstratar. 

Iam age ad qnaestionem illam (p. 22) solvendam adgre- 
diamnr, guaenam interierint snb Domitiano legiones, ac primum 
quidem, cains legionis aqnila a Dacis anno 841/87 capta sit, 
ezplorabimus. Atqne dnarum tantam legionum rationem ha- 
bendam esse nobis persnasum est, V. Alaudae et XXI. Bapacis, 
qaas Traiano imperatore exstitisse nallis, quantnm yidemuB, 
argumentis probari potestO ~ Sed cum naperrime luene- 
mannus '*) certissimis argumentis nisas legionem XXI. Bapacem 
in seditione Antonii Satumini partes egisse demonstraverit, 
legionem V. Alaadam anno 841/87 a Dacis esse deletam exi- 
stimo. Itaque qaoniam ex Cassii Dionis et Orosii verbis ap- 
paret duas sab Domitiano interisse legiones (cf. p. 21), altera 
earum, scilicet legio XXI. Rapax a Sarmatis ncnm legato simol 
caesa*" sit necesse est Falso igitar qnispiam Bergkiamse- 
cutus legionem XXI. Bapacem propter laesum sacramentam a 
Domitiano exauctoratam esse coniecerit; immo puto legionem 
scelere commacnlatam in Moesiam esse translatam, nt in hello 
cum Sarmatis gerendo scelas expiaret. Paulo igitar poBt, for- 
tasse anno 846/92, si Asbachium sequimnr, hoc in belle deleta^ 
prorsusque dissoluta est. 

Bestat, nt computemus, ubinam legio I. Minervia recens coa- 
scripta constituta qaibusque castris statiyis imposita esse videa- 
tur. Atque id quidem veri non est simile novam legionem — 
licet detrimentum pugna acceptum bellamqae cum Dacis fortios 
gerendum causa eius creandae fuerit — statim in bellum missam 
esse, cum cautissime providendum esset, ne quibus bo8tiam 

1) Quod enim Aschbachius „Wiea. Sitz. Ber.*" 1856 contendlt: ,die 
Existenz der leg. XXI. Rapax kann noch unter Hadrian behauptet werden*, 
iam Pfitznerus p. &3 recte refatavit. Contendi quidem potest, sed nallo 
modo demoDStrari. 

2) „De legione Romanorum I. Adiutrice." 

3) Idem iam coniecit SchiUerus „R. K. Gesch." p. 531 Anm. i, o^ 
tarnen argumentis probavit. — cf. Wilm 1464. — Ex tit. V. 7447 evincere 
Btuduit Movat Rev. Arch. 41» 142 legionem XXI. exstitisse sab Trai&no, 
quod iure negavit ScMlIerus ex lapide illo posse elici (cf. adn. 1). 



Digitized by VjOOQ IC 



De l^onibus Romanorum I. Minervia et XXX. Ulpia. 25 

iücursionibus eins primordia tarbarentar. Aptissima igitur erat 
provincia Germania Inferior, cni nova legio imponeretnr, quippe 
quae iam XV. annnm pace perpetna, at videtar, ganderet. Ao- 
cedit, qaod, cum quattuor legionnm stativa in illa provincia 
exstarent, in tribns tantnm illa aetate legiones tetenderunt: 
Koviomagi legiones X. Gemina et XXII. Primigenia, Vete- 
ribns legio VI. Victrix. Nam quae Bonnae antea tetenderat 
legio XXL Rapax tum iam in Germaniam Snperiorem erat 
translataOi nnde namqnam in Inferiorem rediit, ut facile in- 
tellegatnr, cur anno 841/87 in castris Bonnensibas legio I. Mi- 
nerria recens conscripta collocata sit.^) 

In paaea snmmam dispntationis cogam: 

Legio I. Minervia condita est ab imperatore Domitiano 
anno 841/87 exennte in locum legionis V. Alaadae, quae eo- 
dem anno snb Fnsco dnee a Dacis signo amisso caesa erat, 
eastrisque Bonnensibas imposita. Ab initio legio I. Flavia 
Minervia nominata et post seditionem Antonii Satnrnini op* 
pressam ana cum aliis Germaniae Inferioris legionibas cogno- 
minibas „Piae Fidelis Domitianae*" honorata est; sed Domi- 
tiani defhneti nominibus abiectis postea leg. I. Minervia Pia 
Fidelis est cognominata. Praetera statuimus Domitiano reg- 
nante bello amissas esse legiones dnas, leg. V. Alaudam belle 
Dacico anno 841/87 et legionem XXI. Rapacem bello Sarma- 
tico anno 846/92. 

1) Persaasani enim habeo rectissime coniecisse Bergkiom (»Zur Gesch. 
^Topogr. d. Bheinl.'* p. 69) Sosii Senecionis, consulis anni 853/99 nomen 
restitoendam esse in tabula aeuea in Germania Saperiore reperta, qaod 
Ritterlingius quoque probavit (p. 74). — Inde efficitur, ut legio XXL Ra- 
P^i in qua circa annum 838/84 tribunns ille Sosius militavit , hoc anno 
iam in Oermania Snperiore t«tenderit. 

2) Adde, quod ibidem in solo aquaeductus tegulae repertae sunt et 
legionis XXI. Rapacis et I. Minerviae P, F. (cf. B. J. 80, 231); qua ex re 
facile concludimus legionem I. Minerviam opus, quod leg. XXI. Rap , cum 
in Germ. Sap. deduceretur, imperfectum reliquerat, post annum 842/88 con- 
feciage. 



Digitized by VjOOQ iC 



26 Otto Schüling 

§ 2. De nominibug legionis. 

Qttoniam snpra p. 6 sqq. permulta de cognominibiu dispn- 
tavimas, qnod grayissima argamenta ad primordia eins ernenda 
praebebant, panca habeo qaae addam. 

Propriam legionis et quasi nativurn cognomen „Minerviae* 
per omnia tempora piis animis legionarii in titulis scripsernnt; 
nnam enim ex tanta copia inyeni titnlum^, in quo omissam 
Sit, quamqnam in provincia ipsa cognomine, quo ab aliis le- 
gionibus nnmero I. insignitis distingneretur, non opns erat. Et 
ipsi legionarii Domitiannm secuti Minervam deam religiöse 
colnisse yidentar, qnod optime analo aoreo nnper repeito 
Bonnae probatnr optionis caiasdam legionis I. Minerviae Piae 
Fidelis, in qno Minerva armata conspicitnr (B. J. 90, 24 
(n. 53)). 

Cognomina „ P. F. '^ per saecula gessit legio I. Minervia; 
nee tarnen semper ea adscripta sunt, sed plnrimis in titalis 
omittuntur. Atqne in inseriptionibus Rhenanis qnidem sae- 
pius^), ut par est leguntur, rarius^) in iis, qnae alibi re- 
pertae sunt. 

Minoris sunt momenti cognomina^), quibus tertio saeculo 
interdum legio omata occurrit: Antoniniana, Severiana, Gor- 
diana, quae cognomina per tempus tantum sibi indidit, moi 
imperatore a quo traxerat defuncto abieeit 

Incertissimum autem est, quod Rothius statuit legionem 

1) X 3896 (Q. 81); videtur tarnen intellegenda esse legio I. (Minerria) S^ 
veriana, quippe quam alio ex titulo Bramb. 475 (n. 52) cogaomine illo er- 
natam fuisse cognitum habeamus; qui titulus item patriam militis Coloni&e 
nati indicat. 

2) Nam ex titalis Rhenanis illis 54, qui infra collect! sunt, 21 occor- 
mnt, in quibus P. F. legatur. 

3) £x titulis illis 61 infra expressis 11 tantum invenies, in qoibus 
cognomen illud notatum sit 

4) GoUata sunt in indice cognominum infra adiecto. — Plane tAceo 
de cognomine „Septimianae", qnod temerius quam rectius legioni Tindica- 
Vit Bellermann (B. J. 28, 1095) ex tit. Bramb. 461 (n. 33). — Elucet enim 
eodem iure posse suppleri : Septimia (uxor p. c). 



Digitized by VjOOQIC 



De l^onibuB Romanoram I. Miservia et XXX. Ulpia. 27 

Anreoli aetate appellatam fuisse „ leg. I. Minerviam Bestitatam ^ ; 
DummaB enim, qni sie dicitnr fnisse iiiBcriptns, non iam ex- 
8tat neqne umqnam yidetnr exstitisse, et in tegula, quam affert, 
L E 6 I M? male legit sine dubio (cf. infra cap. V.). Ceterum 
conferas qnaeso indicem cognominnm titnlis adiectnm. 



§ 3. De origine militum legionis. 

Dnplici de causa pauca habemus, quae de patria mili- 
tnm addamns. Quarum altera est, quod Mommsenus hanc quae- 
Btionem tarn sagaciter pertractavit ^) , ut, quam rationem im- 
peratores in dilbctu instituendo secuti sint, iam pateat. Altera 
caasa in eo posita est; quod rarissimi sunt tituli, ex quibus 
certi quid de patria militum huius legionis colligatur. Atque 
primiim quidem, si titulorum copiam spectaveris tecumque re- 
pntaveris ex aliarum legionum titulis multo plura de militum 
patria posse elici, fortasse dices hoc mirum in modum tem- 
poram iniquitate accidisse. Sed quoniam idem occurrit in titulis 
legionis XXX. Ulpiae (cf. infra cap. II. § 3), alia causa inyesti- 
ganda est atque ea, quae ad utramque pariter quadret legio- 
sem, quippe quae per saecula in eadem tetenderit provincia. 

Quae causa plane in promptu mihi videtur esse. Utrae- 
que enim legiones exeunte demum saeculo primo conditae sunt, 
cnius temporis perpauci earum tituli exstant Sed inde ab 
Hadriani aetate, ut Mommsenus luculenter demonstravit 1. L, 
talig legionum dilectus institutus est, ut ex ipsa, in qua forte 
tendebant, provincia ipsisque castris supplementa deligerentur. 
Qno factum est, ut miles, cum in patria ipsa plerumque sti- 
pendia faceret, missionem perciperet, de vita decederet, non 
iam in titulis de origine sua quidquam commemoraret. Quo 
antem panciora exstant testimonia, eo attentiore cura studere 
oportet, ex Ulis quam plurimum cognoscere. 

Atque quamvis recte monuerit Mommsenus summopere 
€88e providendum, ne nimium eliceremus ex veteranorum titu- 
l is, nimi s caute tamen mihi videtur versatus esse in titulo 
1) In Eph. ep. V. p. 198-231; in Herrn, vol. XIX. p. 1-23. 



Digitized by VjOOQIC 



28 Otto Schilling 

Boissieu 306 (n. 96) interpretando. Dicit enim (Eph. ep. V. 

p. 162): „veterani dao titnli Lagdonensis milites facti 

esse possunt dilectu Durocortorensi et Agrippinensi, sed item 
post misslonem originem antiqaam matayisse accepto praedio 
in civitatibus memoratis ''. Sed qaamnam seentus esset ratio- 
nem M. Aarelias Primas veteranas, cam pro se saoqae conto- 
bernali faceret sepalcram Lugduni, si ipse in Remorum fini- 
bas, ille Coloniae praediam accepisset? Immo qain aterqne 
post missionem honestam Lagdanam in colc^niam sit dednctus, 
non licet dabitari, praesertim cam et alii titali veteranonuD 
legionis I. Minerviae ibidem reperti sint (cf. infra cap. V.)« Mi- 
nime igitar hie titalas ambigaitate qaa dicit Mommsenns mihi 
videtar laborare. 

Faaca praeterea addam tabalae a Mommseno compositae. 
Satis qaidem scrapaloram mihi movet, qaod ex titalo Tarns- 
conensi valde corrapto elicere conatas est Hirschfeidias XII. 
985 (n. 85) Caeeilinm illam Baeterris natam in legione I. Mi- 
neryia stipendia fecisse. Neqae si plane manifestum esset, ad 
hanc qaaestionem qaidqaam certi efficeretar, qaoniam diin- 
dicari non potest, atram antea in legione I. Minervia an VI. 
Victrice militaverit. Valde aatem miror, qaod Mommsenas, 
qui ex titalo Bramb. 201 (n. 143) conclasit Britanniam legio- 
narios praebaisse legloni XXX. Ulpiae (Eph. ep. V. p. 231), 
ad legionis I. Minerviae dilectam cognoscendam plane neglexit 
titalam B. J. 47/48, 161 (n. 39), ex qao, si eandem rationemse- 
qaimar'), ex Norico qaoqae sapplementa arcessita esse elacet. 

1) Falsa enim est Leemannsii sententia, qui (B. J. 47, 161) banc tita- 
lum sie ezplicat: „Höchstwahrscheinlich hatte Anneus Mazimus mit dieser 
seiner Legion unter dem Befehle des Hadrian die Expedition im 2. Dft- 
cischen Kriege mitgemacht und sich dem Dienste der Norischen Mütter, 
die, wie ich glaube, bisher auf Inschriften noch nicht vorgekommen sind, 
angeschlossen. Später, nachdem sein Befehlshaber Kaiser geworden, mit 
der Legion nach Germ. Inf. zurückgekehrt und in den hiesigen Gegen- 
den stationirt, löste er seine Gelübde, die er vielleicht während seines 
Aufenthaltes in Noricum versprochen**. Leem. igitur putat legionem I- 
Minerviam usque ad Hadriani Imperium in proviocia quadam apud Dana- 
vium flumen sita tetendisse. Sed infra demonstrabitur (cap. III.) statim 



Digitized by VjOOQ IC 



De legiottibas Romanoram I. Minervla et XXX. Ulpia. 29 

Qaod quo confidentins credamus, titulo Aarelii Arnseni B. J. 
85, 65 (n. 57) maxime commovernnr, qui ex Norico orinndas % 
com in legione L Minervia stipendia fecisset, accepta missione 
veteranas in ipBis castris Bonnensibus diem snpremum obiit. 
Neque qno tempore dilectam legionarinm ex Norico petierit 
legio L Minervia ignoramus, cum titnli B. J. 47/48, 161 (n. 39) 
litterae saecnli secandi ineantis se esse testentnr, at non videar 
temere eonicere causam faisse bellum Dacicum Traiani. Nam 
cnm duabus illius imperatoris expeditionibus in Dacos factis 
legio interfuerit % facile fieri potuit, ut detrimenta priore bello 
accepta ex Norici yicini finibus resarcirentnr. Bestat, ut lusti 
fnimentarii titulum Bull. d. corr. hell. 1889, 317 (n. 92) Hera- 
cleae Ponticae nuper repertum addamns, ex quo etiam in 
Gallia Lugdunensi legionis I. Minerviae milites esse conscriptos 
apparei 

Itaque si ea, quae Mommsenus composuit, cum paucis, 
qnae nos addidimus, coniunxeris, haec fere statnenda erunt: 
Inde ab initio in legione I. Minervia Italos ^) stipendia meru- 
1888 docet antiqnissimus qui servatus est legionis titulus L. Ma- 
gii Dnbii (cf. snpra p. 12), qui Mediolano oriundus Oufen- 
tinae tribui adscriptus erat. Fraeterea ex proximis provinciis 
iam tum supplementa delecta esse, quamquam exemplis pro- 
bari non licet, tamen idcirco veri est simile, quod eiusdem 

post bellum Dacicum confectum legionem Bonnam redisse. — Kon igitur 
8pta L. Interpretatio ; potius cogitandum est Annenm Maximum ex Norico 
orhindnm ne tum quidem, cum in Germania Inferiore versaretur, matmm 
Koriearum cultnm neglexisse. 

1) Hecte enim puto Kleinium coniecisse (B. J. S5, 65) „Turesi" illud 
ad patriam Aruseni „Tumm** nimirum, Norici oppidum, pertinere. — Garo- 
loB Zaogemeister censuit intellegendam esse nomen Gelticam collato Orosii 
loco V. 8, 1. 

2) Quod Infra cap. III. § 1 Domaazewskium aecuti ostendemus. 

3) Haud scio an liceat adhibere titulum Sex. Magri Saturnini IX. 2851 
(n. 106); nam cum tribui Amiensi ille adscriptus sit, cuius ipsius est Hi- 
Btoniam, ubi monumentnm effossum est, conicimus Magrum in eadem le- 
ipone 1. Mioervia et militem fecisse stipendia et rite esse donatum, deinde 
oado qaa de causa domum reversum de vita decessisse. — Neque tamen 
oerti qnidqnam statuere audeam. 



Digitized by VjOOQ iC 



so Otto Schilliog 

Germaniae Inferioris legionem X. Geminam ex Gallia Nar- 
bonensi illa aetate habaisse milites ex titnlifl discimos Bramb. 
118 et Kev. archöol. XVII. 1868, p. 388.') Post reditam ex 
bellis Dacicis band paacos in legione I. Minervia milites ex 
Norico oriundos stipendia feeisse probavimns ex Annei Maximi 
militis et Aarelii Aroseni yeterani titnlis. — Unde postea le- 
gionarii aeciti sint, cam Hadriani rationem, quam de dilecta 
faciendo institnit, satis certo sciamosy dubiam non est, nempe 
ex provincia potissimnm castrisqne ipsis. Deniqne secondo 
saecnlo exeante, ineante tertio legionis milites ex PannoDia 
Dalmatiaque faisse band paneos reete, nt credo, Mommsenos^) 
ex titalo B. J. 83, 164 (n. 22) conclasit, cum teste Herodiano') 
in exercitu Germaniae Pannonii permalti sab Alexandre Severo 
militarent. — Eodem tempore ipsam Germaniam Inferiorem et 
Belgicam legionarios praebnisse titnlis demonstratur X. 3896 
(n. 81) ^) et Boissieu 306 (n. 96)^), neque prioris esse aetatis 
yidentnr titali XII. 985 (n. 85)«) et Ball. d. corr. hell. 1889, 317 
(d. 92)^), ex qaibns Gallias et Lngdanensem et Narbonensem 
dilectam admisisse elacet. Qaodsi militem natione Thracem 
in legione I. Mineryia militasse Alexandri Seyeri temporibns 
ex titalo Bramb. 475 (n. 52)^) comperimas, hoc factam est, 
qaod vexillarii legionis identidem missi ad bella cnm Parthis 
aliisqae orientis gentibas gerenda (cf. infra cap. V.), per Thra- 
ciam pergentes dilectam ibidem fecisse videntar, at detrimenta 
hello accepta sarcirent. 

1) cf. Ritterl. p. 18 adn. 5. 

2) £pb. ep. Y p. 202: „Dedicatio videtur referenda ad patrias militam 
sab dedicante constitutoram.** 

3) VI. S, 2 et 3 : Tov diy Ma^ifxlvov tovTOv Sia trjv n^oeigrjfi^ 
axgaTKoitxtjv ißneigiav 6 kXi^avögog iTtiattjas itaay rj tov atgatov 

veokala, w^ äxolij zs avzovg 3 o&ev ol vsavlai, iv olg rjv ro 

Ttokv nkij&og IlaiövQßv fiaXiaxa xxX, 

4) Silvanius Silvester, mil. leg. pr. Sever. natus col. Agrippinense. 

5) M. Aurelias Primus, civis Remus; G. Modestinlus Peregrinius, cir. 
Agripp. 

6) F. Gaecilius Baeterrensis ; (incertum, cf. p. 28). 

7) lastus, /oipa? Aovyöovvov. 

8) M. Aurelius Heracles, natione Trax. 



Digitized by VjOOQ iC 



De legionibuB Bomanorum I. Minervia et XXX. Ulpia. 31 

CAPUT IL 
De origine et notninihus legionis XXX. Ulpiae. 

§ 1. De origine legionis. 

Ubi primum Nervae imperatori Traianns successit, quo 
erat ingenio et consilio, bellnm potissimnm cnm Decebalo rege 
gerendam parayit, quod et necessarium et difficile confectn esse 
baadignorayttO Atque cnm doarnm illarum legionnm, qaas sab 
Domitiano belio deletas esse p. 21 demonstravimns, altera tan- 
tnm, scilicet I. Mineryia, suppleta esset, cansa legionis creandae 
ei aderat gravissima. — Obviam antem finnt inde a Traiani ae- 
täte dnae legiones, qnae ab illo imperatore conseriptas se esse 
eognominibus testentnr, legio IL Traiana et XXX. Ulpia. — 

Legionem II. Traianam a Traiano Arabia anno 859/105 in 
proTinciae formam redacta conditam esse iam p. 17 diximns 
seimasqae ideo „secnndam'' eam esse nominatam, qaod iam 
antea ab eo alia legio creata erat. 2) Altera igitar, quam ab 
eodem imperatore constitntam esse manifestum est, legio XXX. 
Ulpia, ante annum 859/105 condita est. Itaque si artioribus 
stodemus circnmcludere terminis annum, quo conscripta esse 
pntanda sit, certi nobis fines offeruntur anni 852/98 et 859/105. 

Sed ut initio imperii sni Traianum legionem conscripsisse 
credamus, hac fere compntatione commovemur: Plinius enim 
in panegjrico, quem habuit anno 854/100, ut principi gratias 
s^eret, Traianum annis 852/98 et 853/99 bestes trans Danu- 

1) Beete enim Schilleras 1. 1. p. 548: „Da ihm (sc. Traiano) wohl schon 
<^<^>nala (851/97) die Notwendigkeit des Dacischen Krieges klar war, so 
mnssten wenigstens hier (in Germ.) einigermassen sichere Zust&nde herge- 
*tellt werden. Wahrscheinlich wurde jetzt der Pfahl von Main und Ne- 
ckar bis ans Schwäbische angelegt, Baden und Ladenburg (Lupodunum) 
gegründet; aber auch am Niederrhein wurden Strassen gebaut und an 
Stelle Yon Vetera jetzt Castra Traiana (Xanten) angelegt.« 

2) Hanc enim rationem imperatores etiam in alis constituendis secuti 
süit, quo facUe explicatur, cur tot legiones et alae „primae** nominatae sint. 
- Anno igitur 8^9/105 Traianus habuit legiones triginta et uuam. 



Digitized by VjOOQIC 



32 Otto Schilling 

yium habitantes, qui bellnm illatnri fuissent populo Romano, 
virtate sola et gravitate ita coercaisse memoriae tradidit, ut 
consilio mutato pacem servare perseverarent.^) Cuius rei gra- 
vissimus ipse Traianus testig est, qui cum Coloniae Agrippinae 
imperinm sascepisset, non confestim, ut fas erat, Romam se con- 
tulit, sed per dnos cireiter annos inter barbaras gentes com* 
morabatur^), primo ad Bhennm^) flamen, deinde ad Dannrii 
ripas. — Videtar meherole causa faisse maximi momenti sam- 
mamqoe institisse finibas Romanoram a Danuvii accolis peri- 
cnlnm, cam imperator legatis rem gerendam mandare non ände- 
ret, sed sua ipsius virtate et constantia opas esse censeret, »ne 
qaid detrimenti caperet res pablica." — 

At profeoto, eam plarimam interesset Traiani compositis 
tamaltibas qaam celerrime Romam proficisci, bellam non intnlit 
barbaris saperbientibas. Nam cam timendam esset, ne gra?is- 
simo et diutarno bello opas esset, alia qaadam re tantam timo- 
rem illis incassit, at armis nondam coniatis incepto desisterent. 

Itaqae hoc temporis pancto Traianam in locam legionis 
XXL Rapaeis novam constitaisse et ad Danaviam flamen col- 
locasse conicientibas nobis et caasa indagata est, qua commoti 
barbari in pace perseverarent, et annus, in qao legionem XXX. 
Ulpiam conscriptam esse veri simillimam sit, hiemem dico anni 
852/98 ad 853/99. - 

Qaod Traianns legionem recens creatam „tricesimam" ap* 
peilavit, sine dnbio eo addactas est, qaod legionibus onde- 



1) cf. Plin. paneg. cap. 56: „Magnificom est ciTiboB iura, quid hostibas 
reddere? Speciosum certam fori pacem, quid immanes campos sella ca- 
ruli victorisque yestigio premere, imminere minacibns ripis tutum qaietoiD' 
que, spernere barbaros fremitus hogtilemque terrorem non armorum mas^ 
quam togarum ostentatioDe compescere?*" 

2) Id. ibid. cap. 16: „Non times bella nee provocas. Magnnm est 
Imperator Auguste, magnum est stare in Danuvii ripa, si transeas, cer- 
tum triumphi, nee decertare cupere cum recusantibus, quorum alterum for- 
titudine, alterum moderatione efficitur.*" 

3) cf. Eckhel D. N. VI. p. 413. 

4) Namque Imperium suscepit Coloniae Agrippinae, ut Entropius TItt. - 
tradidit, imperator autem apud Agrippinam in Gallis factus est 



Digitized by VjOOQ IC 



De legionibus Bomanonim I. Miaervia et XXX. Ulpia. 33 

triginta, qnas a Ner^a acceperat, tricesimam addidit.^) — lam 
qnaestio exoritnr, qaaenam illae legiones nndetriginta faerint, 
qaod, cam varias yiri docti sententias de singulis primi sae- 
eali legionibns protulerint ^), haud alienum est investigare. 

Atque aptissirnnm qaidem mihi videtnr proficisci a colnmnis 
illig dnabus (VI. 3492), quibas omnia legionam — quae quidem 
tum fderint — nomina insculpta sunt. Qaoniam autem ad 
hane quaestionem non pertinet, qao anno illae tabulae com- 
positae sint, accurate discernere, adquiescamns Btatuentes fieri 
QOD potaisse, atante annnm 874/120^), post annam 924/170^) 
scriberentur. Itaqae exceptiB illis legionibns^ qnarnm nomina 
postea demnm addita esse constat^), hoc loco non ennmera- 
bimm nisi eas, qnas snb Hadriano flornisse certnm est. 
Sont antem hae: 

IL Aug. IL Adi. IIIL Scyth. 

VL Vic. IIIL Flavia XVL Flavia 

XX. Vic. Vn. Claud. VL Ferr. 

Vm. Ang. L IIäI. X. Fret. 

XXII. Prim. V. Maced. IIL Oyren. 

L Min. XL Cland. U. Traian. 

XXX. ülpia XIIL Gem. IIL Ang. 

L Adi, XII. Fnlm. VIL Gem. 

X. Gem. XV. Apoll. 

XniL Gem. UL Gall. 

Qaamm legionnm dnae, XXX. Ulpia et 11. Traiana, a 
Traiano ipso conscriptae snnt £o igitnr, quo tabula posita 
^t anno, ex nndetriginta illis legionibns, quas snccessori Nerva 

1) cf. Eckhel. doctr. num. VIII. p. 492. 

2) Omniam fere vironun doctorum de hac re sententias accuratissime 
collegit BitterlingiaB (p. 66 adn. 1), quem quaeso inspicias. Longum enim 
neqae hnios quaesüonis est singnla dlligenter examinare. 

3) Qaod legio VI. Vic. inter Britannicas iam legiones enumerator. 

4) Qaod legiones II. et UI. Italicae, qaaram nomina poatea demum 
^dscripta esse penpicaam est, illo anno iam conditae erant (cf. Ritterl. 
p. 50 adn. 1). 

5) I. II. III. Parthicae nimirum — praeter illas, quas modo nominayi- 
oui, n. et lU. Italicas. 

Laipnger Studien. XV. 3 



Digitized by VjOOQ iC 



84 Otto SchilliBg 

reliquerat, viginti sex tantum sapererant. Sed quaadoqiiidein 
certe traditnm est legionem IX. Hispanam sub Hadriano de- 
letam esse neqne dubinm esse potest, quin sab Nerva nondam 
legio XXII. Deiotariana interierit» sequitur, nt ex undetri- 
ginta Neryae legionibos cognitas non habeamas nisi dnode- 
triginta. Restat igitur, nt anquiramusy quae legio undetrice- 
sima fuerit. 

Agednm investigemas illam nndetricesimam legionem ex 
numero earnm , qnas in Vespasiani belle ciyili yersatas esse 
certis testimoniis traditnm est, exceptis istls, qnas antehac 
laadayimns. Necesse enlm est eam interfaisse perturbatioBibns 
Ulis internis. 

Legionem V. Alandam snb Domitiano iam interisse, qoae 
sola ex legionibns tnm ad Dannyinm flnmen in statiyis tenden 
tibus in colnmnis desideratur, et XXI. Bapacem sab eodem 
imperatore a Sarmatis «cnm legato simal caesam" esse, 8Qpra 
(p. 24) certis argamentis comprobayimas. Itaqae qaattuor il- 
lamm legionam tantom rationem habeamns, qnas anno 824,70 
in Germania tendentes Vespasianam exaactorasse omnes fere 
yiri docti consentinnt: legionum I. Germanicae, IV. Hacedo- 
nicae, XV. Primigeniae, XVI. Gallieae. — Beliqaas enim, 
qnaram aqailae tnm in Italiam proyectae erant, legiones 1. Ita* 
licam, V. Macedonicam, XXI. Bapacem, XXIL Primigeniaio, 
cnm scelernm, qaibas illae erant commacalatae, non participfö 
factae essent, Vespasianam recepisse certis testimoniis probatar.^ 
Qaae tamen remanserant legiones, cnm non semel sacramenti 
fidem yiolayissent, in Galliarnm imperiam inrayissent, legales 
necassent, alia nefanda permalta commisissent, sammo snp* 
plicio dignae erant. Atque apertis yerbis memoriae traditam 
est legiones III. Mac. et XVI. Gall. prorsus dissolatas eaniiu- 
que in locam IV. et XVI. Flayias conscriptas esse. Legiones 
I. Germanicam et XV. Primigeniam eadem poena esse poniüis, 
id qaod fere omnes, nt iam diximas, yiri docti coniecerant, 
naper Pfitznerum secutus Bitterlingius (p. 66) argamentis pro- 

1) cf. Grotefend. in Paoly Realenc. lY. p. 899. 

2) Plane assentior Ritterlingio, qui uberius de hac re disseroit p. 66. 



Digitized by LjOOQ IC 



De legioniboB Bomanomm I. Minervia et XXX. Ulpia. 35 

bare stadoit Sed facere non poBsnm, quin einsdem Tili docti 
sententiam reiciam. Primum enim tecum deliberes yelim 
Yespasianum praeter IV. et XVI. Flavias nnam solam legionem 
coDscripsisae, !!• Adiatricem dico, ut in locnm illaram quat- 
tnor tres tantum ereatae eaaent Neqne tarnen Vespasiani inter- 
erat exercitns robor mntilare; immo is erat rerum statns, nt 
aogendi potius exercitns oblata esset occasio, praesertim cnm 
in Oriente res yalde tnrbatae essent (cf. p. 37 adn. 1). 

Accedity quod simplici ratione ex nnmero ^XXX/ quo 
legionem Ulpiam Traianns appellavit, collegimns praeter illas 
dnodetriginta legiones, qnarnm certa habemns testimoniai imam 
faisse illa aetate, cnins tarnen ne vestigia qnidem exstant 
Itaqne statnimns legionem nndetricesimam fnisse ex nnmero 
eamm, qnae Vespasiani belle civili in Oermania Inferiore te- 
tendemnt 

Pato igitor te mihi esse assensnmm conicienti alteram 
illaram legionnm (I. Germ, et XV. Prim.) esse exanctoratam 
a Vespasiano, serratam alteram. lam anqniramns, ntra gra- 
mere sapplicio dignam se praebnerit, ntri potins ignoscere 
potnerit Vespasianns. Qna in re ne minimi qnidem scrnpnli 
relinqanntnr. Nam ex Taciti historiis evincitnr legionem 
L Germanicam in primis ntique remm novamm adeo cnpidam ') 
fnisse, nt prima omninm legionnm negue nlla necessitate co- 
acta tarnen sacramento mpto cnm „ civitatibns Galliarnm^ sese 
coninngeret -)y belle band semel victam ^) et omninm legionnm 

1) Hac pertinet, quod Tacitus bist. I. 55 enarrat : „primani qointani- 
qae tarbidi adeo, at qnidam saxa in Galbae imagines iecerinf. Contra de 
leglone XV. Primigenia memoriae prodidit: „qnmta decima ac sexta decima 
i^nes nihil ultra fremitom et minas ansäe initiom erompendi circum- 
«pecubanf. 

2) Tac. bist IV. 37 : „Gentnriones cum epistnlis ad civitates Galliarom 
misere anxilia ac stipendia oraturos*'. 

3) Kam com Bonnam defendere legio I. inssa esset, haec teste Ta- 
cito (hist IV. 20) accidenmt: «Gedentibos Belgis pellitur legio et yallum 
portasque trepidi petebant. ibi plorimmn cladis: cumulatae corporibns 
fossae nee caede tantum et ynlneribus, sed ruina et snis pleriqae teils 
intcriere«. — Et paolo infra idem (IV. 37): „ipsi, ut est yulgus sine rectore 

3* 



Digitized by VjOOQ IC 



36 Otto SchUling 

sammo gcelere oblitaiUy cnm duplicis dacis neee — - Hordeonü <) 
et Vocalae ^) •-- commaculata esset. Contra legionis XV. Primi- 
geniae ea pars , qaae cum aquUa in Germania relieta erat, 
nna cum legionis V. Alandae yexillariis Vetera castra bis a 
Civilis catervis fortissime defendit^) Et fame sola hostinm- 
que namero superante^) £Etctnm est, nt castris deditisin im- 
perium Galliarnm inrare cogerentur, Neqae tanti momeoti 
est, quod vexillarii legionis % qai cmn Vocnla profecti erant, 
in eadem fere noxa erant qua nprimani/ qnoniam aqnila, 
legionis namen, com iis non faerat. Persnasom igitor habe- 
mns legionem I. Germanicam a Vespasiano plane dissolotam 
esse, legionem XV. Primigeniam veniam impetrasse. Qnod 
si yenim est, hanc legionem Traianas a Nerva imperatore 
accepit undetricesimam. 

At nnde factum est, ut legionis XV. Primigeniae inde ab 
anno 824/70 monumentorum ne minima quidem yestigia ser- 
yata sint? Constat inter onmes rarissima monumenta in 1q- 
cem prodisse earum legionum, quae in Oriente tetenderant^), 

praeceps pavidum socora, adventante Ciyile raptis temere armis ac st&tlm 
omiasis, in fugam yertontur''. 

1) id. ibid. IV. 36. 

2) id. ibid. IV. 59: »Et ClaBsicus misso Aemilio Longino, desertore 
primae legionis, caedem eius matoravit". 

3) id. ibid. IV. 22Bq., 28 sqq., 35: 

4) Accedebat, quod Yocula praesidium Yeteribus constitutum com- 
minuerat; cf. Tac. bist. lY. 35 : „ Addit exercitoi suo Vocola miUe delectoB e 
qulnta et quinta decoma l^onibos apud Yetera obsessis*'. 

5) Cuius rei et aliae causae ezstant neque haec neglegenda Tidetar, 
quod seditionibus permultis orientis gentes, ludaei praecipne et Parthi, forore 
et insanla affecti omnia, quae aut a Bomanis facta esseiit aut ad memoiiAm 
eorum serraDdam idonea Yiderentar, delebant et diraebaot Quanun sedi- 
tionum ferocissimam et cruentissimam sub Traiano factam esse annis 868/114 
ad 870/116 Cassios Dio testis est LXYIII. 32, 1: xdt iv rovT(p ol xaxi 
KvQvivfiv iovSaloi .... rovg re ''Pwfialovq xal xovq ^EXXtivuq Itp^i^^ 

üoTB rac naaaq dvo xal eixoai fivQidSag anoXia^ea xzL - 

cf. Orosii locum VII. 12, 6: „Incredibili deinde motu sab uno tempore la- 
daei, quasi rabie efferati, per dlversas terrarum partes ezarserunt Nam 
et per totam Libyam ad?ersus incolas atrodssima bella gesserunt: quae 
adeo tunc interfectis cultoribus desolata est, ut nisi postea Hadrianus Im- 



Digitized by VjOOQIC 



De l^onibus Romanoram I. Minerria et XXX. Ulpia. 37 

at recte statnere videamor post annnm 824/70 legionem 
XV. Primigeniam esse translatam in illam imperii partem, 
nbi seditiones adeo non compositae erant, nt potins quam 
maxünis copiis opus esset Qnae coniectura mox etiam 
aliis eansis probabitnr. 

Namqoe ex Cassii Dionis ^) loco, quem paene neglexenmt 
Tili docti, conicere lieet hello Traiani Parthico, cam Imperator 
ipse oltimis regni Parthiei gentibns bellum inferret, nt ad 
Mesenem osqne progrederetur, ab Armeniis post tergam vic- 
toris seditione sabito facta legionem sab Maxime legato con- 
stitntam totam esse deletam.^) Quae coniectnra ad certnm 
prodneitnr iis, qnae Fronte in »principüs historiae** (p. 204 
ed. Naber) dioit: »Soli homines Parthi adversns popnlnm 
Eomaoam hostile nomen band nmqnam contemnendnm gesse- 
nmt: id satis demonstrant non Crassi modo faga, sed etiam 
fortissimi imperatoris Traiani ducta legatns cum exeroitn caesus 
et prineipis ad trinmphnm decedentis handqnaquam secura 
nee incmenta regressio." Nam si legatns cum exeroitn oc- 
eiflns est, elncet legionem Uli exercitni interfdisse; qnae sen- 
tentia eo firmator, qnod aliis locis^) idem Fronte Maximi 

perator coUectas alionde colonias illnc deduzisset, yacaa penitas terra ab- 
nio haMtatoiB mansiBBet Aegyptnm Tero totam et Gyrenem et Thebaida 
croentifl seditionibus turbaTenint* eqs. 

1) Ad ladaeam enim costodiendam tota legio X. Fretenais ex Syria 
oisEa est; et Gappadociae et Galatiae, qnae provinciae antea legionibns 
camerant, legiones XII. Fulminatriz et XYI. Fla^ia impositae sunt cf. 
Kuhn: «Die st&dtische und bürgerliche YerÜBLSsung des Rom. Rdchs'' n. 146, 
184.Ga88. Dio LV. 23: xal ro StoSixaxov rb iv KannaSoxla to xBQawo- 
^i^ov. losephoB B. Ind. YII. 1, 3. — 

2) Cass. Dio LXYIII. 29, 4: ^vyitQX^ XQOvt^ iv (p inl zov oixeavbv 
nxhtlEi (sc. Traianns) xhl ixeZ^ev av&ig avsxofiLIC^sxo, navxa ra haXo>' 
«OTo htLQayßTi xal anictti, xal tovq naga aplaiv Sxaatoi ipQOvpovg ol 
^ i^ßalXov ol d* dnexrlvwaav. (30) f/ai^mv Sh ravra 6 Tgaiavbg iv 

^ßvlöhi zov TS Aovaiov xal xbv Ma^ifAOv inl xovq ufpeoxri- 

x6xttq.ineft\ff€. xal ovxog ftkv dni^avev ^xri&slg fJtixV ^^' 

3) cf. ScUUer. 1. 1. p. 560: «er (sc. Mazimus) wnrde yon den Anfst&n- 
disehen vollst&ndig geschlagen, Tielleicht eine Legion dabei aofgerieben". 

4) Piincip. bist. (p. 209 ed. Naber): «hello Parthico utroqne consnlares 
^ duo exerdtnm ntriqne ducentes obtrnncati: Sererianus qoidem, Lucio 



Digitized by VjOOQ IC 



88 Otto Schilling 

eladem cum celeberrima illa Severiani comparat, qaem cum 
toto exercitn Mard Aarelii et L. Verl hello Parthico esse 
interfectam Cassins Dio memoriae tradidit (cf. snpra p. 18 
adn. 2). — 

Anno igitar 870/116 Traiano imperatore, anno 915/161 
M. Anrelio imperatore in hello cum Parthis gesto legioDem 
interisse apparet. Atque cum ex istis nndetriginta legiombns, 
qnas a Nerva acceperat Traianns, non nisi viginti sex in Ulis 
legionum tabalis enumerentar et cnm gatis constet legioBem 
IX. Hispanam snb Hadriano anno 874/120 in Britannia esse de- 
letam, statnimns dnas illas reliqnas, qaae desiderantnr, legiones 
XV. Primigeniam et XXII. Deiotarianam, alteram Tniani, al* 
teram Marci Anrelii temporibns, a Parthis caesas esse. 

Nee tarnen atra prior deleta sit, pro certo afSrmare lieet, 
qnoniam neqne legionis XV. Prim. neqne legionis XXH Deio- 
tarianae vestigia Traiani aetate recentiora reperta sunt, nt in 
iis, qaae demonstrasse nohis videmur, adqniescendam sit 

Sed iam redeamns ad eam, de qna agitur, legionemXXX. Ul- 
piam. Cnm p. 32 evicerimas Traiannm legionem recens con- 
scriptam ad Dannviam flamen collocavisse, nnnc acenratins 
definire conahimar, quibns stativis inde ah initio impoBita 
fnerit. Quam qaidem quaestionem, etsi pro certo nequimos 
decemere, paucis tarnen ad yeritatis quandam speciem pro- 
dacere licet. Nam ex tegulis legionis XXX- V- V- Brigetione, 
Camunti , Vindohonae repertis elacet heilig Dacicis confec- 
tis 2) in Pannonia Snperiore eam tetendisse. Cnmqne plane ca- 

ab urbe necdum etiam profecto, enimvero com praesens Traianns Eaphnti 
et Tigridis portoria equorum et camelorum trib[uta onera] . . cer caesns 
esf*. (Nab. adn : „Qai caesas est nomen haboit Maximum''.) Idem de bello 
Parth. (p. 217 Naber): „Nonne a Parthis consularis aeqne vir inMesopo- 
tamia trucidatus"? — 

1) cf. m. 4663 (n. 198 b XYIU.) et „Arch. £p. Mitt. a. Oestr.* lU. 14' 
(n. ISSbXVniL). 

2) Namque cognomine Victricis iam addito intellegitur post tnntnD 
860/106 tegulas illas coctas esse; cf. qaod infra p. 41 sq. de hac re dioenmi. 
Neque cogitari potest de temporlbus anno 874/120 posterioribus, qaod ab 
illa aetate legio in Germania Inferiore tetendit; cf. infra p. 53. 



Digitized by VjOOQ IC 



De legionibns Romanonim I. Minervia et XXX. Ulpia. 89 

reamos legionis monumentig, quae ad aetatem bellis Dacicis 
priorem pertineant, aat confiteri debemas nos nihil scire aut 
conicerOy ubi post bella Dacica legio morata sit, eam antea 
qnoqne ibi tetendisse. 

Neque ea, qoae ex titulo VIII. 2354 (n. 191) oolliguntar, 
qoia ad originem legionis XXX. Ulpiae spectaDt, parvi sunt 
momentL Namqne M. Annins Martialis, qni testamento titn- 
hm illum facinndum caravit, primnm quidem miles factnfl 
est in legione III. Angastai qnae tarn in Africa erat; deinde 
in alam Pannoniornm, qnae et ipsa in Africa erat, translatos 
et in dupliciarii et decnrionis ordinem provectns ad legionem 
remissuB viteqne ezstmctns est. Vides igitnr Anninm ad id 
temporis in Africa semper esse versatnm, quam eins patriam 
fDisse et tribns Qairina indicat et facile eo probatnr, qnod 
post honestam missionem acceptam eodem rediit. 

Qnomodo antem factum esse putabis, nt subito ex Africa 
in legionem XXX. Ulpiam transferretnr, quam ad Dannyii ripas 
illaaetate tetendisse modo oonati snmns demonstrare? Ita mihi 
qoidem yidetnr res facile posse explicari, nt ad ipsam legionem 
XXX. Ulpiam constituendam M. Anninm Martialem arcessitnm 
esse dicamns. Maxime enim idonea erat legio III. Augusta ad 
centoriones militesque, quibus ad novam legionem conscriben- 
dam opns erat, pro sna parte mittendos, cnm provinciae nnl- 
lis tum, qnantnm scimus, motibus tnrbatae praesidio posita 
esset Minimeque abhorret a tali interpretatione tempas, quo 
exaratus est titnlns, annus nimimm 869/115 vel 870/116 2); 
quo amio cum veteranns iam fnerit Annins, nihil obstat, quo- 
minus censeamus anno 852/98 centnrionem legionis XXX. Ul- 
piae eum fuisse. 

Ueqne in eo acquiescendum est, qnod centnrionem legi- 
onis in. Ang. ad leg. XXX. Ulpiam constitnendam esse trans- 

1) cf. Kubitschek: Imperium Romanam tributim descriptam p. 271. — 
Thamogadi qmdem, qua in urbe titulns in lucem prodiit, non est tribns 
Qairinae, sed Fapiriae. Urbes autem finitimae band paucae tribui Quirinae 
adscriptae sunt. 

2) cf. infra p. 41 et adn. 4. 



Digitized by VjOOQIC 



40 Otto Schilling 

latnm lapidis anctoritate nisi statnirnns ; immo yeri est Bimile 
nna cum illo Annio centnrione milites qnoqne eiosdem legio- 
nis in Enropam transdnctos esse^ qoi quasi robar noyae le- 
gionis essenty vel — quod fortasse rectios — ab ipso Annio 
ad Danuviam fluviam esse dedactos. Vidimus enim p. 32 pei- 
multnm interfaisse Traiani quam eelerrime exercitom ad Dana- 
vium flumen coUocatam angere. 

Ut igitnr snmmatim quae protolimos repetamus: 
Legio XXX. Ulpia a Traiano oondita est anno 852/98 in 
locam legionis XXI. Rapacis et collocata in Pannonia Snpe- 
riore. — Ex namero quem habebat efficitory nt antea unde- 
triginta exstitisse legiones patemns; qnarnm viginti sex in le- 
gionam tabnlis ennmerantar, vicesimam septimam et ondetri- 
cesimam legiones IX. Hispanam et XXII. Deiotarianam Mm 
certam est lam qaae desideratur legio non potest non &lia 
faisse nisi legio XV. Primigenia; quam a Vespasiano non 
exauctoratam, sed receptam et in orientem missam esse pancis 
demonstratum est. Denique legionem in. Augustam milites 
misisse cum Annio Martiale centnrione ad legionem XXX. Ul- 
piam constituendam ex eins ipsius titulo collegimus. 



§ 2. De nominibus legionis XXX. Ulpiae. 

Ulpiae cognomen a conditore ipso petitum in plerisqne 
legionis titulis invenitur, quae res cum per se intellegitnr 
tum eo facile explicatur, quod legionis gloria et auctoritas 
yictoris illius et iusti imperatoris nomine, plebi militiqne aeqne 
grato, band mediooriter augebatur. Attamen saepius quam in 
titulis legionis I. Mineryiae cognomen omissum est. Nam enm 
unus illius legionis titulus exstet, in quo „Minerviae" cog- 
nomen desideretur 2), contra legionis XXX. octo^} inTenimaSj 
in quibus numerus solus notatus sit. Sed plane perspicna 

1) Nam et alias legiones cognomina propria et quasi natin dod 
omittere solere notissimum est. 

2) cf. tit. X. 3896 (n. 81). 

3) cf . infra ind. cognominum 1^. XXY • Y - Y. 



Digitized by VjOOQ iC 



De legionibaB Romanorum I. Minervia et XXX. Ulpia. 41 

hnias rei est causa: „Primae^ enim legiones praeter „Miner- 
yiam" aliae qnoque appellatae erant (I. Adi., I. Germ., I. ItaL, 
I. Parth.), Qt cognomine omisso facile onm aliis Ulis con- 
fn&deretnr. „Tricesima'' aatem inde ab Angnsti temporibus 
noIIaO appellata est legio nisi XXX. Ulpia, qao factnm est, 
at ipse numerns ad legionem certe definiendam snfficeret. 

Falsnm igitar est, quod Henzenns ad titnlom 6669 a adno- 
taTit ^), ex solo legionis namero „XXX^ posito eymei legionem 
Äntonii^ esse accipiendam, quod „postea solam legionem 
XXX. Ulpiam Victricem lapides exhiberent^. Immo ex in- 
dice cognominnm legionis infra addito cernitar Ulpiae cog- 
nomen interdnm omitti. Ex eodem titnlo, de qao p. 39 verba 
fecimns, dico Annii Martialis Vm. 2354 (n. 191), comperimus 
anno 871/117 legionem XXX. Ulpiam cognomine „Victricis'' 
iam fdisse exomatam. Minime enim potest non post hunc an- 
nnm, qno medio mortnus est Traianns, titalas esse exaratns '^), 
qnia »Divas^ non appellatas est imperator. Itaqae in bello 
qnodam inter annos 852/98 et 871/117 gesto legionem aliqaid 
praeclari fecisse patet; id nnam dabiam est, atram bello Da- 
cico &ctam sit an Parthico. — At cum ante bellam Parthicum 
Annias missionem honestam percepisset — nam ante bellam con- 
fectom veteranos dimissos esse yix credibile est — , disertis 
autem verbis se centarionem legionis XXX. Ulpiae Victricis 
{nisse glorietur, elucet iam bello Dacico cognomen illud ho- 
norificam sibi parasse legionem XXX. Ulpiam. Qua re optime 



1) Antonii enim legio XXX., cuius band pauca Bene?enti reperta sunt 
moDUfflenta (cf. VI. 3636; IX. 1603, 1605, 1610, 1616, 1620, 2114, 2115, 2217), 
bello dvili peracto ab Augasto statim dissoluta est. 

2) Ad titalam : „G. Glodio P. f. Ste. leg. XXX. || et (yal)eriae Sex. L. | . . 
odone |b. f. c."* adnotat haec: „Et miles et legio cognomine carentes ae- 
taten gatis antiqaam testantur. Postea solam leg. XXX. Ulpiam Victricem 
lapid« ezhibent''. 

3) Neque enim alind qoicqnam mihi yidetar dicere Toluisse, cum 
ficriberet: »aetatem satis antiquam''. 

4) Neqne yero potest non ante annum 868/114 positns esse, cum 
Traianns iam Parthici cognomine bonoratas sit; quod ntrum factum sit 
anno 868/114 an 869/115, adhac dubinm. 



Digitized by VjOOQ IC 



42 Otto SchflUng 

coDfirmatar ea, quam p. 32 protalimns, sententia, iam anno 
852/98 legionem constitatam et ad Dannvinm flumen oolloca- 
tam esse. Nam si postea esset coDscripta, vix ad tantum robnr 
processisset, at ad bellum tarn grave gerendum iam tnm(an- 
Dis 855/101 — 860/106) mitteretur; ac ne sie quidem pnto 
alia causa commotum Traianum eam arcessivisse, nisi qnod 
haud ita procul a Dacia tetendit Hoc quoque cognomen 
plerisque iu titulis legioni adscriptum est; nee tamen omnia 
monnmenta, in quibus desideratur, ante annum 860/106 posita 
esse oportet ^) 

Sero demum nPi&e Fidelis" cognomen honorificum legio 
XXX- V V- sibi paravit. Titulo enim Bramb. 151 (n. 120), 
quem anno 977/223 esse positum nomina consulum demon- 
strant, nuUus exstat antiquior, in quo legatur »P. F.* — Sed 
qninquies ^) tantum in lapidibus invenitur. Cuius rei non ea sola 
est causa, quod multo serius hoc praemio Ulpia legio affecta 
est quam aliae (VII. XL CL, L M., VI. Vic, X. Gem., XXIL Pr.), 
sed alia quaedam accedit eaque graVior, quod non eadem Uli 
cognomini inerat vis atque antea^), quod inde a saeculo seoando 
medio temere facileque legionibus tribuebatur ab imperatoribas. 
Neque igitur est, quod miremur iam annis 986/232 et 993;239 
P. F. illud in titulis omitti.^) 

Et quamquam vix operae pretium est investigare, qna de 
causa illis temporibus ^P. F. ** cognomina legionibus sint attri- 
buta, tamen plane de hac re tacere non possumus, praesertim 
cum aptissima, ni fallor, illa aetate praemia fidei comparandi 
legionibus occasio oblata sit. 

Nam cum anno 947/193 Septimius Severus, Pescennins 
Niger, Clodius Aibinus a suis quisque legionibus imperatores 

1) Namque iam panlo post cognomen acceptum interdum oaitti 
„Yictr.'' ex titulis cognoscitor IU. 2732 (o. 119) sub Hadriano, III. 5211 
(n. 123) 8ub Antonino Plo exaratis. 

2) cf. Ind. cognominum leg. XXX. ülpiae. 

3) cf. supra p. 7. 

4) Concedes igitar errasse Lerschinm (Gentr. Mus. n. 14), qui propter- 
ea ante annum 977/223 positum esse censuit titulum Bramb. 373 (n. 155), 
quod P. F. cognomina nondum addita essent. 



Digitized by VjOOQ IC 



De l^ombuB Romanomm I. Minenria et XXX. ülpia. 43 

essent creati, totos Germaniae exercitns a Septimii Severi 
partibna inde ab initio stetit, qnod non solum ex nnmmis a 
Severo 9 in fidem legionnm'' cusisO apparet, sed etiam titalo 
nnper reperto^) probatar, secimdnm quem vexillationeB legi- 
ODom nn Germanicarnm (I. Min., XXX. Ulpiae, YIII. Aug., 
XXILPrim.) „adversuB defectores et rebelies'' 3) accitae sunt. 
Qnarnm quattnor legionum tres iam antea cognominibus „ P. F. * 
exoniatae erant — leg. I. Min. et XXII. Prim. sub Domitiano 
(cf. Bupra p. 7 sq.), VIII. Au^. sub Commodo ^) — , ut sola legio 
XXX. Ulpia illo praemio careret Itaque haud absona mihi 
videtor esse coniectura tum a Septimio Severe illam quoqne 
legionem cognominibus »P. F.'' esse omatam^), ut totus, qui 
fidem praestiterat, exercitus Germaniae praemio honoris uteretur. 
Qood quo confidentius credam, titulo maxime commoveor XII. 
683 (d. 176), quem adhuc non satis reete lectum esse persuasum 
babeo. Exstat enim in versu quinto post LEGXXX signum 
qaoddam ^y quod quomodo explicandum sit se nescire confitetur, 
qai titulum edidit, Hirschfeldius ratus de supplementis „centuria 
prima'' vel ^immunis centuriae" non posse cogitari. Quoniam 
aatem eo, quod miles legionis XXX- V- V- Arelate coniugi 
titnlum exaravit, pro certo licet accipere aut totam legionem 
aut saltem partem eins illo loco fnisse neque temporibus Sep- 
timio Severe prioribus eam in Gallia moratam esse satis constat 
(cf. infra p. 68), eiusdem fere aetatis mihi videtur esse titulus 
~- cnius litteras saeeuli secundi esse Hirschfeldius adnotavit 



1) cf. Eckhel. doctr. nnm. VII. 167 sq. : Imp. Gae. L. Sep. Sev. Pert 
Aug. I Fidei leg. tr. p. cos. (molier stans, d. Victoriolam, s. vexillom). — 
I'neterea Septimius Sevems earam legionum, qnae com eo fecerant, no- 
nuna speciatim nummiB inscripsit. 

2) tit „Corr. d. Westd. Zeitschr.« 1890 p. 9 (o. U b). 

3) Pescemiiam Nigrnm et Farthos mminmi, qua de re infra (p. 64 sq.) 
ploiibiu disseremuB. 

4) cf. tit Wüm. 1459 et ürlichs, B. J. 60, 52sqq. 

5) Qaod P. F. cognomen desideratur in titulo Bramb. 220 (n. 129), quem 
coniolmn eiasdem anni nominibus adscriptis anno 964/210 positum esse 
comperimoB, non obstat, quia cognomine omnino neglecto solo nomero 
.XXX* legio notata est. 



Digitized by VjOOQIC 



44 Otto Schilling 

—y qua a Septimio Severo legionem cognomine »F. F/esse 
honoratam modo conieeimus. Snspicor igitnr in signo illo r 
latere cognomina p^. — 

Parva series monamentoram est, in quibus »AntomniaDa" 
appellata est; nam daae tantam Noviomagi effossae sunt te- 
gnlae sie inscriptae, id qnod eo magis miror, qnia legionis I. Mi- 
neryiae n Antonin.*' pennultae eodem loco in Incem prodiernDt, 
qaamqaam ad Vetera potins quam ad Bonnam pertinere llo- 
yiomagi praesidinm plane perspicnum est. 

Plnra monnmenta (septem scilicet) ^) exstant legionis, qnae 
cognomine „Seyerianae Alexandrinae"* adiecto artius cum 
illo imperatore eam fuisse coniunetam pronnntient Qaod in 
nno titnlo XIV. 4178b (n. 195) legio appellatur „Germanica 
XXX- V- V-'', nnllins momenti est neqne inde efficitur, nt 
proprium illud legionis fuisse cognomen putemus; nihil aliud 
sine dubio qui posuernnt titulum iuvenes Lanuyini yohernnt 
nisi eos, qui legerent, patronum suum in legionibus Oermanke^ 
XXn. Prim. et XXX V- V-, fuisse certo scire. 

Mero denique errore factum est, nt cognomen nValeriae" 
legioni Henzenus (6683) yindicaret, et plane assentier Beniero 
(adn. 2 ad pag. 259 opp. Borgh.) , qui umquam hoc cognomine 
esse ornatam legionem XXX. negat.^) 

Quid praeterea de cognominibus statuendum sit, ex in- 
dice titulis adiecto facile intelleges. 



§ 3. De origine militum legionis XXX -VV- 

Qaae snpra (p. 27) de origine militum legionis I. Miner- 
yiae diximus, in hac quoque legione yalent, ut paucissimis 

1) cf. tit. Bramb. 128 i 11, 12 (n. 198c). 

2) cf. infra ind. cogn. leg. XXX. Ulpiae. 

3) Fiedler in „Alterthümer am Niederrhein* p. 189 sq. et prunos et 
solus contendit t^ulas se vidisse legionis XXX-Y-Y -Y-S. A. Aug. (qnod 
explicat: Yaleriae Se?erianae Alexandrinae Augnstae). Sed Steineras in 
„Inscr. Rhen.* altera editione affirmavit nihil legi in illa tegnla nisi 
LEO-XXXV.V. — Quod Murat. 1088,5 (n. 181) legltur XXX-V-V-V- 
saspectnm est. 



Digitized by VjOOQ IC 



De legionibus Romanoram I. Minerria et XXX. Ulpia. 45 

haue difisertationis partem liceat absolyere. — Etenim inde 
ab initio milites legionis in. Angnstae, cai provinciam Africam 
potissimnm, in qna tetendit, legionarios praebuisse ex tabnla 
a Mommseno composita lacnlentissime apparet, in legionem 
XXX. ülpiam translati sunt, quod ex Annii Martialis titnlo 
evincere p. 39 aq. stadnimns. Quibns ex gentibns praeterea ae- 
tate Fannonica milites legionis XXX - V - V- fnerint, hoc neqne 
ei lapidibns scriptis neqne ex auetoribus colligi potest; tarnen 
Yen simile videtnr esse legioni provincias ad Dannviitm sitas, 
Pannoniam^ Noricam, Moesiam dilectnm admisisse. Cnm in 
Gennania Inferiore in locum legionis VI. Victricis snccessisset 
(cf. infra p. 53) , ex hac provincia snpplementa eligebantar; 
nam dnos milites invenimos ex Colonia Agrippina orinndos ^), 
raam ex finibns Batavomm^), qui etsi freqnenter stipendia 
fecemnt in alis et cohortibus^), perraro tamen in legiones 
recepti ^) videntnr esse. — Permnlti legionarii ex Belgica sine 
dabio acciti snnt^ qnam provinciam etiam legioni L Minerviae 
dQectnm legionarinm misisse p. 30 ostendimns. Omninm antem 
gentium Treveros maxime in legione XXX • V • V- versatos esse 
apparet; nam praeter titnlnm Bramb. 149 (n. 140) matribns 
Treyeris dedicatom, ex quo liceat conclndere milites in legione 
fmsse ex Mosellae valle orinndos, disertis verbis dnobns in 
lapidibns^) Treveros se esse natos gloriantnr legionarii hnius 
legionis, nt dimidia fere eomm titnlornm pars''), ex quibns de 
patria militum aliqnid elici potest, ad Treveros pertineant. 
— Deinde, nt panlnlum tabulae Mommseni addamns, non nno 
tantum titnlo Bramb. 201 (n. 143) iubemur statuere Britannos 
quoqne in legione XXX - Y • V- stipendia meruisse, sed idem ex 

Dln Epli. ep.y. 207Bqq. 

2) tit Bramb. 433 (n. 130), YI. 3334 (n. 78). 

3) tit. Eph. ep. IV. 308, m« (n. 174). 

4) ef. Eph. ep. Y. p. 173 sq. 

5) Nam unus tituloB praeter illum ezstat, in quo legionarius Batayos 
didtar, Bramb. 1517: Titns FlaviaB GermanoB veter. leg. XXII. Pr. P. F. 
natbne BataTos. 

6) tit. Mturat. 1088, s (n. 181),' Bull. ep. n. 186 (n. 182). 

7) Tres sunt ex oeto titulis. 



( 



i; 




-^ -^:?^"^gitized by 



Google 



46 Otto Schmiog 

altero titnlo Bramb. 208 (d. 149) elicitar.^j — Postremo Panno- 
nios inde a tertio saecalo ineunte legionarios leg. XXX • V- Y* 
exstitisse cum ex eo saspicamur, quod legionem L Minerviam 
ex eadem provincia supplementa condaxisse titolo Pompeiani 
B. J. 83, 164 (n. 22) demonstratar, tum loco Herodiani p. 30 
adu. 3 laudato, qui ad totum Oermaniae exercitum spectat, 
ad speciem quandam veritatis perdncitur. 



CAPUT ni. 

De legiombus I. Minervia et XXX. ülpia 

inde a primordiis usque ad annum 874/120, 

§ 1. De legione I. Minervia. 
Quouiam supra quo anno quaque de causa legio L Mi- 
nervia constituta sit, accuratius tractavimus, iam ad ipsam 
historiam enarrandam accedere liceat -- Atque ex äs quidem, 
qnae de cognominibns legionis »P. F.'' suo loco disputavimns, 
apertissimum evadit una cum aliis Oermaniae Inferioris le- 
gionibus etiam I. Minerviam in seditione Satumini opprimenda 
versatam esse. Qua tarnen ratione fidem imperatori praesti- 
terit, prorsufl latet ^\ cum auctorum de hac re testimonia ac- 



1) Fortasse alienam non est hoc loco monere in Britannia Tascolom, 
legionis namero signatimi, repertiim esse, YIL 1335,a (n. 196) »anaglyplus 
venatioDum et muneris gladiatorii ornatum". Qua ex re etiamsi adeo doq 
eliciam legionem XXX. in Britannia fuisse — quia qaoqueversos fädle 
vascalum potuit portari ~, ut eam, qui ita statuerit, satis temeraiiiun 
ezistimarim, id tarnen evindtar in castris legionis XXX. gladiatores ad- 
fuisse. Quod cum ex Taciti loco (ann. I. 22) Angusti aetate foisse osi- 
tatom didlcerimuB, Severe Alexandro quoque imperante in nsa fuisse ex 
titulo Bramb. 211 (n. 134) cognoscimus, quem Deo Silvano ursarios le- 
gionis XXX -V-V-S -A- dedicavit 

2) Longmn est omnes, quas vir! docü hac de re protalernnt, sen- 
tentias percurrere. Gonferas quaeso ea, quae Bitterlingius p. 13 adn. 1 
et 2 coUegit. Naperrime sagaciter nee non frustra hanc quaestionem 
tractavit luenemannus 1. !• 



Digitized by VjOOQIC 



De legionibus Bomanomm I. Minervia et XXX. Ulpis. 47 

corata degint, at ne de totias quidem Inferioris exercitns factis 
eerti qnidqaam tradatnr. Yeri tarnen est simillimnm non ar- 
mis ac fortitudine, sed mera religione et fide ^) legiones 6er- 
maniae Inferioris pro sna parte Antonii consilmm nefarinm 



Contra qnindecim annis post snmmas in bello landes sibi 
eonciliasse legionem certissimis et anctornm et titnlomm testi- 
moniis traditnm est. 

Namqae Spartianns ^) enarravit seconda expeditione Dacica 
Hadnanum legioni L Minerviae esse praepositnm. „Qnando- 
qaidem nrnlta egregia eins facta claruerant Quare adamante 
gemma, quam Traianns a Nerya aeceperat, donatns ad spem 
saccessionis erectns est." Eximia meherele et dueis et legionis 
praedicatio! Et enndem Hadrianam eodem bello donis mili- 
taribus esse honoratnm e titulo III. 550 (n. 2) discimns, quem 
Atbenienses anno 866/112 exarayerant. Neque vero solnm 
legatom legionis Hadriannm Traianns Imperator praemio de- 
coiarit, sed etiam centnrionnm dnorum adhuc exstant titnli, 
quomm alter torqnibns, armillis, phaleris, Corona vallari se 
exomatam esse gloriatur VI. 3584 (n. 103), alter donis se 
esse affeetnm a Traiano imperatore bello Dacico praedicat 
IL 2424 (n. 112). Deniqne militis qnoque legionis I. Miner- 
viae hnc pertinet titnlns, lalii Mansneti, qui Coloniam rever- 
8Q8 Yotam solvit, qnod apnd Alatamy Daciae flumen, fecerat 
Bramb. 405 (n. 31). Atque adhuc fere omnes viri doeti cen- 
snerunt alteri tantum bello Dacico legionem I. Minerviam 
iaterfoisse.^) Sed ex columna illa^ quam Traianns exstruxit, 
ut facta sua a posteris quoque cognoscerentur , iam ad prius 
bellom Dacicnm legionem in Daciam deductam esse apparet. 
Nam in ea parte illius monumenti, in qua arte manuque omnia 
ea ficta sunt, quae ad prius bellum cum Decebalo gestnm per- 
tinent, legio quaedam comprehenditnr eo ipso momento, quo 

1) Idem narrat de legionibus YII. et XI. Gl. Cassios Dio LX. 15, 4 
(cf. p. 7 adn. 2). 

2) Spart. V. Hadr. 3, 6. 

3) cL Urlicbs, B. J. 38, lOOsqq.; Pfitsner p. 84, 135, 221. 



Digitized by VjOOQ iC 



48 Otto Schilling 

a legato dacta Danaviam flamen transgressura est Quam 
legionem L Mineryiam esse accipiendam rectissime eontendit 
Domaszewskias.^) Arietis enim imago, qnae ab illins legionis 
imaginifero praefertar, fieri non potest quin ad legionem L Mi- 
neiriam spectet, qnippe qnae sola omninm in nmnmis Victorini 
et Caraasii arietis imaginem sibi adscitam habet. ^) Neqne 
ignoramns, car aries legioni I. Mineryiae potissimnm attributus 
Sit Animaliam enim imagines, qnibns ne nna quidem legio 
plane caret, cum a sideram nominibas saepissime petitae sint, 
propterea arietem sibi assnmpsit legio I. Min., qnod eo mense, 
qui Minervae sacer est, circuitns solis usqae ad arietis sidns 
proyectns^) est; qnae explicatio eiasdem viri docti ingenio et 
acnmini debetnr. — 

Itaqae qaoniam statnendam est ntriqae belle Daoico le* 
gionem interfoisse, optime qnae in Dacia nnper repertae sunt 
tegnlae L E G • I • M «}, explicantur. Nam cnm neqne antea 
— id qaod paalo infra demonstrabimns — legionem in his 
regionibus versatam esse constet neqne postea, eas esse coc- 
tas inter primnm bellum et secandnm manifestnm est 

Qnae cum ita sint, annas, qno titnlns Bramb. 680 (n. 70) 
exaratns sit, accnratissime finiri potest Nam cum inde ab 
anno 855/101 usqae ad annum 860/106 in Oermania Inferiore 
legio L Min. non adfuerit neque fieri potuerit, ut Acutins Nerva, 
qui anno 854/100 consulatu funetus est, ante annum 857/103 
provinciam inciperet administrare % sequitur, ut bellis Dacieis 
confectis demum titulus positus sit Quod band ita mnlto 

1) In ,Arch.-Epig. Mitteil, aus Oesterreich'' XY. p. ISdaqq. 

2) Cf. eiasdem dissertationein «die Fahnen im Rom. Heere' in »Abh. 
d. Arch.-Epigr. Seminars d. Dnivers. Wien* 1885, p. 55. 

3) cf. Manil. H. 439. 

4) cf. „Arch.-£pig. Mitt. aas Oestr." VI. 2 (n. 118f.). 

5) Nam ex Ulis Germaniaram legatis, qaorom cursam honorom eza- 
minavit Ritterlingius (p. 41 adn. 3), cum pennnltos manifesto tiibus annis 
post consolatom demum provinciam ingressos esse ostendator, unos Petflins 
Gerialis, cos. anni 824/70, propter bellum eodem anno legationem susoepit. 
Omnes alii post consulatom cura alvei Tiberis Tel alio officio consnlari per- 
functi videntur esse, priasquam in provinciam profecti sunt. 



Digitized by VjOOQ IC 



De legionibas Romanoram I. Minervia et XXX. Ulpia. 49 

post factam esse potest, quia post annam 861/107 Acatius 
legatas Germaniae Inferioris iam non faisse patandas est, ut 
yix de recto aberrasse mihi videar ad ipsam annum 861/107 
titolo illo relato. — 

Manifestum igitur est legionem XXII. Prim., qnippe quae 
snb Q. Acntio vexillarios cum exercitu Inferiore miserit, in 
locnm legionis I. Minerviae ad expeditionem Dacicam deductae 
in Germaniam Inferiorem esse translatam. Atque etiam ipsis 
castris Bonnensibus eam esse impositam contenderim, cum ti- 
talas militis ') leg. XXII. Pr. P. R ibidem effossus sit. Deinde 
belle Dacico eonfecto cum leg. I. Min. Bonnam redisset, in 
Germaniam Superiorem reductä est. Itaque mihi controversia 
illa, qui titalorum trinm „ Brohlens|nm '^ (cf. p. 9sq.) primus, 
qoipostremus exaratus sit (cf. Urlichs, B. J. 36, 100 sq.; Freuden- 
berg, ibid. 38, 93 sqq.) disceptata videtnr esse ita, nt primns 
qaidem is titulus positus sit, in quo VI. Vic. et X. Gem. lau- 
dantnr — eo nimimm tempore, quo legione I. Min. abducta 
legio XXn. nondum successerat — , deinde ille, quem legionum 
VI. X. XXII. vexillarii dedicaverunt, postremus tit. Bramb. 680 
(n. 70), de quo modo egimus. 

Atque, id quod hoc ipso lapide comprobatur, hello Dacico 
eonfecto statim legionem I. Min. in Germaniam Inferiorem 
redisse alio quoque titulo declaratur III. 6819 (n. 3), quem 
inter annos 869/115 et 871/117 positum esse elucet, quod 
iaeo„Farthici^ cognomine Traianus iam honoratus, sed non- 
dam inter „Diyos" receptus est. 2) Itaque cum anno 871/117 
ignotus ille legatus post legationem duobus muneribus iam 
fanctus sit G»leg. aug. pr. pr. provinc. Galat. Phryg. Pisid. 
Lyeaon. Paphlag. item ad census Faphlag.""), inde ab anno 
S62/108 — 865/111 eum legatum legionis I. Min. fnisse pro 
certo habeam; atque ea ipsa de causa, quod paulo ante de- 
mam legio illa in haue provinciam redierat, dilucidis verbis 



1) Bramb. 468: D. M. | lul. Paterno 1 mil. leg. XXII. Pr. || P. F. stip. 
lim I OpponiuB lastus 1 Archit. amico a se fecit. 

2) cf. Bupra p. 41 adn. 4. 

L0i|Biger Stadien. XV. 4 



Digitized by VjOOQ iC 



50 Otto Sdulling 

additnm est » in Oerm. Inf. **, qnod neqne antea neque postea 
in titaÜB post „I. Min.** addi soletO 

Atque in eadem castra stativa, Bonnensia scilicet, in qnibQs 
ante bellam Dacicam tetendisse legionem p. 24 sq. demonstra- 
vimus, bello feliciter patrato rediit; quod cum per se consen- 
taneum est tarn ex titnlis tegulisque ibidem repertis plurimis 
apparet. Neque obstat, qnod lulius Mansuetus (cf. p. 47) 
non Bonnae quae ad Alutam flumen susceperat vota solvit, 
sed Coloniae. Caput enim totius provinciae haec urbs erat, 
ut facile nescio quibus de causis fieri potnerit, ut siDgnli ei 
legione milites sive ad officia quaelibet administranda sive, | 
si forte Golonia erant oriundi, commeatu accepto ibidem ali- 
quamdiu versarentur. 

Proximis deinde annis usque ad annum 874/120 nnllis, 
quantnm scimus, bellis aut expeditionibus interfnit legio; nee 
tamen cura negotioque vacavisse videtnr, sed viis aedifieüsque 
struendis operam nayayisse, quod ex ipso titulo Bramb. 6S0 
(n. 70), qui in lautumiis Herculi Saxano dedicatus est, perspi- 
citur. Accedit, quod paulo post legionis I. Mineryiae reditam 
legio X. Gemina in Fannoniam Superiorem translata est^), 
ut quae antea quattuor vel tribus legionibus fuerat eustodienda 
provincia Germania Inferior a duabus I. Min. et VI. Victrice 
occupata esset. 

§ 2. De legione XXX VV- 

Quoniam quae de legione XXX • V • V* inde a primordiis 
ipsis usque ad bellum Dacicum confectum eliei possint, cap. U- 
diximus, venimus ad quaestionem difficillimam, ubinam nsqae 
ad annum 874/120 tetenderit quibusque rebus gestis interfaerit 
legio. Quam quaestionem, cum certis testimoniis adhuc prorsns 
careamus, ad finem perduci posse vix credo; quas eDim viri 
docti protulerunt sententias, eae meris coniecturis nitnotar. 



1) Non inveni nisi in uno titulo C. I. Gr. III. 401 1 (o. 5b). 

2) cf. Ritterling, p. 51 Bq. et adn. 1. 2. 3. 



Digitized by VjOOQIC 



De legiombuB Romanorum I. Minerm et XXX. Ulpia. 51 

Nihil igitar constat de legione XXX • V • V • nisi bello Da- 
cico confecto in Pannonia per tempus eam tetendisse (of. p. 38 
adn. 2) et postea in Germaniam Inferiorem esse translatam. 
Sed plane in medio relinquendam est, ntrnm ex ipsa Pan- 
nonia in Oermaniam missa an alibi antea morata sit. Atqae 
Eenieras ^) quidem et Dierauems ^) pro certo acceperant legio- 
Dem ad bellnm Parthicam gerendum a Traiano arcessitam esse, 
qaod qno inre eontenderint, iam examinemns. Sed in ano 
Ännii Martialis titnlo VIII. 2354 (n. 191) sententia eoram po- 
sita est Beniems enim — nt taceam de Dieraaero prorsns 
in eins castra transeante — contendit eoloniam Ulpiam Tha- 
mngadi constitatam esse a yeteranis legionis XXX - V • V-, qnos 
victorüs nonnnllis de Partbomm rege reportatis honesta mis- 
sione donatos in Namidiam deduxisset Traianns; quo factnm 
esse, nt „Victoria Parthica" ibidem cnltn proprio celebraretnr. 
Atqae primnm quidem plane absurdum est, id quod iam p. 41 
statuimnSy cogitare veteranos dimissos esse, cum ipsum bellum 
magis magisque exardesceret.^) Deinde, id quod grayissi- 
mnm est, in alio titulo ibidem reperto disertis verbis scrip- 
tarn videmus anno 854/100 Traiano auctore eoloniam Thamu- 
gadi conditam esse a L. Munatio Gallo legato ^), ut concidat 
Benieri coniectura. — Vides igitur ne speciem quidem pro- 
babilitatis prae se ferro opinionem illam bello Parthico le- 
gionem interfnisse. Immo sie existimo titulum esse explican- 
dnm, ut Annius Martialis, post bellum Dacicum veteranus legio- 
nis xyx • y • V - factus et Thamugadem in eoloniam missus, 
enm moriturus bellum esse exortum cum Parthis audiyisset, 
in testamento titulum faciundum curaverit, quo Parthis devic- 



1) L^n Renier in „Archiyes des missions Bcientifiques et litteraires*. 
Paris. 1851, tom. IL p. 183. 

2) Dieraaer in »fiüdinger, Unters, zar Rom. Kaisergesch.'' I. p. 159. 

3) cf. snpra p. 37 adn. 4; p. 41. 

4) Ym. 2355: Imp. Caesar (divi) || Nervae f. Nerva Traian(u8) | (ang.) 
6ermam(c)us pon(t.)||(maz.) tr(i)b. po(t. IUI co)8. lU p. (p.) co(l.)|| (Mar)c(i)a- 
nam Tr(ai)anam Th(a) | (mnga)di per leg. lU. Au(g.) 1 (condidlt L. M)unati- 
(Qi) Callas leg. | Ang. pro (pr.) H d. (d.) 

4* 



Digitized by VjOOQlC 



52 Otto Schilling 

tis n Victoria Parthica" celebraretur; quod votam eiusdem li- 
berti Protns, Hilarns, Eros amplissime postea perfecerant 

Aliorum qaoqae legionis XXX • V • V- veteranorum vestigia 
ad eandem aetatem mihi videntur spectare, L. Lepidi Insti 
V. 2391 (n. 178) et M. Ulpii Bellici V. 5010 (d. 179) titulos 
dico, quoram alter „in Castro Stenico" prope Tridentum re- 
pertas est, alter Vigoentiae prope Ferraram. 

Nam cum in eadem fere regione, Montegaldae, titnlus 
effossus Sit militis legionis eiasdem Y. 3105 (n. 171), quem 
optimae aetatis esse et yix Traiano posteriorem patris et m 
nomina addita testantur, band spernenda, credo, est coniectora 
veteranos leg. XXX • V • V •, qui Decebalo oppresso permulti 
nimiram dimissi sunt, a Traiano in Galliam CisalpiDam potis- 
simnm esse dedactos. 

.Ac ne id qnidem, quo anno legio in Germaniam Inferiorem 
venerit, certis aactoram vel lapidnm testimoniis demoDStratnr; 
neqne enim nllns in Germania Inferiore titnlns exstat anno 
918/164 antiquior „Corr. d. Westd. Zeitschr.« 1891, p. 112 
(n. 162), et qni primus hnins rei memoriam tradidit, Ptole- 
maens O9 band ita mnlto ante hnnc annnm ^) scripsit. Itaqne 
plane ignoro, qna cansa commotas Pfitznerns p. 82 contenderit 
legionem XXX. Ulpiam recens conscriptam non din post an- 
nnm 855/101 in Germaniam Inferiorem missam esse. Quod 
eo maiori mibi offensioni est, qnia panlo infra p. 85 didt: 
nOb vielleicbt ancb scbliesslicb nocb leg. XXX. Ulp. anf künere 
•Zeit nacb Pannonien gekommen, nm defi Abgang der dortigen 
Legionen nach dem Kriegsscbanplatze zu decken, ist nieht zu 
entscheiden, da die wenigen Ziegeln, welche zu Gamuntum 
und Vindobona gefunden sind, weiter keine Ankntlpfangspimkte 
gewähren. " Attamen inter omnes constat certissima ad sta- 
tiones legionnm cognoscendas indicia esse pntandas tegnlas. 

Sed quamquam non traditnr, quando in Germaniam 
Inferiorem legio translata sit, certissimam tarnen licet pro* 
ferro coniectaram omnibus fere yiris doctis probatam caasam 

1) Ptol. geogr. II. cap. 9 § 15. 

2) cf. Erhard „Regeeta historiae Guestphal.* p. 42 sqq. 



Digitized by VjOOQIC 



De legionibus Romanoram I. Minervia et XXX. Ulpia. 53 

faisse interitam legionis IX. Hifipanae, quam circiter annrnu 
S74/120 fnnditus deletam esse scimas. Nam cum statim ad 
hostes Tictores castigandos legio VI. Victrix, quippe quae haud 
procnly Veteribas niminimy tetenderit, in Britanniam translata 
esset neqae unias, quae remansit, legionis I. Minerviae vires ad 
tantam provinciam cnstodiendam sufGcerent, legio XXX • V - V- 
nescio qua ex proyincia in Germaniam deducta iisdemque 
castris stativis imposita est, ex quibus modo profecta erat legio 
VL Victrix. 



CAPUT IV, 

De legionibus I. Minervia et XXX. Ulpia 

in Germ. Inferiore inde ab a. 8741120. 

§ 1. De castris et stationibus legionum. 
A. Legionis I. Minerviae. 

Quamdiu in Germania Inferiore legio I. Min. tetendit, 
statiya castra semper habuit Bonnae; cuius rei testes sunt 
ipsonim castromm reliqniae ^) , quae bac potissimum aetate 
pennaltae effossae sunt; testes sunt etiam tegulae fere innu- 
merabiles^ militumque tituli haud pauci sepulcrales ^), quibus 
potissimum adiuti, quae quaeque legio castra habuerit, definire 
possumus.*) — 

Castella praeterea stationesque, in quibus variis de causis 
partes legionis constitutae erant, permulta tota provincia in- 

1) cf. B. J. 78 tab. 1 ; 82 tab. 3, ubi accurate descriptam invenies, 
qtabos lods monomenta reperta sint; praeterea uberius de castris Bon- 
nenBibüs egit L Klein in »Westdeutsch. Zeitschr. Corr." VII. 147. 

2) cf. Bramb. 511a (n. 117 a X, b IV, d Y); „Wink. Progr." 1888, 33, 34 
(n. in ein). 

3) cf. Bramb. 461 (n. 33); „Wink. Progr.«* 1888 38, 4 (n. 44); B. J. 85, 88 
(tt.47); B. J. 57,70 (n.50); „Wink. Progr.« 1888, 38,» (n. 51) Bramb. 475 (n.52); 
- B. J. 59, 40 (n. 56); B. J. 85, 65 (n. 57); Bramb. 452 (n. 58); B. J. 82, 56 
(n.64). 

4) Accedit locus Ptolemaei geogr. IL 9, 16. 



Digitized by LjOOQ IC 



54 Otto Schilling 

yeninntnr inde ab Oceani Germanici litore nsqne ad Saperioris 
provinciae fines. 

Fnernnt antem castella stationesve hisce locis posita: 
Cattvici *), Fori Hadriani 2), Castris Albinianis % in vico »Wijk 
bij Duurstede"*), ad oppidnm Noviomagum *), Geldubae*), in 
vico „ Rindern " "Ö , Cliviae ®) , Divitiis *) , Darnomagi *^ , Colo- 
niae ^% AquisgraniJ*) 

Atqne hoc qnidem per se consentanenm est com pToyin- 
ciae defendendae caasa haec castella exstmcta esse tum quo 
facilins pacis munera, quae ad yias restitnendas ant ad aedi- 
ficia in militmn usam condenda pertinebant, perficerentnr. 

Qnod NoTiomagi legionis I. Minerviae tegulae permnltae 
repertae sunt aetatis Antoninianae^^), qaamqnam legionis 
XXX • V • V • potius haec erat provincia, eo fortasse explicari 
potesty qnod ad legionem XXX. adiuvandam leg. I. Min., qn&e 
tarn forte negotiis vacabat, vexillarios misit, qni aedificiis 
Noviomagi aedificandis operam naTavernnt. 

Neqne silentio praeterenndnm est, qnod prope oppidnm, 
qnod nunc dicitur „Iversheim", monnmenta reperta miV% 
quibns longnm per tempns ibidem partem legionig ad cal- 



1) cf. Bramb. 2 (n. 12b); Bramb. 4Aa8 (n. 117 al). 

2) cf. Bramb. 23a (n. 117a lU c. I); Bramb. 12 (n. 67); OreU.lS94 
(n. 69). 

3) cf. Bramb. 9 (n. 117 a II). 

4) cf. Bramb. 63 a (n. 117 a IV). 

5) cf. Bramb. 128 (n. 117a V c II); »Wink. Progr.« 1888, 33,»^ 
(n. 117 c III). 

6) cf. Bramb. 245 a (n. 117 a YIU, b HI). 

7) cf. Bramb. 165 a (n. 117 a VII). 

8) cf. B.J. 61, 72(n. 117 a XI). 

9) cf. Bramb. 443 (n. 72). 

10) cf. Bramb. 436a (n. 117a IX); B. J. 82, 19 (n. 117b V); Bramb. 382 
(n. 30); Bramb. 351 (n. 56); .Corr. d. Westd. Zeitschr.' IL 63 (n. 55). 

11) cf. B. J. 60, 81 (n. 117 b VI). 

12) cf. „Westd. Zeitschr.« II. 428 (n. 43). 

13) cf. Bramb. 23a (n. 117c I); Bramb. 128a (n. 117c 11). 

14) Bramb. 520 (n. IIa); B. J. 50, 186 (n. 42); B. J. 50, 187 (n.45); 
B. J. 50, 184 (a 68). 



Digitized by VjOOQ IC 



De le^ODibas Romanoram I. Mineryla et XXX« Ulpia. 55 

earias exercendas moratam esse demonstratar. Qaod oam iam 
ex titalo Bramb. 520 (d. IIa), qai circiter annam 954/200 „farno 
arvali facto ^ a Castino^) legato exaratus est, concladere li- 
enisset, optime eo confirmatam est, qaod postea ipsae forna- 
ees calcariae ^) repertae snnt simniqae titnli ad tempora inde 
ab anno 915/161») nsque ad Alexandri Severi*) aetatem per- 
tinentes. Nee paryi momenti illam Texillationem fnisse Tel 
inde elacet, qaod signifer legionis B. J. 50, 187 (d. 45) et mi- 
les medicas B. J. 50, 186 (n. 42) in illis titalis laadantar. At- 
qae enm non sine quadam veritatis specie Eickias B. J. 23, 
79 coniecerit illias loci caltnm matmm Anfaniaram propriam 
iiiisse, facile intellegitar, car titali illis deabas dedicati sint 
a legionis I. Min. militibas.^) lare igitar miretar qais, qaod 
quo loco per septies denos annos non exignam partem legio- 
nis persaepe tetendisse conspicimas, ne ana qaidem tegala 
reperta est, qaa aedificia in nsam legionam stnicta esse certe 
demonstrari possit. Qaod optime Freadenbergias ^) explica- 
vit monens non longo ab illo loco, Belgicae nimiram (nanc 
fl Billig''), partem legionis commoratam esse. Ex hoc igitar 
loco yexillarios in officinas calcarias missos esse saspicamar. 
Eadem fere de caasa in valle „Brohl'' vexillarii legionis 
per tempos qaoddam versabantar, qaa de re aberias egit Rit- 
terliDgias p. 45. Sed praeter titalam Bramb. 680 (n. 70), de qao 
iam (p. 9 sq., 48 sq.) accaratias exposaimos, nallam ibidem 
effossam est monamentam, qao postea qaoqae lapides ex illis 
laatumiis legionem adportasse ostendatar. Itaqae inde a se- 

1) Infra (p. 64 sqq.) fusius de Caatino agemus, quo anno legataa le- 
gionia L Minenriae in Germania Inferiore fuerit 

2) Qua de re conferas velim B. J. 50, 186 (n. 42). 

3) tit enim Antonino Uli et Vero II coss. positus est. 

4) tit B. J. 50, 184 (n. 68) pro salute imperatoria Severi Alexandri 
dedicatos. 

5) Sunt tituli hi: B. J. 83, 164 (n. 22) a tribuoo militum T. CL Pom- 
peiano, Btamb. 405 (n. 31) a lulio Mansueto, B. J. 83, 136 (n. 37) a Q. 
Clodio Marcellino militibos dedicati. — Neque id casui tribuendum est quod 
nnllius alias I^onis milltes Anfaniabus matronis titulos dedicaverunt. 

6) cf. B. J. 50, 184sq. 



Digitized by VjOOQlC 



56 Otto Schilling 

cnndo saeoalo legionarii Oermaniae Inferioris alinnde materiem 
aedificÜB strueDdis idooeam petisse videntnr; nam ne mmi- 
mam qnidem legionis XXX • V • Y *, qnae band ita moltis an- 
nis postqnam titalus ille Brohlensis exaratus erat, in Qerma- 
niam sese contulit, yestigiam illo looo repertam est, qnamqoam 
antea omninm Germaniae Inferioris legionum yexillarios ibi- 
dem versatos esse ex titnlis p. 9 sq. landatis manifestun fiat 



B. Legionis XXX-VV- 

Legioni VL Victrici in Britanniam translatae in provinda 
et in ipsis castris, dico VeteribusOi lögio XXX -V-V- suc- 
cessit Itemque cam per saecnla ana com legione I. IGnerria 
in Germania Inferiore tetenderit, ea, qnae de illias castris 
stationibasqne omnino explicavimns, etiam de bac legione dicta 
sunt, nt iam stationes, quibus partes legionis impositas fuisse 
veri simile est, enameremos. Nam de castris Veteribns taceam, 
qaamquam adhnc acerrima de bis inter viros doctos lis fnit 
Sed Scbmidtins^) neglectis illoram ariolationibns sno iure 
scriptoram narrationes, monumenta reperta, reliquias aedifi- 
ciomm yiaramqae ad bac exstantes ita examinayit, nt mihi 
qnidem persuasam sit castra et Augnsti et Traiani in monte. 
qni nunc dicitnr „Fttrstenberg"', coUocata faisse, qai, siindea 
Bonna Bbennm fluvinm seqaeris, primas isqae satis in altnm 
editns est coUis, qui ad aggrediendos aeqne et repnlsandos 
bestes quam maxime erat idoneus. 

Stationes praeterea legionis fnisse permnltas ex tegalis 
titulisqae sepulcralibns lacnlentissime apparet. Et qnod snpia 
iam statnimus (p. 44) non solnm Ulis locis militam openno- 
que monumenta exstare, quae alteri legioni nt cnstodirentur 

1) Testes sunt cum Ptolemaeae (11. 9, 15) tum tegolae titnliqae Te- 
teribuB exstantes hi: Bramb. 151 (n. 120); firamb. 220 (n. 129); Bramb. 211 
(D. 134); Bramb. 202 (n. 139); Bramb. 149 (n. 140); Bramb. 145 (n. Ul); 
Bramb. 146 (n. 142); Bramb. 201 (n. 143); Bramb. 219 (n. 145); Bramb. 2i: 
(D. 147); Bramb. 208 (n. 149); Bramb. 204 (n. 164). 

2) B. J. 31, 80 sqq. 



Digitized by VjOOQ IC 



De legionibus Romanorum I. Mineryia et XXX. Ulpia. 57 

attribnta videntar esse, sed per totam provinciam utrinsque le- 
gioDis vestigia deprebendi, id optime illnstratur eo, quod cnm 
in Hollandia tegnlae repertae sunt sie inseriptae: „leg. I. M. 
P. F. et leg. XXX • V • V- " ') tum ipsis in castris Bonnen- 
sibns lapifl servatür % in quo LEGT^XXX magnis litteris 
inscalptum est. Videmus igitur eoniunetas fuisse int«rdum utri- 
ii8qae legionis copias, si forte alterius ad malus quoddam 
opos perficiendum vires non suffecerunt. 

Neque praetermittendum esse videtur quod iam altero post 
Chr. saeculo legionarii haud ignorarunt admodum esse salubres 
Aqnisgrani fontes, quibus potissimum „ Aachen ** oppidum no- 
stratium celebritatem suam debere nemo nescit. Exstat enim 
ibidem inscriptio quaedam (B. J. 60, 23): „Fort(nnae salutari) 
et tatelae loci Gaudidinius G. VI vir Augustalis'', quam de- 
dicasse G. Candidinium Sanetum, legionis XXX - V • V- signi- 
fernm (qui laudatus est in tit. Bramb. 101 (n. 133)), post missi- 
onem aceeptam ad speciem quandam yeritatis eo adducitur, 
quod tegulae legionis XXX ■ V • V- Aqnisgrani 3) repertae sunt 
in aqnaeductus balnearumque reliquiis. 

Eo qnoque loco, qui nunc dicitur » Düsseldorf **, monu- 
meDta reperta sunt (cf. Bramb. 294 (n. 152)), ex quibus partem 
legionis XXX - V • V- ibidem coUocatam fuisse facile coUigitur. 
Neqae temere Moellems ^) et Minola ex ruinis fossae Tel limitis 
coniecerunt viam munitam a Novesio in Germaniam fuisse per- 
doetam, qua in Boructuariorum potissimum fines profecti essent 
Komani. Denique per tempus partes legionis constitutae erant 
Iiis in locis: 

Hollandiae eo in loco, quo in tabula Peutingeriana „Mansio 
Niger pullns"*) exstitisse significatur, Cattvici^), Fori Ha- 



1) cf. Bramb. 137 (n. 117 gl). 

2) cf. B. J. 89, 211 (n. 117 g II). 

3) cf. Bramb. 629b 1 (n. 198b IX); B. J. 73, 154 (n. 198b XIII); „Corr. 
d. Westd. ZeitBchr.*' H. 54 (n. 198b XYI). 

4) MoeUer „Über Hohensyberg«, Dortmund. 1804 p. 17. 

5) cf. „Westd. Zeitscbr.*' VII. p. 306 (n. 198b XVII). 

6) cf. Bramb. 4A c 1, 2 (n. 198 al). 



Digitized by VjOOQ IC 



58 Otto SchiUiog 

driani 0» Traiecti % eo loco, qui appellatar „ De Meeren ^3), prope 
vicum »Wijk bij Duurstede***), Holledoorni ^) , prope vicum 
„Lonisendorf^^) (Geldera), ad oppidam Noyiomagnm ^), Cal- 
care^), ad vicnni „Grünthal"»), Divitiis '*), in vico „ Alpen "^Oj 
Trepitiae««), Coloniae»^), Bonnae.»*) 

§ 2. De historia legionum I. Min. et XXX. Ulpiae. 

Traianns, qna erat fortitadine et pradentia, enm iam Ner?a 
iroperatore et limite amplias manito (cf. p. 31 adn. 1) et 
militom disciplina redintegrata'^) Rheni fines confirmasset, 
Daeico praecipne hello effecit, ut omnes trans Rhenom Dann- 
viumqne barbari imperatoris nomine perterriti a flayiornm trans- 
itn prorsus impedirentar. Qui nominis Romani timor tantos 
erat, at etiam post Traiani deeessam, cum Hadrianoa Imperator 
pacis amantissimus successiaset, summa tranqnillitate totnm 
fere Imperium ganderet. Qno factum est, nt ne I. et XXX. 
qnidem legionibas, quae inde ab anno 874/120 eadem fere 
Sorte coniunctae erant, uUa virtutis praestandae facultas illis 
temporibns offerretur. Sed prudenter Hadrianus providit, ne 

1) cf. Bramb. 23 e, 1, 2 (n. 198a III). 

2) cf. Bramb. 60 c, 1, 2 (n. 108a IV). 

3) cf. Bramb. 63 a (n. 198 a V). 

4) cf. Bramb. 63 a (n. 198d II). 

5) cf. Bramb. 140 e (n. 198 b Y); Bramb. 106 (n. 128). 

6) cf. Bramb. 193 (n. 198 b VII). 

7) cf. Bramb. 128 i (n. 198 a VI). 

8) cf. Bramb. 185 b, c (n. 198 b VI). 

9) cf. Bramb. 225 (n. 198 e I). 

10) cf. B. J. 81, 208 (n. 198 d VI). 

11) cf. Bramb. 227, 1, 2 (n. 198 a VIII). 

12) cf. B. J. 21, 39 (n. 198 e IV). 

13) cf. Bramb. 436 e, 1, 2, 3 (d. 198 b X); B. J. 73, HO (n. 198 b XII); 
B. J. 73, 209 (n. 198 b XIV); Bramb. 436, 9, s (n. 198e III); Bramb. 433 
(n. 130); B.J. 57, 81(n. 158). 

14) cf. B. J. 89, 211 (n. 197 d VII); B. J. 53, 238 (n. 137). 

15) Plin. et Traian. epist. 29, 30. — Paneg. 9: »ubi deinde disciplina? 
ab! mos a maioribaa traditos, quodcumqae Imperator munas injaogeret, 
aequo animo paratoque subeandi"? eqs. 



Digitized by VjOOQIC 



De l^onibns Romanornm I. Minervia et XXX. Ulpia. 59 

legionarii nimio otio corrnpti nefaria consilia agitarent; exer- 
cebat enim, nt Cassins Dio epit. LXES^. 5, 2 memoriae pro- 
didit, ra aTQaTKOTiKa axQißioTCtra äar^ laxvoma firJT^ aTvei- 
^Blv flirre vßQl^eiv ; et Spartianus dilucidis verbis enarravit 
Germanicas potissimam legiones sie exercitatas esse. Qaa ra- 
tioDe duplex et sibi et rei pnblicae paravit commodam, quod 
et optima disciplma tenerentur milites — cains rei praeclaris- 
simog testis titulns est III. 3676, in quo Batavus miles „aequora 
Dannvii cunetis transnare sub armig'' se potnisse gloriatur — 
et hostes tenerentnr in pace.^) 

Neqne vero solnm snb Hadriano tanta imperii Romani 
apnd barbaras gentes erat auctoritas, sed postea qaoque An- 
tonino Pio imperatore, quantam deberetur Hadriani pruden- 
tiae et grayitati satis, cognitum est. Qaamqnam enim Inlias 
Capitolinns (v. Anton. Pii V. 4) dicit „Germanos et Dacos et 
mnltas gentes" . . . enm contndisse «per praesides et legatos% 
tarnen minimae videntur fuisse rixae veliicationesque, cum 
Anrelias Victor (epit. 15) memoriae prodiderit Antoninnm „ orbem 
terrae nollo bello auctoritate sola rexisse adeo trementibns enm 
atqne amantibns cunetis regibus nationibus et popnlis, ut . . . . 
de controversiis inter se iudicem poscerent''.^) Kam Germani- 
cnm illud bellum, quod lulius Capitolinns laudat, nihil aliud 
yidetur fuisse nisi discidia inter barbaros ipsos orta, quae 



1) Spart. Y. Hadr. 10, 1 : „Inde in Germaniam transit pacisqae magis 
quam beUi cupidas militem, quasi liellum immineret, exercuit tolerantiae 
docomentiB eum mbuens, ipse qaoque inter maDipola yitam militarem ma- 
gistrans, cibia etiam castrensibos in propatulo libenter utens, hoc est la- 
rido caseo et posca"* eqs. 

2) Cass. D. epit. LXIX. 9 fin.: ovzof yitQ xaXwg tjaxriro to aTpanof 
xtxov ait<p ciaze xal rb htnixov t<ov xakov/iivcov BaraovcDV xov ^larpov 
pttra Twv onXtav duv^^avTO' a bgwvxeq o\ ßdgßtxQOL xovq (ihv 
'Pwfialovg xaTenXrrtovro, tgenofievoi 6h inl atpäq avrovq ixQttfvzo 
avT^ öiaixijti rd)v tcqoq dXXT^Xovg Sia(pogc5v. 

3) Suo iure certe Bossart et Mueller (in „Büdinger, Unters, z. Rom. 
K. Gesch.*' U. p. 304) statuerunt propterea Capitolini narrationem pngnare 
com YictoriSy quia sua qoisque ratione Antoninum studuisset praedicare, 
alter cum pacis, alter cum belli gloriam nimis cumularet. 



Digitized by VjOOQIC 



60 Otto Schilluig 

Romanos oomposuisse ez nnmmo qnodam 0)1*^^ QaadiB datau") 
elicitar. Accedit, qnod Aristides (Elg ßaacUa I. p. 112 Dind.) 
eadem fere tradidit atque Aarelias Victor. Celtas enim, de 
qaibus dicit: vvv rcqoaxvvovoi tov deaTioTtjVj intellegendos 
esse Germanos Appianas testis est^ qai circiter annam 904/150 
in praefatione III. scripserit: KekTuiv . . . oaa e^vrj . . . 
Ttaga 'P^vov uoTafxov (purirai, — Videmas igitar per quater 
denos annos legiones I. Minerviam et XXX. Ulpiam nihil 
armis fecisse dignam, qnod commemoretar.^) Sedpaolopost 
in locam placidissimae pacis sabito cesserant bella et gravis- 
sima et maxime diatama. Nam cam iam Antonino imperatore 
in Oriente res ita tarbatae essent, nt andiqae vexillationes in Sy- 
riam dedocerentar 3), sommam in diserimen venit res Bomana, 
ubi primam M. Aarelias et L. Veras imperiam sasceperant 

Vologaeses enim Parthoram rex anno 915/161 P. Aelium 
Severianom legatum cam exercita toto apad Elegeiam dele- 
vit^), qao factum est, at statim, qai sab dicione Bomanoram 
erant, principes Adiabenes^ Edessae, Nisibis deficerent.^) 
Atqae cam iam antea ad bellam Partbicam vexilla accita esse 
sciamas, clade illa turpissima accepta qaam maximas copias 
in orientem missas esse est veri simillimam. Itaqae si in 

1) cf. Eckhel. doct. nam. VII. p. 15 : Imp. T. Ael. Caes. Antoninns|B€x 
Quadis datua 8. c. (Imp. togatos stans dexteram cum Quadoram rege ioogit). 

2) Nee tarnen plane omittamus, quod legio I. Mlnervia his tempori- 
bos vezillarios misit in Africam, id qnod ex duobos titulis militnm Car- 
tennae repertis YIII. 9654, 9662; (n. 83, 84) facile elicitar. Accoratios de 
hac re egit nuperrime luenemannos 1. 1., quem qoaeso inspicias. 

3) Nam in titulo Wilm. 1155 scriptum legimus L. Neratium Procolam 
misBum esse ab imp. Antonino Aug. Pio ad deducendas vexillationes in Sy- 
riam ob bellum Parthicum. Recte adnotat Wilm. : »bellam indicator, quod 
Vologaeses III., postquam anno 148 rex factus est, proximis anms minitab&tur, 
sed priusquam inciperet, pax inter Pium et Parthorum regem convenit'. 

Gf. Borgh. opp. V. p. 373 sq. — Napp »de rebus imp. M. Aarelio in 
Oriente gestis*" p. 12 sq. 

4) cf. supra p. 18 adn. 1; p. 37 adn. 4; p. 38. 

5) lulius Capitolinus v. Veri VI. 9 : »nam cum interfecto legato, cae- 
BIS legionibuB Syris, defectionem cogitantibus oriens Tastaretur, illein ApoÜs 
venabatur" eqs. 



Digitized by VjOOQIC 



De legionibas Bomanorom I. Minervia et XXX. Ulpia. 61 

titalo in. 1457 (n. 8 b) legitar eadem aetate M. Clandinm 
Frontonem fnisse »legatam legionis I. Minerviae in ezpedi- 
tionem Parthicam dedacendae**, nihil est in quo offendamns. 
Sernpnli contra eo excitantar, qnod a Ligorio solo bic titalns 
est servatas, cai, cnm persaepe inscriptiones ant plane finxerit 
aat interpolaverity ne bic quidem fidem esse habendam facile 
coniciat qaispiam, cum repataverit titnlnm Dacicum einsdem 
Frontonis HI. 1457 (n. 8 a) et de expeditione legionis I. Miner- 
viae Partbica et de aliis rebns, qaae in lapide nrbano comme- 
moratae sunt, plane tacere. Contra reete indieat Mommsenns 
ratns paene incorrnptam esse titnlnm. 

Sao enim inre mibi videtnr monnisse Scbillerns („R. E. 
Gesch. ^ p. 638 adn. 4) in Belgicae qnodam loco, qni nnnc 
Tocatur „Bevay"^), nnmmos, sine dubio consnlto terra obrutos, 
effossos esse Antonini Pii et Fanstinae, matris et filiae, et 
Laeillae et panlo post in yico „ Vechten ** '^) nnmmos inde a rei 
pnblicae aetate nsqne ad Antoninnm Pinm ; unde reete nt opinor 
coniecit illis temporibns barbaros in Germaniam Inferiorem 
inyasisse.') Itaqne si eadem aetate legionem L Minerviam, 
qnae in Germ. Inf. tetendit, in expeditionem Parthicam dednc- 
tarn esse comperimns^ non modo licet statnere aliqno modo 
has doas res inter se cohaerere, sed prorsns necesse est. Nam 
si ante annnm 915/161, cnm nondum profecta esset legio 
I. Minervia, Germani incnrsionem illam fecissent, vix credo 
imperatorem eam in orientem arcessiturnm fnisse. Immo cen- 



1) cf. „Rev. Num. Bdg.« 1869 p. 209. 

2) cf. ibidem 1872 p. 368. 

3) Falsa tarnen est Schulen sententia (cf. 1. 1.) Didiam lulianum 
luic aetate yictoriam illam de Gaachis reportasae, quam Aelius Spartianus 
ptaedicat. Kam fieri non potuit, ut Didius, qui Spartiano teste anno 137, 
Gasrio Dione anctore, qui Didii aequalis erat, a. 133 natus est, etiamsi 
quaestoiem com designatam esse »ante annum quam legitima aetas sine- 
bat^ (Spart. ▼. Did. Inl. 1, 4) non neglegamus, anno 162 iam praetura per- 
fanctns sit et l^gatus legionis XXII. Prim. fuerit Accedit, qnod Spartianus 
addidit: ,öb quae consulatum meruit testimonio imperatoris*'; nam nimis 
B^To profecto praemium accepisset lulianus, cum anno 929/175 demum 
consul £actus sit. 



Digitized by VjOOQ iC 



62 Otto Schilling 

seam legione iam profecta, id quod saepenomero factum esse 
scimnsOy barbaros belli capidissimos neqae ignorantes co- 
pias, qaae Rheni transitnm cnstodirenti imminatas esse, impeta 
gabito facto provinciam Germaniam vastavisse. 

Haec si statuerimas, non nihil proficiemos. Primam enim 
demonstratur Ligorio fidem hac in re esse babendam, nt rede 
censnerit Mommsenas. Deinde efficitur, at barbaroram mcßi- 
siOy quam ex nnmmis illis in Belgica provincia repertis satis 
certe definire non potnimus, certo anno attribuatnr. 

Tum antem elacet legionem XXX • V - V* , qoae sola in 
Germania Inferiore remanserat, gravissima qnaedam proelia 
cum Germanis anno 916/162 commisisse. 

Quod Fronte legatas appellatur legionis I. Minerviae in 
exp. Parth. deducendae^ ipso titulo nrbano Ligorii facile ei- 
plicatur. Nappio enim prorsns assentier, qui in dissertatione 
„de rebns imper. M. Aurelio Antonino in Oriente gestis" con- 
scripta (p. 69 sq.) dicit Frontonem „belle Parthico legioni 
I. Minerviae, tum maiori exercitui ex copiis legionariis et 
auxiliariis composito praefuisse eumqne in Armeniam et Osrho^- 
nam et Antbemnsiam daxisse.'' 

Qua in re optime intellegitur, quam exigna sit memoria 
omnium rerum, quae inde a saeculo secundo ab imperatoribns 
gestae sunt; nam neque de Germanomm illa invasione certi 
quidquam accepissemns neque a Rheni ripis totam legionem 
in bellum Parthicum subsidio esse missam comperissemus, nisi 
lapidem urbanum seryasset Ligorius. 

Quando in Germaniam redierit legio I. Minervia etsi pro 
certo demonstrari nequit, tamen belle Parthico demum con- 
fecto eam remissam esse conicere licet. Nam lulins Capitolinns 
(y.Marcicap. 12, 13) dicit: „Dum Parthicum bellum geritur, natam 
est Marcomannicum, quod diu eorum qui aderant arte suspensum 
est, ut finito iam orientali hello Marcomannicum agi posset'' An- 
no igitur 920/166 legionem I. Min. ex Oriente redisse censemus. 

Quid deinde legiones Germaniae Inferioris aetate belli 
Marcomannici gesserint, in medio relinquendum est. Sed tamen 

1) cf. infrap. 72. 



Digitized by VjOOQ IC 



De legionibus Bomanorum I. Mmervia et XXX. Ulpia. 63 

certis tesümomis demonstratar Ulis qaoqne temporibus belia 
eis gerenda fnisse, cum „ onines gentes ab lUyrici limite osque 
in Galliam 0" conspirassent. Accedit, qaod apertis verbis bel- 
lam MaroomannicQm et Germanicum diBcemuntar.^) Neqoe a 
vero aberramns, si bao aetate Gauchos erupisse et a Didio 
Inliano, Belgicae legato, tumultuariis aaxiliis provincialium 
repnlsos esse^) censernns; sie enim mnlto melius intellegitur, 
qnod Spartianus memoriae tradidit: »ob quae consulatum meruit 
testimonio imperatoris'' (cf. p. 61 adn. 3). 

Atque optime hac ex re cognoscitur, quantis perturba- 
tioDibus tumultibnsque tum Oermania Inferior vexata sit; elncet 
enim Gauchis, qui Albis fluvii eraut accolae, priusquam in Bel- 
gicam provinciam penetrarent, totam Germ. Inf. percurrendam 
fniflse, ut statuendum sit aut legionnm I. Min. et XXX • V • V- 
vires ad impetum repulsandum non valuisse aut partem earum 
aliorersus deductam fuisse. 

Ac ne Gommodo quidem imperatore Germania pacata vide- 
lar fuisse. Nam prorsus consentiunt, qui de hac aetate scrip- 
serunt, Lampridius ^) , Gapitolinus ^) , Eutropius^), Orosius';, 
Hieronjmus^), bella cum Transrhenanis esse gesta narrantes. 

1) lulius Gapitol. v. Marci 22, 1. 

2) Idem ibid. 21, 7: .Emit et Germanoram auxilia contra Germanos. 
Omni praeterea diligentia paravit legiones ad Germanicum et Marcoman- 
oiciuD beUum". 

3) Ael. Spart, y. Did. lal. 1 , 6 sqq. : »post praeturam legioni praef oit in 
Qermania yicensimae secundae Primigeniae; inde Belgicam sancte ac diu 
rexit ibi Cauchis, Germaniae populis, qui Albim fluvium adcolebant, 
erumpentibus restitit tamultuariis auxUiis proTincialinm. ob quae consu- 
iatom meniit testimonio imperatoris". 

4) Ael. Lampr. y. Commod. 13, 5. 

5) Capitolin. y. Giod. Alb. 5, 4; 6, 3: „per Gommodum ad Galliam trans- 
latns (sc. Clod. Alb.), in qua fusis gentlbus Transrhenanis celebre nomen 
Buum et apud Romanos et barbaros fecif*. 

6) Eutropius VIII. 15: „Gommodus . . . contra Germanos feliciter et 
ipge pagnaYit''. 

7) Orosius VlI. 16, 12: «Commodus . . . adYersus Germanos bellum 
felidter gessit''. 

8) Hieronym. Ghron. ad annum 2196: „Gom modus de Germanis tri- 
umfaYlt*. 



Digitized by VjOOQ IC 



64 Otto Schilling 

Qnas res inde ab anno 947/193 legiones I. Min. etXXX Y V- 
geBserint, aocnratins quodammodo videtur statai posse. Atque 
qaod ab initio a Severi partibns legiones illae stetenmt, id 
qnod tarn p. 43 diximnsi band scio an ea re explicetnr, qaod, 
cam Germanico exercitni ille praepositas esset (anno 940/186), 
„ita se in ea legatione egit, nt famam nobilitatam iam ante 
cnmalaret " 

Ac primnm qaidem consentanenm est legionibns qnattaor 
Oennanicis fines provinciae castodiendos fdisse, ne Albinns 
impetu ex Britannia facto Septimium probiberet, Bomam iter 
facere rernmqne potiri. Deinde postqnam Didio luliano inter- 
fecto Septimins, ne cnm duobns nna sibi dimicandnm esset 
adversariis, pactionem cnm Glodio Albino fecit, vexillarii 
legionum Germanicarnm acciti sunt, qni bellum Peseeonio 
inferrent. Quod factum esse cognoscimus ex titulo nnper in 
Pannonia reperto »Corr. d. Westd. Zeitschr." 1890 p. 9 (n. Hb), 
in quo C. lulius Castinus dux vexillationum IIII Germani' 
carum VIII. Aug., XXII. Prim., I. Min., XXX • V • V- appel- 
latus est. 

Qui titulus quo anno exaratus sit, satis accurate definiri 
potest propter triplex illud G in „ Auggg,^ Niu „Dom. n. n. b." 
positum. Elucet enim significatos esse tres illos Augustes 
Septimium Severum patrem, M. Aurelium Antoninum Caracal- 
Iam, P. Septimium Antoninum Getam filios, quorum Garacalla 
anno 952/198'^), Geta anui demum 963/209 mense Septembri^) 
„Augusti*' declarati sunt 

Itaque cum die IV. mensis Februarii anni 965/211 Sep- 
timius pater de vita decesserit, titulus ille post mensem Sep- 
tembrem anni 963/209, sed ante Februarium ineuntem aimi 
965/211 positus est. Anno igitur 964/210 C. lulius Gastinas 



1) Spart. V. Sept. Sev. 4, 7. 

2) Cum ad hanc quaestionem nullias momenti sit, utrnm iam meow 
lunio an Octobri demum huius anni M. Aurelio Antonino trib. pot. daU 
Bit, mittamus virorum doctoram de hac re sententias examinare; accortte 
eas coUegit Schillerus p. 721 adn. 1. 

3) Quod sagaciter enucleavit Dittenberger, C. I. A. III. n. 10 p. 9 b. 



Digitized by VjOOQ IC 



De legionibus Romanoram I. Minervia et XXX. Ulpia. 65 

legatus Auggg. pr. pr. prov. Pannoniae fuit. Atque quo anno 
coDsnIatu Castinus fnnctns sit, etiamsi traditum non habeamus, 
tarnen alio eiasdem yiri titulo Bramb. 520 (n. Ha) adhibito 
terminis artioribas circamclndi potest. Nam in titnli illins 
Bhenani versa extreme Brambachius A V G G C O S exstare 
afSrmat, qnod, si totam fastornm consularium seriem perscru- 
tatns erisy non nisi ad annnm 956/202, qno Septimius einsque 
6\m M. Anrelins Antoninns Garacalla consnlata functi sunt, 
referri posse concedes. Itaqne anno 956/202 Castinns legioni 
I. Minerviae legatas praefuit ; et qaoniam tres fere semper 
anDi intermitti solebant inter consqlatnm et provinciae impera- 
toriae administrationem, seqnitar, nt inter annos 957/203 et 
961/207 Castinns consul fuerit. 

lam redeamus ad vexillarios, qnos „adversns defectores 
et rebelles" dnxisse Castinnm snpra (p. 64) diximns, et inve- 
stigemus, qai Uli fuerint adversarii. Atque manifestum est aut 
Pescenninm Nigrum aut Clodium Albinum intellegend um esse. 
Sed cum apertis verbis traditum videamus cum Glodio Albino 
apad Lugdunnm ita decertatnm esse, ut utrimque quam maxi- 
loae copiae adducerentur (Gassius Dio epit. LXXV. 6 enarrat : 
^«n«ai(5€xa fikv ixvQiaöeg OTQaTicjTwv avv afxrpoxiQoig VTtiJQ- 
Xov, naqrjaav 6k y:ai af^cpoTSQOt rcjJ TCoHiKp are negl ipvxfjg 
Honeq xtA.)^ non vexillarios tantum legionum Germani- 
caram illi proelio interfuisse, sed quattuor illas legiones plenas 
esse accitas pntandum est. — Vexillarios igitur illos a Castino 
contra Pescenninm Nigrum in Asiam ductos esse consentaneum 
est Neque scrnpulos movet duplex significatio „ defectorum et 
rebellium ''^ cum Pescenninm Parthos socios habuisse band ig- 
Boremos, quibns aemulo devicto interfectoque Septimius bellum 
intnlit^) Imme firmum hoc argumentum esse suspicor vexil- 

1) Etiamsi duplex illnd »G'' in titolo non exstaret, tarnen ex solo 
pAYG« nomine in lapide sculpto efficeretor ante annnm 956/202 Castinum 
non fuisse legatum legionis I. Minerviae. Nam si re vera AVGCOS legen- 
öiim esset, titalas pertineret ad annum 959/205 — quo anno Antoninus 
Caracalla iterum consulatu functus est — , ut ab anno 957/203 usque 859/205 
(^astmus legioni I. Min. praefuisse putandus esset. 

2) Ael. Spart, v. Severi 9, 9 : „Deinde (sc. Pescennio devicto et inter- 

Leipziger Stadien. XV. 5 



Digitized by VjOOQIC 



66 Otto Schilling 

lariog legionam Oermanicarum Parthicae qaoqne Severi ex- 
peditioni interfaisse. 

Qaales in proelio apud Lagdanam commisso legiones I. Hin. 
et XXX. Ulpia sese praestiterint, cum certa rernm scriptoram 
testimonia de singalis legionibns plane desint ac ne ex lapi- 
dibus quidem de hac re elici qaidqnam possit, in medio relin- 
qaendum est, nisi forte refagimns ad illam coniectaram iam 
gnpra (p. 43 sq.) a me prolatam , legionem XXX • V • Y* illU 
temporibns a Septimio Seyero propter fidem virtntemqne pro- 
batam cognominibus „Piae Fidelis'' ornatam esse. 

Qnod Lugdani permolti titali legionam qaattuor Germa- 
nicarnin reperti sunt, variis modis viri docti explieare conati 
sunt. Atqne ex legionis XXII. Primigeniae lapidibns Lng- 
danensibns WienerasOi cum ei non innotaissent nisi tete- 
ranorum titali sepulcrales ^) , Lugdani veteranorum legionis 
XXII. Primigeniae coloniam fiiisse coniecit.^) Optimo qaidem 
iure, ut puto. Sed plane eum fagit etiam reliquarnm 6er- 
maniae utriusque legionum, VIII. Aug.^), I. Min., XXX • V- V-, 
titalos permultos non solum veteranorum ibidem exstare, sed 
etiam milüum, centurionum, tribunorum. Ac Grotefendins') 
quoque erravit militum titalis prorsus neglectis ideirco tot ve- 
teranorum vestigia inveniri Lugduni ratus, quod milites le- 
gionum quattuor Oermanicarum ex Gallia Lugdunensi potis- 



fecto) circa Arabiam plura gessit, Parthis etiam in dicionem redactis nee non 
etiam Adiabenis, qni qnidem omnes cum Pescennio senserant-. 

1) Wiener, de legione Romanorom vicesima secunda, Darmstadii lS3ü; 
cf. p. 20. 

2) cf. eiasdem libelli p. 98 sq. — Plares titnlos habes in inscript 
Lugd., quas Boissiea. edidit; cf. p. 328 sqq. 

3) Id quidem falsum est, quod Fuchsii (»Alt. Gesch. v. Mains*' ; II.p. 202) 
et Fiedleri (»Gesch. d. unteren German."; p. 188) sententia probata censuit 
titalos illos primi esse saeculi et legionem XXII. Prim., anteqoam in Ger- 
maniam transisset, in Galiia excubuisse. Quod cum aliis de caasis inep- 
tum est tum vel eo refutatur, quod »Pia Fidelis** in illis momimentis leg- 
XXII. appellata est (cf. supra p. 6 sqq.). 

4) Boissieu. 1. 1. p. 321 sqq. 

5) Grotefend. in »Pauly Realenc* IV. p. 900 sq. 



Digitized by VjOOQIC 



De legiombns Romanoram I. Minerria et XXX. Ulpia. 67 

sirnnm oriundi missione accepta in patriam saepissime red- 
issent. 

Ägedum contemplemnr, quid ad hanc quaestionem 
titulis, qui Lugdnni reperti snnt, elici possit: 

Lugduni sepulti sunt: 



ex 



Legionig /. Mmerviae: 

1. Imaginifer, Orell. 3478 
(n. 89); monam. posuit zuvor, 

2. Miles, Boiss. 299 (n. 90); 
VII stip.; mon. pon. cur. 
mater. 

3. Centurzo, Boiss. 300 (n. 105); 
mon. pos. mater, 

4. Centurianis (1. L M. Anton.) 
uxor, „Bull. 6p. " II. p. 185 
(n. 110); pos. maritus, 

5. Veteranus, Boiss. 303 (n. 93) ; 
pos. conituc etßltus, 

6. Veterantis cum uxorCy Boiss. 
304 (n. 94) ; pos. socer {pe- 
teran. ehudem leg.) genero 
et filiae. 

7. Veteranus, Boiss. 304 (n. 95) ; 
pos. nxor, 

S. Veter onus, Wilm. 2569 
(n. 98); pos. uxor et filius. 



Legionis XXX, Ulp. Vici 

1 . Tribuni mü, uxor^ Boiss. 334 
(n. 124); mon. pos. maritus, 

2. M/e*(l.XXX- VVP.F.), 
Boiss. 335 (n. 172); mon. pos. 
uxor et liberi, 

3. Miles, Boiss. 334 (n. 175); 
mon. pos. frater et uxor, 

4. Gwif7/riö(l.XXX-V.V-S.A), 
nBull.6p.«n.p.l85(n.l93); 
pos. uxor et liberu 

5. Veter anus'i (vel mües) stip. 
XXV . . ., Boiss. 340 
(n. 173). 

6. Veieranus (1. XXX • V - V- 
Alexondr:) „Bull. 6p.« II. 
p. 186 (n. 182); pos. uxor. 

7. Veteranus, Boiss. 338 (n. 1 84); 
pos.^/. et coniux, 

8. Veieranus, Boiss. 337 (n. 1 85); 
pos,ßltus et coniux. 

9. Veter ani uxor, Boiss. 340 
(n. 186); pos. maritus. 

10. Emeritus, Boiss. 340 (n. 1 87); 
pos. frater. 

1 1. Veter anus, Renier., „ Compt. 
rend.M865, p. 112 (n. 188); 
pos. uxor. 

5* 



Digitized by VjOOQ IC 



68 Otto Schilling 


Vivi sepnlcrum sibi fecerunt Lngduni: 


9. Veterani duo, Boiss. 306 


12. Veteranus, Boiss. 338 


(n. 96). 


(n. 183). 




Dubinm num sepulcralis sit 




titulus. 




13. %n(/fer,Eph.ep.IV.p.368, 




206 (n. 174). 


Accedunt tituli vothi: 


10. Tribuni miL, B. J. 83, 164 


(n. 22). j 


11. Legati leg., Boiss. 65, 




XLVm. (n. 13). 





Praeterea legionis XXII. Primigeniae sea; tituli exstant 
veteranorum , unus militis, legionis VIII. Augustae quattnor 
veteranorum, unüs militis. — 

Vel primo obtntu intelleges permagnum esse numerum 
eoTum titulorum, qui aut veteranis positi aut a veteranis de- 
dicati sunt, cum ex sedecim i), qaae omnino servata sunt, legio- 
nis I. Minerviae monumentis veteranorum sea;, ex duodeviginiih 
legionis XXX • V • V • septem Lugduni reperta sint. 

At yides non paucos lapides exstare militum, centarioDuni, 
tribnnorum, ex quibus, cum nonnuUos tertio saeculo ineunti attri- 
buere liceat propter adiecta cognomina » Piae Fidelis *^ (Boiss. 335 
(n. 172)), „Antoninianae" („Bull. 6p.« IL p. 185 (n. 110)), „Se- 
verianae Alexandrinae" („Bull. 6p." II. p. 185 (n. 193)), noU^s 
autem prioris aetatis vestigia prae se ferat, intellegator partes 
legionum Ulis temporibus Lugduni esse versatas. — Quas non 
solum Lugduni tetendisse, sed utramque Galliam custodivisse 
ex titulis in variis provinciarnm locis repertis luculentissime 
apparet. 

Namque sepulti sunt in Galliai 

1) Quorum sex in Germ. Inf., singula Augustoduni, in cas^ Raui^- 
censi, Arelate, Yalentiae exstant. 

2) Septem in Qerm. Inf., singula Vigoentiae, in Castro Stenico, Salo- 
nis, Cabilloni. 



Digitized by VjOOQIC 



De legionibas Romanoram I. Minervia et XXX. Ulpia. 
A. Lugdunensi: 



69 



Leg. 7. Min,: 
1. Vetermus, Murat. 776, l 
(n. 97) Augustoduni; hered. 



Leg. XXX' r.F. 
1 . Veter anus cum uxoreMvLTSit, 
1088, 5 (n. 181) Cabillonu 



B. Narbonensi: 



985 (n. 85)? 



7 



Militis uwor XII. 683 (n. 1 76) 
Arelate, 



2. Miles, Xn. 
Tarvscone. 

3. Miles, xn. 1576 (n. 86) 
Deae Vocont; pos. amicus bf, 

4. Militis nepos, XIL 1874 
(n. 87) Viennae. ; pos. avun- 
cülus. 

5. Signifer, Gruter. 561, 10 
(n. 88) Arausione; pos. 
hospes. 

6. Emeritus, XH. 687 (n. 100) 
Arelate; pos. uxor, 
Veteranus cum caniuge, 
XII. 1749 (n.l01) Valentiae. 

S. Centurionis uxor, XH. 264 
(n. 108) loco ignoto; pos. 

Ac ne id quidem in medio relinquendum est, inde a quo anno 
legiones Germaniarum — nam idem de legionibus VIII. Aug. 
et XXII. Prim. valere persuasum habeo — Lugdunum vexil- 
larios, qui proyinciae Galliae praesidio essent, mittere coepe- 
rint. Sagaciter enim Benierns 6x eo, quod in tabula honestae 
missionis anno 970/216 concepta cohors III. urbana, quae inde 
ab Augusti temporibus usque ad secundi saeculi finem Lugdnni 
tetenderat^, non iam nominata est, a Septimio Severo eam dis- 
solatam esse conclusit, propterea nimirum, quod a Glodii Albini 

1) In «Revue arch^o].** N. S. IX. 1864, p. 214. 

2) cf. Flav. loseph. B. lad. II. 16, 4: vno xlUol(; xal öiaxoaLoiq azQa- 
tmxaiq SovXsvovaiv. — cf. Jung, „Die Romanischen Landschaften des Rom. 
Reiches" p. 220. 



Digitized by VjOOQIC 



70 Otto Schilling 

partibus stetisset. Illius in locam aliud Lugduno nrbi prae- 
sidium impositum esse „seit par ane cohorte anxiliwe, soit 
par nne cohorte tiröe des lägions de Germanie". Id qnoqne 
pro certo affirmari posse mihi videtar vexillariis legionum 
Lngduni tendentibus tribunos militum praefnisse , qnod pro- 
batnr titniis B. J. 83, 164 (n. 22) et Boissieu 334 (n. 124). 

Quod deniqne ad veteranornm titnlos attinet, elncet cnm 
Wienero faciendam esse, ita tamen, nt utriusque Germaniae 
legiones post annum 951/197 Lagdanum potissimum milites 
honesta missione praeditos dedoxisse statuamns. Gaias rei 
qoae fuerit causa, facile mihi yideor explicare posse. Septi- 
mium enim, postquam victoriam de Albino reportavit, snmmo 
furore odioque omnes, qui illum adiuverant, persecntnm esse 
ex Spartiani narratione vitae Severi discimus (cap. 12): „Inter- 
fectis innumeris Albini partium viris, inter quos multi principes 
civitatis, multae feminae illustres fuerunt, omnium bona pa- 
blicata sunt aerariumque auxerunt; tum et Hispanorum et Gal- 
lorum proceres multi occisi sunt'*; quibuscum conferas Hero- 
diani verba haec III. 2, 2: . . . . ira tc xara vag Falllag, 
(jjg ^€T0, agiGza dia&elg, ndvTag re rovg ^AXßlvov (pllov<; 
bXtb kxovalwg ei'^* vtco avaywqg avT(p yvcjQia&ivrag q)ovevoaQ, 
zag T€ ovo lag avTwv örifxevaag, ig r^v ^Pcifirjv rjTteiyero xt/. 

Itaque Ulis temporibus permulta praedia agrique per 
Gallias et in primis Lngduni, quae urbs maxime omnium a 
militibus victoribus vexata videtur esse, vacua erant, quibns 
veterani pro meritis donarentur. 

Bestat, ut Boissieuium, qui (1. 1. p. 65 sq.) contendit totam 
legionem I. Miner viam circiter annum 964/210 Lugduni teten- 
disse, refutemus. Namque cum in inscriptione Boiss. 65, XLVIII- 
(n. 13) — quae eodem anno quo Gastini titulus in Pannonia 
exarata est (cf. supra p. 64) — T. Fiavius Secundus Philip- 
pianus appellatus sit leg. Auggg. prov. Lugud., leg. legg. 
I. Minerviae et XIIII. Geminae, ille vir doctus munus legati 
provinciae necessario coniunctum fuisse cum illis sequentibns 
legati legionum I. Min. et XIIII. Gem. censet, ut ef&ciatnr, 
„que la premiöre lögion g^min^e (!?), sumommöe Hiner- 



Digitized by VjOOQIC 



De legionibas Romanorum I. Mioervia et XXX. Ulpia. 71 

vienne, et la qaatorziöme göminäe tenaient alors garnison ä 
Ljon^ — Qaod maxime propterea falsnin est, qaod in Ger- 
mania Inferiore lapides reperti sont, quibns demonstratar amiis 
955/201 0, 956/202 2), 959/205 3), 964/210 4) legionem L Miner- 
yiam non solnm Bonnae tetendissei sed etiam vexillationes 
ad Fias restitnendas (Bramb. 2 (n. 12b)) et ealcarias exercendas 
(Bramb. 520 (n. IIa)) demisisse. 

Hoc igitnr unnm ex Philippiani titnlo cognoscitur legio- 
nnm I. Hinerviae et XIII. Geminae (qnae inde a Dacico belle 
Tiaiani in Pannonia ntiqne tetendit^)) legatnm illam fuisse, 
priaBqoam provinciae Lngdnnensis legatus factns sit. 

Qoamdia legiones Germanicae vexillationes in Gallias 
miserint, pro certo dici non potest. Sed cum usque ad ae- 
tatem Severi Alexandri partem certe legionis XXX 'V-V- sub 
centarione Lngdoni commoratam esse e titalo „Ball, äp.^ IL 
185 (n. 193) elueeat, postea antem cohors XVII. Lugdonensis 
in inseriptione ab Hirscbfeldio ^) edita deprehendatur, anda- 
cisrix est eonicere in locam vexillariornm Rhenanomm eam 
snccessisse ; qnae mntatio band scio an aetate Severi Alexandri 
iaeta sit, qnippe cni tantum cum Germanis bellam gerendnm 
esset, nt maximas nndiqne copias cogeret. 

Utrnm ad bella a Septimio cum Britannis eoqne mortuo 
a Caracalla cum Alamannis, Cbattis, Cennis ^ gesta legionnm, 
de quibns agitur, vexillationes accitae sint necne, nescimns. 
Certe antem constat legionem XXX • V • V* si non plenam 
Sereri Alexandri belle cnm Persis gesto interfnisse, at tamen 

1) Bramb. 4SI (n. 29); Maciano et Fabiane coss. pos. 

2) Bramb. 520 (n. Ha); Augg. (Severe et Antonino) coss. cf. supra 
p. 05. 

3) Bramb. 2 (n. 12b); Sev. Plus Pert. Aug. Max. trib. pot. XIII. 

4) B. J. 73, 72 (n. 41); Fanstino et Rufino coss. 

5) cf. Grotefend. 1. 1.; Orell. 2103. 

6) Hirschfeldin „Lyonin d. KaiBerzt*',yindob. 1878, p. 27 adn. 4: L. Fufio 
Eqaestre | mil. coh. XVII. || Luguduniensis ad || monetam || > lanuari g 1. i. 
f- p. im r. p. Iin. — Adnotavit idem saeculi tertii exeuntis esse titulum. 

7) Cass. Dlo ep. LXXVII. 14, 1 : inokifzriae xal ngoq zivag Kivvovq, 
Kdzixov e^oq xz?.. 



Digitized by VjOOQ IC 



72 Otto Schilling 

band exiguam legionariorum copiam misisse; cnm Ancyrae, 
in arbe Galatiae, signiferi legionis XXX • S • AI* ^) titolus re- 
pertas sit. Sed iterum Germani, quod copiae ad Bhennm 
Danayiamqae flavios tendentes nimis imminutae erant propter 
bellam Persicum , flamine traiecto provincias Romanas yasta- 
vernnt et oppida castraque impeta vebementisBimo aggressi*] 
sunt, quod etiam septuaginta annis ante factum esse sopra 
p. 62 sq. demonstravimus. Unde acciditi ut Sevems Alexander 
pace statim cum Persis facta magnis itineribos in GermamaiQ 
properaret. 

Qnae praeterea inde ab bis temporibos de legionibus 
I. Min. et XXX • V • V* statuere se posse censaenmt viri docti, 
omnia fere vanae sunt ariolationes. 

Ätqne Jungios^) quidem contendit: »Erst im dritten Jahr- 
hundert erscbeint die bis dahin in den „Castra vetera'' 8ta- 
tionirte leg. XXX. Ulpia rheinabwärts verschoben, in die Ge- 
biete des heutigen Holland''. Nescio quo iare id diierit 
Nam ut plane omittam, quod in Hollandia sat multi titali te- 
gulaeque legionis XXX • V • V- reperti sunt, nequaquam inde 
concludi posse in ipsa Hollandia eam tetendisse — qnia vexil- 
larios in illis regionibus persaepe versatos esse notum est — , 
prorsns Jungium fhgisse videtur omnia monumenta illios le- 
gionis, quae ad saeculum tertium pertinere certnm est, ^«- 
tenhus^) ipsis esse reperta. Neque quod Rothius^) nummo 



1) III. 6764 (n. 177). — Sic enim recte mihi videtur DomaMewskios 
illud SAG emendasse. 

2) Herodian. VI. 7, 2 rsQtiavoVPrlvov xal'^oz^ov öiaßaivonf; 

T7jv'^P(ofxaia}V noQ^ovaiv agxh^ xal xa inl zaig ox^ig aigaxoiuöa ^tü- 
xsifjLSva n6X,€iQ ts xal xwfiaq nolXy övvdfJLH xazaxQix^^^^^' 

3) 1 1. p. 242. 

4) Tituli nimirum Bramb. 145 (n. 141) anno 239 poa., Gordiano et 
Aviola C0B8.; Bramb. 146 (n. 142) anno 232, Lnpo et Maxime coss.; Biamb. 
151 (n. 120) anno 223, Maximo et Aeliano coss.; Bramb. 202 (n. 139) aofio 
230, Agricola et Clementiano coss.; Bramb. 220 (n. 129) anno 210, Fanstino 
et Rnfino coss. -> Hl omnes Yeteribus aut Sanctis aut in pago ,Birtheii' 
vel „Berthen*' reperti sunt. • 

5) In „Mitth. d. Gesellsch. f. vaterl. Alterth. in Basel'' I. p. 17. 



Digitized by VjOOQ IC 



De legionibos Romanorum I. Minervia et XXX. Ulpia. 73 

qnodaiDy cuius auctoritas ntpote iam pridem amissi Eckhelio 
SQspecta fait, et tegula ^) sine dabio male lecta fretas coniecit 
legioDem I. Mineryiam ab Äureolo restitatam Gastro Rauri- 
censi impositam esse, recte sese habere existimo, quoniam ex 
titulo veterani signiferi legionis L Minerviae Momms. Helv. 279 
(d. 99) minime ipsam legionem ibidem tetendisse concladen- 
dam est Et si re vera tegalae legionum I. Minerviae et 
XXX • V * V- in Castro Rauricensi repertae sunt, tarnen, quo 
tempore coctae sint, in medio relinquitnr. Accedit, quod anno 
1049/295 legionem I. Mineryiam Bonnae fuisse sub Aurelio 
Sinto praefecto lapide Bramb. 467 (n. 28) quamvis valde 
corrapto satis probatur. Id unum addamus legiones ambas 
Gallieno imperatori favisse, qui eas in nummis non solum 
VI . P . VI • F-, sed etiam VH • P - VII • F- appellavit») 

Usque ad illam aetatem quas res gesserint legiones, si non 
perpetuo dilucideque cognoscere licuit, at certe specie quadam 
reritatis aut saltem probabilitatis interdum intellegere contigit 
ex lapidibus inscriptis potissimum, rerum ipsarum testibus lo- 
cnpletissimis. Contra temporum quae seeuntur monumenta per- 
rara eaque tam vilia ant dubia exstant, ut certi quidquam sta- 
tnere non audeam. 

Adquiescamus igitur in iis, quae iam enarravimns. Id 
annm liceat addere legionem I. Mineryiam postea deprehendi 
inter „legiones Gomitatenses magistri militum per myriam*", 
XXX. Ulpiam Ammiano Marcellino ^) teste sub Constantino IL 



1) Eckhel., doct. num. YII. p. 465 : „Bandurius ex uno Tristano pro- 
duxit, sed caperem ab aliis qaoque conspectos adprobatosque" : 

Imp. Aoreolus J 1. 1. Min. Bestituta. 

2) Rothiusl. 1.: LEGIM vel LEGNP vel LEGIM?. 

3) Cohen, „m^aiiles imperiales*", Gallienus: n. 4ö9— 462: GallienuB 
Aug. I leg. I. Min. VI p. Vif.; 463 sqq.: leg. I. Min. VU p. VII f.; 552-554: 
leg. XXX. ülp. VI p. Vif.; 555-557: leg. XXX. UJp. VII p. Vllf. 

4) Etenim Ammianus Marcellinus XVIII. 9,3 memoriae prodidit haec: 
.Cuins oppidi (sc. Amidae) praesidio erat semper quinta Parthlca legio 
destioata com indigenaram turma non contemnenda. Sed tunc ingruen- 
tem Persarum multitudinem sex legiones raptim percursis itineribas ante- 
gressae muris adstetere firmissimis. Magnentiaci et Decentiaci, quos post 



Digitized by VjOOQ IC 



74 Otto Schüling 

ad bellum cam Sapore gerendam Ämidam in oppidum Heso- 
potamiae translatam esse^ quod iam ille statnit, cui pennulta 
debemuSy Grotefendins. 

couBummatos civiles procinctus, ut fallaces et turbidos ad orientem venire 
compalit Imperator, ubi nihil praeter bella timetur externa, et Tricmsimam 
Decimanique Fortenses et Snperrentores atqoe Praeventores cum AeÜ&oo 
iam Comite, quos tirones tum etiam novellos hortante memoiato adhac 
protectore erupuisse a Singara Persasque fusos in somnom rettnlimiu tru- 
cidasse complures''. 



Digitized by VjOOQ iC 



CAP. V. 
Index militum legionis 1. Min. 

A. Legati legionis I. Min. 
I. Zf. Lidnivs Sura\ n. l. 

Ad bnnc vinim iam Lipsius rettniit titulum, quam con- 
iectoram affinnavit Borghes. „ann. inst, arch.'' 1846, p. 343, 
opp. V. p. 33. — Legatus legionis videtur fuisse iam Donii- 
tiano imperante. Qaia enim cum Huebnero faciendum esse 
pato, qni (II. 4548) primo consulatu eum anno 98 fnnctam 
esse statüit, siqaidem antea (fortasse anno 95 sqq.) legatus pr. 
pr. proY. Belgicae exstitit, elucet circiter annum 94 legioni 
L Minerviae eum praefnisse, — Omnia de hoc viro testimonia 
accuratissime coUata sunt in Onomast. Forcell. (de -Vit.) IV. 
p. 153 a, quod quaeso inspicias; item apud Liebenam. „Yer- 
waltnngsgesch. des Römischen Reichs "" p. 73 sq. 
IL P. Aelius Badrianus\ n. 2. 

Legatus fuit altero bello Dacico; cf. Spartian. y. Hadr. 3, 6 
et supra p. 47 sq. 

IIL Ignotus] n. 3. 

Legatus legionis I. Min. ab anno 108 usque ad 111 in 
Germania Inferiore; cf. supra p. 49 sq. Primus igitur 
videtur fuisse legionis I. Min. post reditum ex bellis Dacicis 
legatos. 

IV. Ignotus] n. 4. 

Legatus fortasse Hadriano imperante; titulus positus est 
snb M. Antonino. 



Digitized by VjOOQ iC 



76 Otto Schilliog 

V. L, Calpunnus Proclus] n. 5 a et b. 

Falso Liebenam. (p. 76) ad hunc virum rettulit iDßcrip- 
tionem III. 1007: »Fortunae Aug. sac P. Calparnins Procalas 
leg. Augg. pr. pr. "^ Ex titalo Bhenano enim, qaem plane neg- 
lexit, intellegitur latine hunc IIqoxXov non „Proculum" dici 
sed „Proclum", neque „P." praenomen eius esse, sed „L." — 
Legatus fnit sub Antonino Pio circiter annum 150. 

VI. L, Julius Latinus Gargilius AtUiquus] n. 6. 
Nummi restant huius viri propraetoris provinciae Thraciae 

cum Antoninianae aetatis tum Aurelianae et Verianae (cf. 
Eckhel, doctr. num. IL p. 37. 39. 42. 45). Functus est igitar 
Antiquus munere propraetoris prov. Thraciae annis 161 et 162; 
atque cum constet per triennium pertinuisse propraeturam pro- 
vinciarum imperat. (cf. „Bull. 6p.** IV. p. 311), aperte evadit 
Gargilium inter annos 160 et 164 Thraciam administrasse. 
Itaque, cum antea consulatu functus sit, legatum legionis L Hin. 
eum fuisse ante annum 159 sub Antonino Pio sequitar. 

VII. L. P{aulli)nus; n. 7. 
Sub Antonino Pio. 

VIII. M. Claudius Fronto\ n. 8 a et b. 

Ex titulo urbano a Ligorio solo servato ef&citur, ut legatns 
fuerit Fronto legionis I. Min. in expeditionem Parthicam deda- 
cendae anno 162 ; cf. supra p. 61 sq^. — Itaque in locum Gargilü 
(sub VI. laudati) successisse eum licet suspicari, — Consul suf- 
fectus fuit anno 170. Gecidit in pugna dum praesidet Daciae 
Moesiaeque per bellum Marcomannicum M. Aurelii anno 172. - 
cf. Borgh. „ann. inst, arch." 1855, p. 32. — Huebner, de act 
Senat, p. 32 in fin. — Napp, de rebus imper. M, Aurelio Antonin. 
in Oriente gestis. — Liebenam., 1. L p. 141 sq. — Lucian., quo- 
modo bist, scrib. cap. 22. 

IX. Claudius Apollinaris] n. 9. 

Legatus legionis M. Fusciano II. Silano II. coss. anno ISS; 
cf. C. L Gr. IIL add. 3837 et IIL 3840. 

X. M. Marius Titius Rußnus] n. 10. 

Inter M. Aurelii et Sept. Severi aetates; cf. Klein, »die 
Verwaltungsbeamten von Sicilien und Sardinien" p. 122. 



Digitized by CjOOQ IC 



De legionibus Romanorum I. Mineryia et XXX. Ulpia. 77 

XL C. lulius Castinus] n. 11 a et b. 
Legatns legionis I. Min. fait circiter annum 202. — De viro 
eiasqne cnrsn honornm nonnnlla memorabilia praebente cf. 
snpra p. 64 sqq. 

XII. Q. Venidius Rvfus Marius MaximtLS L, Calvinia- 
nus\ n. 12. 

Septimio Severo imperante, ante aDDüm 198. 

XIII. T. Flavius Secundus Fhilippianus] n. 13. 
Anno 210 legatus Angusti provinciae Lngdnnensis, cf. supra 

P' 70 sq.; antea igitur legionis I. Min. legatns. 

XIV. Aufidius Coresnius Marcellus] n. 14. 
Conferendus est titulns C. I. Gr. (4379 d) (Pednelissi, Pi- 

sidlae): Tbv AafiTrQOTorov rcQtoßevTriv xai avTiOTQccTrjyov Ai- 
(fiStov Kogiaviov MaQv.eXXov fi Ttolig, in quo idem atqne in 
titulo Bramb. 464 landari videtur Coresnius. — Legioni prae- 
fuit circiter annum 222; deinde legatus Ciliciae provinciae. 
Cf. „Bull, de corr. hell." I. p. 101, 1. 

XV. Cn. Cornelius Aquüius Niger \ n. 15. 
Incerti temporis. '___ 

Haud scio an etiam Cloditis Albinus huc pertineat, quem 
«•primanorum legionem egisse'' testis est lul. Capitolinus (v. 
Clod, Alb. 6, 2). Sed quaenam illa legio I. fuerit, diiudi- 
cari adhuc nequit. — Neque certi quidquam statuere licet de 
Q. GargiHo Macro Acidino III. 4120, quem legatum legionis 
I- M. fuisse coniecit Mommsenus, nescio an suo iure. 

B. Tribuni legionis I. Min. 
I. MeminitLS (f) Sexius Florentinus\ n. 16. 
Officium sub Ti;^iano ; post illud enim peractum quaestor 
fnit provinciae Achaiae, deinde tribunus plebis et legatus legi- 
onig Villi. Hispanae — quae anno 120 esse desiit — cf. Borg- 
heg, „ann. inst, arch." 1839, p. 171. — Liebenam. p. 45. 



Digitized by VjOOQ IC 



78 Otto SchiUing 

IL L. Aemilius Afxanus] n. 17. 
Sab Hadriano. Hnnc filium esse Ärcani, Martialis amici 
(ef. Mart. VIII. 72), coniecit Herzog., Gall. Narb. p. 115 not 36a. 

III. if. Servilius Fabianus Maximus \ n. 18. 
Moesiam Saperiorem administravit annis 161 — 169, Äsiam 

circiter annum 150. Antea praetor, aed. car., ab actis senatas, 
quaestor nrbanus, nt tribnnus legionis I. Min. circiter annnm 140 
fuisse videatur. 

IV. L. Plotius Sabinus] n. 19. 
Trib. laticlavius sab Ant. Pio. 

V. M. Petronius Honoratus-^ n. 20. 

Sub Marco Aurelio; cf. Labus, »Epigr. d'Egitto" p. 125. 

VI. P. Plotius Romanus '^ n. 21. 

Lapidem esse positnm Gommodo imperante Wilm. censet. 
Gerte post M. Aurelium, qni iuridicos instituit; cf. Wilm. 1197. 

VII. TV. Claudius Pompeianus] n. 22. 

Officium anno 197. — Testimonia coli. cf. Onom. Foreell. 
(de- Vit.) II. p. 326. 

VIII. Q. Petronius Melior] n. 23. 

Tribunus laticlavius. — Circiter aetatem Severi Alexandri; 
cf. „Bull. Inst, arch." 1830, p. 202. Postea legioni XXX. ülpiae 
praefuit legatns. 

IX US Annianus] n. 24. 

Sub Gordiano. 

X. T. Annius Maximus Pompo7uafius\ n. 25. 
Temporis incerti. Fortasse Annii Maximi Grati, consulis 
anni 250, filius. 

XL M. luventius Secundus Rixa Postumius Pansa Va- 
lerianus Severus] n. 26. 
Incerti temporis; cf. Borghes. opp. IV. p. HO; Liebenam. 
p. 41 sq. 

XII. ^lixlvviog) 'Oq){6kk)iog] n. 2). 
XeiUaQxog Isytwvog ä Mtvegßlag evaeßovg ftiatfjg^ -^ 
Incerti temporis. 



Digitized by LjOOQ IC 



De legionibas Romanoram I. Mineryia et XXX. ülpia. 



79 



Fraefecttis leg. I. Min. 
Aurelius SintU8\ d. 28. 
Girciter annnm 295. 

Fraefecttis castr. leg. I. Min. 
C. Maximius Paulmus ] n. 29. 
Anno 201. 

Praefectus turmae al. IL leg. I. Min. 
L, Ogulntus Velus] n. 102*. 

Praefectus vex. leg. I. Min. 
Salvius Nepotianus'j n. 9. 



Centuriones. 



a) Primipili: 

^ Q. Nnmenius Calvus La- 

tinns; n. 109. 
2. 6. Publicius Priscilianus; 

n. 14. 

b) Stratores: 

T. Flavius Dubitatus ; n. 62. 

c) Reliqui: 

1. M. Aebutius Vietorinus; 
D. 115. 

2. P. Aelins Marinns; n. 62. 

3. L.AemiIia8Paternas;n.ill. 

4. M.AlpininsFiTmann8;n.62. 
^< Anfidius Martialis; n. 50. 

6. Ti. Claudius Felix; n. HO. 

7. Ti. Claudius Vitalis; n. 103. 
8< Q. Clodius Marcellinns; 

n. 65. 
9, T. Flavius Peregrinus ; n. 67. 
10. Q. Julius Flavos; n. 66. 
n. P. lulius Memorinus; n. 62. 



12. Licinius Fortis; n. 18. 

13. Licinius Honoratus; n. 18. 

14. L. Lncretius Faustinianus; 
n. 69. 

15. Sex. Mager Satuminus; 
n. 106. 

16. Mercator; n. 63. 

17. Petronius Aquila; n. 11. 

18. [M. Petronius Fortunatus?] 
n. 107. 

19. Sex. Pilonius Modestus; 
n. 114. 

20. M. Septimius Magnus; 
n. 116. 

21. Simplicinius Victor; n. 64. 

22. L. Solicius Aurelianus; 
n. 108. 

23. Sulpicius Calvio; n. 113. 

24. L. Terentius Rufus; n. 112. 

25. M. ülpius Martialis; n. 104. 

26. Ignotus (cent.?J; n. 105. 



Digitized by VjOOQ IC 



80 



Otto Schilling 



Milites et Veterani, 
a) Milites, 



1 



3, 
4. 
5. 
6. 

7. 

8. 

9. 

10. 

11. 
12. 

13, 
14. 

15. 
16. 

17. 

18. 
19. 

20. 
21. 
22. 
23. 
24. 



M. Aetern. Claudius Victor, 
bf. trib. ; n. 55. 
AmandiniueSeverus, frum.; 
n. 77. 

Anneus Maximus ; n. 39. 
A(te)giu8 lullinus (?); n. 43. 
Atticius Maternus; n. 32. 
M. Aur. Heracles, duplicia- 
rius; n. 52. 

Aurelius Titus, bf.; n. 86. 
P. Caecilius . . . . ; n. 85. 
Gaelius Vitalis; n. 33. 
M. Gallienins Placidiuius, 
bf. leg. leg.; n. 79. 
C. Gampanius Victor ; n. 35. 
Garminins Gupitus, optio; 
n. 91. 

Gassianus Lupulus; n. 90. 
Gassius Valens , signifer ; 
n. 9. 

L. Gassius Verus; n. 83. 
Gassius Victor, bf. leg. leg. ? ; 
n. 49. 

Tib. Claudius Avitus, si- 
gnifer; n. 45. 

Claudius Saturninus ; n. 30. 
Q. Glodius Marcellinus; 
n. 37. 

Gonstantinius ; n. 41. 
Flayius Alphius ; n. 40. 
Q. Flavius Amandus; n. 36. 
Flavius Instus; n. 40. 
L. Gradonius Clarus; n. 38. 



25. Haedawonius Veras?, bf. 
leg. leg.; n. 47. 

26. lulius Betto, frum.; n. 77. 

27. lulius Engenianus; n. 40. 

28. lulius Felix, bf. leg. leg.; 
n. 48. 

29. G. lulius Mansuetns; n. 31. 

30. 'lovatoQj frum. ; n. 92. 

31. Liberalinius Vitalis, eqnes 
leg. I. Min. ; n. 44. 

32. L. Magius Dubins, armor. 
cust.; n. 50. 

33. Ti.MarciusMartinus, fmm.; 
n. 78. 

34. L.MarciusV6recundus;D.34. 

35. Marinius luvenis ; n. 40. 

36. Martinus; n. 80. 

37. Maternus; n. 82. 

38. Modestius Anicetus; n. 40. 

39. Peregrinius Pertinax; d. 40. 

40. Placidinus Patemus, frum.; 
n. 79. 

41. M. Sabinianns Quietns, mil. 
medicus; n. 42. 

42. Saturninius Lucius; n. 4o. 

43. Saturninius Parthicns; n. 40. 

44. Sedulus . ., bf.?; n. 87. 

45. L. Servilius Bassilas ; n. S4. 

46. D. Sextius Victor, signifer; 
n. 88. 

47. Silvanius Silvester; n. 81. 

48. Solemnius Fidns, imagioi- 
fer; n. 89. 



Digitized by VjOOQIC 



De legionibus Romaoorum 1. Minervia et XXX. Ulpia. 



81 



76. 



Dignissimus ; j 53 auus, frumentar. ;1 

I 54 anu8, frumentar. ;J 

Fortimatns ; , 55 ctor, duplarins; n. 51 



j 56 düs, frumentar. ; n. 76. 



49. Valentinius 
n. 40. 

50. Valentinius 
n.86. 

51 Valerius Bassus, optio ; 57. . . . rp . . . ins, signifer ; n. 46. 

n. 54. 58. IgnotuSy optio ; n. 53. 

52. Venconius Grescens, bf. leg. 

leg.; n. 48. 

b) Veterani, 

1. C. Aemilius Victor; n. 97. |10. C. Modestinius Peregrinus; 

2. Aludisas; n. 94. n. 96. 



3. Aurelins Arusenus; n. 57 

4. „ Filippus; n. 56. 

5. M. Aurelias Primus ; n. 96. 

6. T. „ Rufinus ; n 

7. lovinus Valerio; n. 95. 
S. C. lulios Matemus; n. 
9. lulius Primus; n. 60. 



59. 



61. 



11. Opponius Patemus; n. 58. 

12. Petronius Castus; n. 101. 

13. L. Sabinus Amandus; n. 93. 

14. Salvius Memor; n. 94. 

15. M. Superinins Fruendus; 
n. 100. 

16. Vitalinius Felix; n. 98. 

17. Ignotus; n. 99. 



CAP. VI. 
Index militum legionis XXXV V 

A. Legati legionis XXX -VV- 
I. Zr. Aemilius Karus] n. 118. 

Conferendi sunt tituli eiusdem ut videtur viri: III. 1153, 
1415; Steiner 1063, 2; „Arch.-Epigr. Mitt." IX. 246. 

Legatus legionis XXX. fortasse Traiano imperante (cf. 
fiorgh. opp. IV. p. 159); quo anno consulatu functus sit, in- 
certum est. — cf. Liebenam p. 44. 
IL Ignotus 'j n. 119. 

Sub Hadriano ; cf. Liebenam. p. 98. 

Lelpag;er Studien. XT. 6 



Digitized by VjOOQlC 



82 Otto Schilling 

III. Cannutius Modestus] n. 120. 
Legatas legionis anno 223. 

IV. Q. Petronius Melior] n. 121. 

Sab Alexandro Severo; antea etiam tribunus militnm le- 
gionis I. Minerviae. 

B. Tribuni legionis XXX. Ulpiae. 

I. T. Caesemitis Statins Quinctius Macedo Quinctianus] 
n. 122. 
Officium circiter annum 150, nt videtar. cf. Onom. Forc. 
(de- Vit.) II. 47, ubi testimonia diligentissime collata invenies. 
— Napp 1. 1. p. 75 sq. 

IL T. Varius Clemens -^ n. 123 a, b, c, d. 
cf. Seidl. Monument. Celeiana n. 15. — Pausanias VIII. 
43. — Cass. Dio LXXI. 12. — Temporibus Antonini Pii eiuB- 
que snccessornm floruit. Officium Antonino Pio imperante. 

III. T. Marius Martialis; n. 124. 

Saeculo tertio ineunte praepositus vexillariorum, qai Lag- 
duni tendebant; cf. supra p. 70. 

IV. C. Saijurus Priscus; n. 125. 
Incerti temporis. 

Praefectus legionis. 
Titus Statilius'^ n. 126. 
Titulus est positus anno 129; officium compluribus aDois 
ante. Idem fortasse Statilins atque ille T. Statilius Haximns 
Severus, cuins tegulae permultae exstant (cf. Marinii nAtti' 
I. p. 317 sq.); cf. Inst. IL 11; Wilm. 1744. 

Praepositus legionis. 
i. Petronius Taurns Volusia?ius] n. 127. 



Digitized by VjOOQ IC 



De legionibus Bomanornm I. Minervia et XXX. ülpia. 



83 



Centuriones. 



1. Albinas Vitalis; n. 157. 

2. M. Annins Hartialis; n. 191. 

3. C. Gaesius Silvester; n. 189. 



158. 



4. T.FlavingGoDStans;! 

5. T. Flavius Superus ;J °' 
t). T. Flavias Victorinus; 

n. 159 et 160. 
T. Q. Inlins Aquila; n. 190. 



8. G. Inlias Procnlas; n. 161. 

9. M. Petronius Fortunatus; 
n. 192. 

10. L. Septimius Marcellinus; 
n. 193. 

11. M. Vereeundinius Simplex; 
n. 162. 



Milites et Veterani. 
a) Milites. 



M. Aemilias Nigrinns, frnm. ; 

n. 167. 

Aemilius Venustus; n. 172. 

Ammin8SecandiDia8;n. 128. 

M. Antisthius Placidin.; 

n. 129. 

M. Anrelias Antiochns; 

n. 130. 

L Aarelins Dosso; n. 131. 

T.AurelinsLaTinns; n. 132. 

C. Gandidinins Sanctus, 

sigDifer; n. 133. 

Celerinias Fidelis, mil. 

exact. proc. p. Lugd. ; n. 175. 

Cessorinins Ammansius, nr- 

sarins; n. 134. 

A. CoDsidius Gapito; n. 171. 

M. Gaspius Qnietos, frum. ; 

n. 168. 

Fannius Paternns; n. 176. 

Felicins Fnseus; n. 135. 

T. Flavias lacundns, fram. ; 

n. 169. 



16. Q. Flaccinius Yerus, frum.; 
n. 168. 

17. Flavius Frnctus, fram.; 
n. 169. 

18. T. Flavius Severinus, si- 
gnifer; n. 136. 

19. T. Flavius ülfus, signifer; 
n. 174. 

20. G. lucundus Similis; n. 137. 

21. lulius AmanduSy frum.; 
n. 78. 

22. G. lulius Annalis, cnstos 
arm.; n. 138. 

23. G. lulius Firminus, vic- 
timarius; n. 130. 

24. lulius Marcianns, frum.; 
n. 170. 

25. T. Mansuetus Marcus; 
n. 132. 

26. Martins Victor, signifer; 
n. 139. 

27. M. Massiaenius Seenndns; 
n. 131. 

6* 



Digitized by VjOOQ iC 



84 



Otto Schilling 



28. T. PaterniusPerpetuns, cor- 
nicnlar. ; n. 1 40. 

29. T. Qnartinins Satnrnalis, 
signifer; n. 141. 

32. Septimins Callns, \ ,., .. 
ao T% '>candiaati: 

33. „ Deosporns, J ' 

34. r> Mncatra, imaginifer; 

35. „ Mncatra, | 

36. „ Mncatra, i candidati ; 

37. yj Sammns, j 

38. Tertinins Vitalis, libra-|46. . 
rins (?); n. 142. j 47. . 

39. M. Ulpins Aspadins; n. 129. 1 48. G 

40. M. Ulpins Lellavvo; n. 132. j 49. 

41. M. ülpins Panno; n. 132., 50. 

42. Q. Vetinius; n. 144. !5t. 

43. Q. Vettins Qnintns, optio;'52. 



30. Rnfins . . . .; n. 135. 

31. SanctininsSeveruSySignifer; 
n. 177. 



) n. 120. 



ns Instus; n. 146. 
ns Liberalis; n. 1T3. 
. . . .; n. 135. 
. . cns ; D. 76. 
. ianns; n. 76. 
. ins; n. 147. 
. . . ns; n. 76. 



n. 145. |53. Ignotus, librarins; n. 172. 

44 Victor; n. 129. ;54. Ignotns, aquilifer?; n. 148. 

45 Victor, frnm.;n. 169.1 55. L. AndaCsins)?; n. 149. 



b) Veterani, 



1 . C. Annius Flavianus ; n. 1 84. 

2. M.AnlinnsAntoninns;n.l83. 

3. M. Gaesins Mntilns; n. 150. 

4. Flavius Severns; n. 151. 

5. P. Gratinns Primns; n. 152. 

6. Inlin8Heliaticns(vel„Hilia- 
rins**); n. 153. 

7. Instinins Mercator; n. 181. 

8. L. Lepidins Instns; n. 178. 

9. L. Mettins Firmns, emeritns ; 
n. 187. 



1 0. Qnintinins Primanns ; d. 1 ^2. 

1 1 . Rnsticinins Erennins; d. 1S5. 

12. C. Severinins Vitealis; 
n. 155. 

1 3. G. Sextilins Lepidns ; n. 156. 

14. M. ülpin. Bellicns; n.lTD. 

1 5. M. Veratins Severns ; n. 1 SO. 

16. Verecnndinins Senilis: 
n. 186. 

17. M. Verinius ürsio; n. IST. 



Digitized by VjOOQ iC 



TITULI 
legionis L Minerviae. 

A. Tüuli legatorum. 

n. 1. 
VI. 1444. ßomae. 

[L. Licinio L. f. Serg. Surae cos. III || 

cum ?,j] imp. Caesar Nerva Tr[aianus Aug. GermanicusJ || Dacicns 
gentem Dacor. et regem Deceba[lumJ || hello superavit sub 
eodem duce leg. pro pr. ab | eodem donato hastis puris VIII 
TexUlis VIII II coronis muralib. II vallaribus II classicis II || 
auratig II leg. pro pr. provinciae Belgicae leg. leg. 1. 1| Mi- 
oerTiae candidato Gaesari» in praetara et in tribnnata pleb. 
quaestori provinciae jj Achaiae Illlviro viaram cnrandaram | 
haie senatns auctore imp. Traiano Aug. || Oermanico Dacico 
triamphalia omament. || decrevit statuamq. pecan. public. 
ponend. censuit. 

n. 2. 
m. 550 = C. L A. ni. 464. Athenis. 

P. Aelio P. f. Serg. Hadriano || cos. VII viro epulonum so- 
dali Augustali leg. pro pr. imp. Nervae Traiani |j Gaesaris Aug. 
ßermanici Dacici Pannoniae Inferioris praetori eodemque || tem- 
pore leg. leg. I. Minerviae P. F. bello Dacico item trib. pleb. 
qoaestori imperatoris Traiani et comiti expeditionis Dacicae 
donis militaribus ab eo donato bis trib. leg. IL || Adiutricis P. F. 
item legionis V. Macedonicae item legionis XXII. Primigeniae 
P. F. seviro || turmae eq. R. praef. feriarum Latinarum Xyiro 
8. L J ^ €§ ^dgelov Ttayov ßovXi] xal tj tcov i^cmoolojv xai 
II drjfiog 6 ^ixhjvalwv xbv agxovra iavcüv || läögiavov. 



Digitized by VjOOQ IC 



86 Otto Schilling 

n. 3. 
III. 6819. Antiochiae (Pisidiae). 

leg. Aug. pro pr. provinc. Galat Phryg, || Pisid. Lycaon. 
Paphlag. item ad census Pa|phlag. leg. leg. I. M. P. F. in 
Germ. Infer. praeto||ri candidato imp. Traiani Aag. Germ. DaScici 
Partb. trib. pleb. candid. einsdem [XV]|||yir sac. fae. ad acta 
senatus q. V[I]vir l eq. R. trib. leg. XXII. P. P. F. Xvir 8Üi[t. 
iadi] II candis. 

n. 4. 
VI. 1549. Bomae. 

[comiti imp. Antoi|n]ini Ang. et divi Veri bello 

Germanic. || item comiti imp. Antonini Aag. Germanici Saifma- 
tici leg. leg. I. Minor, curatori civit Arans. 1 prov. Galliae 
Narb. praetori trib. pleb. candidato || imp. divi Hadriani ab 
act. Senat, qnaestori prov. || Narb. trib. mil. leg. VI. Victr. cum 
qaa ex Germ, in i Brittan. transiit Illlvir viar. curandar. | hnic 
senatus auctore M. Aurelio Antonino Aug. || Armeniac. Medic. 
Parthic. Maximo Germ. Sarmat. H statuam poni habitu civil! io 
foro divi Traiani || pecunia publica censuit. 

n. 5 a. 

B. J. 73, 65. Bonnae. 
Herculp] |j L. Calpur^nius ProUclus leg. Aug. || leg. L M. 

P. F. II [p]eracto ope||[r]e valetudinar[ii]. 
n. 5 b. 

C. I. Gr. m. 4011. Ancyrae. 
KaX/tovQViOv II JJqoxXov Ix avvl/.lr}tt'Ädiv xal tTrof/jJKwr 

XBiXLaqxov || Iv JaiiL(jc Xeyidivog | ly Feiulvrjg öi^fia^ov argarrjor 
P(%irjS iTtifieXv^d^ivta ojdcJy rjye^iova k€yi(iJ{ifog a ^Adr^väi; 
kv reQfi<4vl(f av&vTtaxov ^Axal^g TtQSoßevTTjv xal avuorgc^A 
rjyov BeXyLTcfjg ij ^rjTQonolhg rrjg Falavlag a^aaTTj TeKtoofc 
ywv ^!Ayx,vQa tov iavz^g awt^lQa aal evsQyirrjv. 

n. 6. 
m. 7394=„ Arch. Ep. Mitt. « VIII. 216. Heracleae (Thrac) 
L. lul. Latino Gargilio || Antiquo 1 Xv. stlitib. iudic. trib. 
laticl. II leg. III. Gallic. quaest. cand. Aug. jj trib. pl. pr. cnrat 



Digitized by VjOOQIC 



De legionibos Romanoram I. Minenria et XXX. Ulpia. 87 

viae Clodiae || Gassiae Giminae trium Tra||iaiiar. legato leg. 
I Hinerv. || leg. Augnstor. pro pr. prov. || Thrac. cos. designato 1 
Gaios Alexander et || Aelias Sacerdos et | Flavius Valens || cor- 
nicnlari. 

n. 7. 
Bramb. 2032. „Nieakerk**, Bornss. Rhen. 

? [pro sajlut. si . . . . 8 . . II [im]p. Gaes. M. Au . . . i 

i Anton. || [A]ng. Pii i • i II [le]g. I. Min. 

P. F. I . . L. P inus II [le]g. Augnsti || [et l]eg. eins- 

dem I [y.J s. 1. m. 

n. 8a. 
ni. 1457. Sannizegethnsae. 

H. GL Ti. filio Qairin. || Frontoni cos. leg. Ang. || pr. pr. 
trinm Dac. et Moes. Snp. H comiti divi Veri Aug. donat. || donis 
milit hello Armen, et Parth. ab || imp. Antonin. Aug. et a 
diYO Vero August. H coron. mural, item vallar. item classic. || 
item aurea item hast, puris IUI item vexill. || curator. oper. 
locorumq. public, leg. leg. I. Min. || leg. leg. XI. Gl. praetori 
aedili caruli ab actis | senatus quaestori urbano decemviro || stli- 
tibus iudicandis || col. Ulp. Traian. Aug. Dac. || Sarmiz. patrono 
fortissim. duci amplissim. || praesidi. 

n. 8 b. 
in. 1457 = Benzen 5478; tit. urb, a Ligorio solo servatus. 

M. Claudio [Ti.]f. Q. |j Frontoni cos. || leg. Aug. pr. pr. pro- 
vinciarum Daciarum et || Super, simul leg. Aug. pr. pr. pro- 
Tincia . . || Daciar. leg. Augg. pr. pr. Moesiae Super. || Daciae 
Äpulesis simul leg. Augg. pr. pr. pro||vinciae Moesiae Super, 
comiti divi Yeri || Aug. donato donis militarib. hello Arfme- 
niaco et Parthico ah imperatore An||tonino Aug. et a divo 
Vero Aug. Corona || murali item vallari item classica item | 
aurea item hastis puris IIII item vixillis || IUI curatori operum 
locorumq. puhlicor. || misso ad iuventutem per Italiam legen) 
dam leg. Augg. pr. pr. exercitus legionarii || et auxilior. per 
orientem in Armeniam || et Osrho^nam et Anthemusiam ducto 1 
mm leg. Augg. legioni primae Mineryi||ae in exspeditionem 



Digitized by VjOOQIC 



88 Otto SchilliDg 

Parthicam dedacenldae leg. divi Äntonini Aag. leg. XL CI. 
prae|tori aedili carnli ab actis senatas qaaes|tori urbano X?iro 
stlitibas iadicandis || hnic senatiis anctorem imperatorem Auj 
relio Antonino Aug. Armeniaco Medico || Partbico Maximo 
quod post aliquot seljeunda proelia adversum Oennanos | et 
lazygCB ad postremnm pro r. p. fortiter || pugnans ceciderit 
armatam statuam et | in foro divi Traiani pecunia publica cen. 

n. 9. 
B. J. 50, 188. „Iversheim.- 

fl. 0.] M. et Gen[io loci et Iuno|jni rjeg. et c[aeteris 
dis dq.] pr[o] s. || im[p.J M. Aur. Com[modi] Aug. sub || Cl. [A/ 
pollin[are l]eg. leg. I. M. || et Sa[lvJio Nep[otiaD]o pref. vexil.] 
8ub c[u]ra C[a88. Va]lentis sig. || leg. ss. F[u8ciaiio II et Silano] 
it[erum] co8. 

n. 10. 
IX. 1584. Beneventi. 

M. Mario M. f. || Stel. Titio Rufino || cos. || leg. leg. I. Miner. 
P. F. II cur. col. Glaud. Aug. || Agrippinensium || procos. pro?. 
Siciliae || cur. Ameriuor. praet. || tr. pl. q. prov. Macedon. ] 
sevir. turmar. eq. Korn. i| trib. laticl. leg. I. Adi. P. F. i 
Illlviro stlitibus iudic. || Fides cum Hellade et || Tertio paren- 
tibus fec. 

D. IIa. 
Bramb. 520. Prope „Mttnstereifel". 

Sub lulio Cas;;tino leg. leg. I. M. || cura Petroni || Aqnilae 

3 fur||nu8 factus ar|val. am.?, an.? dlo? || cente [ Au^. 

cos .... 

n. IIb. 
„Westd. Zeitschr. Corr." 1890, p. 9. „Alt-Ofen". 

G. lul. Sept. Castinus cos. desig. leg. Auggg. pr. pr. P. L 
leg. leg. I. M. ex praec. dorn. nun. dux yexil. Uli Germ. VIII. 
Aug. X[XJII. Pr. I. Min. XXX. ülp. advers. defectores et 
rebelles procos. Cretae et Gyr. iurid. per Apu. Gal. Luc. Bmtt 
cur. yiae Sal. cur. Ae[c]l. praet. tutel. tr. pl. quaest tr. mil. 
leg. I. Adi. item V. Mac. 



Digitized by VjOOQIC 



De legionibns Romanornm I. Minervia et XXX. Ulpia. 89 

n. 12a. 
Bramb. 516. In arce „Godeaberg". 

Fortnnis || saltitaribn[s] || Aescalapio Hyg. || Q. Venidins 
Ruf. 1 Mariu[8] Maxim. || L. Calvinianu[8] || leg. leg. I. Mi[n] 

II leg. Aug. pr. [pr.] 1 provinc. Gin? . . . || . . . . 

d 

n. 12b. 
Bramb. 2. Gattvici. 

[SJever. Pius Pert. A[ug.J || Max. trib. pot. XI II || [AJn- 
tonin. Pius Au[g.] || [restitujer. milit. leg. I. Me || [Q. V]eni- 
dio Rii[foJ. 

n. 13. 
Boiss. p. 65, XLVIII = Or. 922. Lugduni. 

.... vi . de .... II bonae menti ac re|daci Fortunae 
redjjhibita et suscepta || provincia || T. Flavius Secundus Phi- 
lippiaHnus y. c. leg. Anggg. prov. Lagud. || leg. legg. || I. M. 
et XIIIL Gem. allect. || inter praetorios tribanici||os qaaestorios 
trib. militam || leg. YII. Gem. cnm lulia Nepoti]|la c. f. sua 
et T. Fl. Victorino Phi|lippiano e. i. trib. mil. leg. V. Majced. 
et Fl. Ariciano c. p. lecto in patricias familias || aram constitait 
ac [ dedicavit. 

n. 14. 
Bramb. 464. „ Dedekirchen " prope Bonnam. 

Victoriae Aug. || G. Pablicius G. filias Septimia || Siseia 

Priscilianas p. p. || leg. I. M i . . . . f. || d. d. 

dedicante Fl. Apro || Gomodiano leg. Aug. pr. pr. || et Aufidio 

Coresnio Marceli. || leg. leg. eiusde al. Maias || d. n^ 

Aug. B COS. 

n. 15. 
Bramb. 463. Ibidem. 

Apollini Livici. || Gn. Gornelius || Aquilius Niger jj leg. leg. 
I. M. P. F. II item proconsul || provinciae Gal. || Narbonensis 
item P sodalis Hadrianal. 



Digitized by VjOOQ iC 



90 Otto Schilling 

B. Tüuli tribunorum. 
n. 16. 
III. 87. cf. add. III. 2 ad n. 87. Hadrianae Petrae. 

. . . ninio L. f. Pal. Sexto Florentino Illviro aur. arg. 
flando trib. milit. || leg. I. Minerviae* q. [pr]oy. Achaiae trib. 
pleb. leg. leg. Villi. Hisp. pro cos, || pr[ov. Na]rb. leg. Aug. 
pr. pr. proy. A . ti . . . patri pi . . . o ex testamento ipsins. 
*Variae lectiones: MINEBVIE et MINEBVIAE; fortasse 
legendum: MINEllVI. P. F.; cf. tit n. 79. 

n. 17. 
XII. 4354. Narbone. 

L. Aemilio L. f. Pap. Arcano || trib. mil. leg. XL gem. 
et trib. || mil. leg. I. Minery. item trib. | mil. leg. IL Aug. 
omnib. hoDoHribas in colonia sua funct || adlecto in amplissi- 
mum II ordinem ab imp. Gaes. || Uadriano Aug. Innlvir. || eqni- 
tam Romanor. cnrioni || qnaestori nrbano trib. || plebis praetori 
designat. jj L. Aemilins Moschns Innlvir. H Aug. patrono op- 
tumo po8t 1 obitam eins inlatis arcae. \ seviror. ob locum et 
tuitiolnem statuae H. S. N. Uli || L. D. D. Inniviror. 1 et spor- 
tulis dedicavit SUP. 

n. 18. 
VL 1517. Romae. 

M. Servilio Q. f. Hör. H Fabiano Maxime | leg. Angustoram 
pro praeljtore provinciarom Mysiae || Superioria item Mysiae 
Inferi|oris curatori aediam sacrajlnim cos. fetiali praef. aer. 
S. II leg. leg. III. Oall. cur. viae Vale||riae leg. pr. provin. 
Asiae prae[t.] \ aed. cur. ab actis senatus q. || urb. tr. mil. leg. 
I. Minerv. || Illlviro viar. curandar. || Licinii Fortis et Hono- 
ratufs] II centurio leg. I || ami[co]. 

n. 19. 
„Atti d. Reale Accad. d. Lincei Romae. 

(Rendi conti)" 1890. 
Dis Genitoribus || L. Plotio C. f. Pol. Sabine H praetor! 
sodali Titiali || aedili cur. seviro eq. R. || quaestori urb. trib. 
laticl. II leg. I. Miner. P. F. Xvir. || stl. iudic. habenti qaoq. 



Digitized by 



Google 



De legionibus Romanonim I. Minervia et XXX. ülpia. 91 

saIntatioQ. secnndam || imp. Antonini Aug. Fii || Sabinus praetor 
magna res Formis. periit. 

n. 20. 
VI. 1625 b; cf. 1625 a. Romae. 

H. Petroni[o M. f.] || Quir. Honorato || praef. coh. I. Rae- 
tforum] II trib. mil. leg. I. Miner[viae] || P. F. praef. alae Aug. 
P. F. [Thrac] || proc. monet. proc. XX [bered.] || proc. prov. 
Belg. et duar. || Germaniar. proc. a ratio[n.] || Aug. praef. annon. 
pra^ef. || Aegypti pontif. n]inor[i] || negotiatores ole[ari] ex Bae- 
tica patron[o] || enratoribufs] || Gassio Fau8[to] || Gaecilio Ho- 
[norato]. 

n. 21. 
VI. 332. Romae. 

[Herjculi || Victori || F. Plotine Romanus cos. sod. Aug. 
Cl. I leg. Aug. pr. pr. prov. Arab. item Gal. || praef. aer. Sat. 
leg. Aug. cens. acc. Hisp. Git. || iur. per Aem. Lig. cur. viae 
Labic. cur. Verc. || pr. urb. trib. pl. q. kand. VIvir eq. R. tur. 
II. II trib. mil. legg. I. Min. et II. Adiut. IUI y. v. cur. || aedem 
com omni cultu consecravit. 

n. 22. 

B. J. 83, 164. Lugduni. 

Pro salute dom. jj n. imp. L. Sept. Seve[ri] || Aug. totiusq. 

dorn. II [ejius Aufanis ma|:[t]ronis et matribu[8] || Pannoniorum 

[et] 1 Delmatarum || [T. Gl. P]ompeianu[8] || [trib. mil. le]g. 

I. Mi[n.] n [lo]co excnlto cum || [discjubitione et tabul[a] || v. s. 

n. 23. 
Benzen 6048. Tarquiniis. 

Q. Petronio Meliori viro i| cos. cur. r. p. Tarquiniens. || et 
Graviscanor. praefec|to frum. dandi legat. leg. || XXX. Ulpiae 
curat. Pyrgens. || et Geretanor. leg. leg. || VIII. Aug. praet. trib. 
pleb. H kandid. quaest. prov. Narjbon. quaest. sodali Aug. ) 
Clandiali sexvir türm. || pr. trib. laticl. leg. pr. Min. || Xviro 
stiitib. iudicand. || ordo et cives Tarquijlniensium patrono opltimo 
qaod rem p. fove|rit et thermas resti'|tuerit. 



Digitized by VjOOQ IC 



92 Otto Schilliog 

n. 24. 

B. J. 84, 88 sq. Magontiaci. 
[I. 0. M. ceterisque diis dejabnfsqne omnibns pro] sal[n]t 

a[tqae incolamitat]e et yictor[ii8 imp. Gaes. M. Antonii 6]or- 
diani Pii [Felicis Aug. et Sjabiniae Tranqu[illinae totiasqne] 
d. d. eoram . . . . as L. f. Fab. AnDiaii[a8 Xvir 8tli]tibu8 

iudicandi[s trib. mil. leg et L] Min. Oordianaram in 

fquibus vi]e. leg. sustinuit q. pr[o pr. per prov . . .]iam c. 
c . . . cfijvit. adm. Li[l7bit]aD. Haliq .... nitan. [V]Ivir 
türm. I. eq. [ßom.] adl[ecta8 inter tribujn. praef. fr. daD[di 
leg. pr. pr. pJro[yinciae . . .] missns ad ... . [missos] ad 
tir. legend, et arm[a] fabr. in [agro Me]diol. iarid. per Ca- 
[la]briam [Luc]a- et Bruttios leg. [le]g. XXII. fPrijmig. P. F. 
Gordianae votam solvit [1. a.] Eal. lal. [Atti]co et Praetei- 
tato COS. 

n. 25. 
V. 5266. ComL 

T. Annio T. f. || Qair. Maximo Pomponiano || flam. diTi 
Aug. auguri praef. || alae mil. pr. U[lp.] cont. praef. alae | pr. 
praetor, [trib. m]il. leg. pr. Miner. 

n. 26. 
V. 4335, Brixiae. 

[M. luvenjtio M. f. || [Fab. Secnnjdo Bixae || [Postomio 

Panjsae Valerian || Severo || [tri]b. leg. prim. 

Min. I [eod]emque tempor || [t]ribun. pleb. 

pr. II [praejf. frument. dand. || t. procos. pro- 

vinc. II . . [leg. Aug. pro]vinc. Aquitan. co[8.] || [cur. alvei Tib. 
et ripajr. et cloac. urb[i8j || . . . . [d. patro]no d. 

n. 27. 

C. I. Gr. II. add. 1813 b. Prevesae, ex parietiois Ni- 

copoli8. 
^i. ^Og)[€lX]l(i) M . . (0 . . .\\ I\Ja7i€Ö6[vi ijuagx^p a[ftH- 
Qrig\ II &CT)j4j TCQaiTWQlag X**^*[^^Z^^] II ^^yua^og ä \M]iv€Qßlog 
E[vae\lßovg [JTt]ar^g iTttrgoTto) 2[€ßaa]j(vov 'Htvüqov ifCtrQOf((o 
[eTtaQY^elag Ilovxov xai Bid'vv^iag] || kTVirgoTtfo and täf o^^ 



Digitized by VjOOQ IC 



\ 



De legionibus Romanorum I. Minervia et XXX. Ulpia. 93 

[drifirj]\a€wv? Seßaavov || [Mvrj]oTfjQ? Seßaarov ccTteXlevS-e^og 
ßorj-S-og avrov nara rb [xpriHcpiOi^ia Ttjg ßovXfjg xbv idiov |l 

n. 28. 
Bramb. 467. Bonnae. 

In h. d. d. II pro salute impp. || Dioc[l]e[tiam e]t Maximi| 
[ani] Angg. C[onsta]D[tii] || [et] Maxiiii[iani] nobb. || [Gaejss. 
te[mplam] Harti[8] M[i]l[i]tari8 ye[t]a8[tate co]|[n]Iapsu[iii] Aur. 
Si[n]ta8 prae[f]. || [leg]. I. M. [p.] a solo re8ti||tait die XIII. Kai. 
Oc[t]. II [T]u8eo et Anulino co8. 

n. 29. 
Bramb. 481. Bonnae. 

I. 0. M. II Con8[er]vatori || C. Maximius Pauli||nus praef. 
casftror. le[g. I.] M. | v. s. 1. [1. m.] | dedicata III. K. Nov. |! Muciano 
et 1 Fabiano co8. 



C. Tüult Rhenani. 

I. Militum. 
n. 30. 
Bramb. 382. Prope Coloniam. 

D. M. II [Cl]audio Saturnino || V [mili]t. leg. I. Pri? 
Mini? II B. 

n. 31. 
Bramb. 405. Goloniae. 

Matronis || Anfanib. G. || lul. Mansae|;ta8 m. 1. I. M. || P. F. 
V. 8. 1. m. f. y * II t(?) ad Alutnm || flnmen secus || mont. Gancasi. 
*/tt[i]/ BrambachiQ8. 

n. 32. 
Bramb. 454 = B. J. 83, 1 37. „ Endenich ". 

Matribu[s] || [V]acall[i]||nei8 Attici. || Matemu[8] |j m. 1. 1. M. 
p. I ins. ip8a || 1. m. 

n. 33. 
Bramb. 461. Bonnae. 

II Ga[eli]o Vi|[t]ali mil. leg. I. M. || Septimia . . . 



Digitized by VjOOQ IC 



94 Otto Schilling 

n. 34. 
Bramb. 541. Tolbiaci. 

Matronis Cachi||nehis L. Marcins Ne|roni8 f. Verecandns f 
mil. leg. I. M. P. F. v. s. 1. m. 

n. 35. 
Bramb. 560. In pago „Hersei". 

Gabiabus || C. Campanius || Victor m. 1. I. M. P. 1 F. 
y. 8. 1. m. 

n. 36. 
Bramb. 584. Prope „Wettweis". 

Matronig || Vesnniahenis || Q. Flavins || Amandas mili. | [le]g. 
I. M. P. F. V. 8. 1. m. 

n. 37. 
B. J. 83, 136. Bonnae. 

Matribas sive || matronis Aaf||aniabas dom|estiei8 Q. GloSdias 
Marcellilnas miles leg. I. M. v. s. 1. m. 

n. 38. 
Bramb. 519 = B. J. 41, 136. „Kirchheim". 

fMjatronis Gab. || L. Gradon. Cparus miles || leg. I. M. 
P. II F. i. p. m. 

n. 39. 
B. J. 47/48, 161. „Vechten" prope „ütrecht\ 

Matribas || Noricis || Anneus || Maximas || mil. leg. I. M. ] 
V. s. 1. m. 

n. 40. 
B. J. 67, 47. Magontiaci(y). 

Fragmenta daaram tabalaram ahenearam cam nominibns 
XVI militam leg. I. Min. et XXX. UIp., a Mommseno sie 
restitata: 

C legione XXX. || Bafias legione XXX. J 

Flavias Alphias legione I. Min. || Modestias Anicetas legione 
I. Min. II Satarninias Lacias legione I. Min. || Sataminias Par- 
thicas legione I. Min. || Felicias Fascas legione XXX. jj Valen- 
tinias Dignissimas leg. I. Min. || Peregrinias Pertinax legione 



Digitized by VjOOQ IC 



De legionibas Romanoram I. Minervia et XXX. UJpia. 95 

I. Min. 1 Flavias lastns legione I. Min. || lulins Engenianns le- 

gione I. Min. || Inlins Ursnlus n. G || Valer. Felicissimns 

n. B. I Censorinins Maternas n. G || Marinius Invenis le- 
gione I. H. II Refidins Victorinas n. A. . . . 

Tabula Magontiaci creditnr reperta; qaod nnm verum sit, 
valde dubitat Mommsenus, cum in Inferiore legiones I. Min. et 
XXX. Ulp.y non in Superiore, semper tetenderint Germania. 

n. 41. 
B. J. 73, 72. Bonnae. 
In b. leg. L M. P. F. [deae Dia]nae || [C]on8tantiniu[8 
] II [mi]l. leg. 8. 8. Faa[8tino et Bufino coss.]. 

n. 42. 
B. J. 50, 186. „Iversheim". 

Genio . . . || vexilatiofnis 1. I. M. P. F. || M. Sabinian|'u8 
Qaietu8 II miles medicns || Antonino IUI et Vero || II co8. 

n. 43. 
„Westd. Zeit8chr." IL 428. Aquisgrani. 

Trag Renum f. A[tegi?]||a8 luUinus m. 1. [I. M.]. 

n. 44. 
„Winkelm. Progr." Bonn. 1888, 38,4. Castr. Bonn. 

D. [M.] Liberalinio Vitali eq. [leg. I. Min.] Immaturina 
Galetfana?] coniugi ineonpara[bili] subito desiderato. 

n. 45. 
B. J. 50, 187. „Iversbeim^ 

[Ti]b[eriu8 C]laudiu[8] 1 Avi[t]us siglnifer 1. I. M. | 

Antonino Uli et || Vero III cos. 

n, 46. 
Bramb. 351. Coloniae. 

. . . rp ins . . . sig. || [l]eg. I. M. coniugp] || [o]b8e- 

qaentislsimae || d. d. i ?. 
n. 47. 
B. J. 85, 88. Castr. Bonn. 

Haedavvonio V[ero?] bf. 1. leg. I. M. obito [an. XL?] stip. 
XXIII 6enialini[a] lustina coniux [f. c.]. 



ofgitizedby Google 



96 Otto SdulliDg 

n. 48. 
Bramb. 500. BoDDae(?). 

[In] h. d. d. I. 0. M. || et Genio loci 1 dis deabasq|ae om- 
nibns aed. || Venconias Cileecens et lalias || Felix bbff. leg. i 
[l]eg. L M. P. F. pr[o] se 1| [et] suis v. 8. 1. m, Bai. || [sjep. imp. 
p. d. d. Dn. 6[a] || [il]o et Volasiano || [a]ag.g. cos8. 

11.49. 
Bramb. 293. Originis incei*tae. 

[D.] M. luliae || Sabinae sororp] || T. Au[r]el. Pi8to[r] 1 con- 
iugi eins || Cassins Vi[c]tor | f. leg. I. M. c. 

n. 50. 
B. J. 57, 70. Bonnae. 

L. Magius L. || Ouf. Dubius 1 Mediolani mil. || leg, I. F. M. P. F. 
D. ar|morm cüstos ^ \\ Anfidi Martialis || ann. XXXI stip. XIII 
h. f. c. 

n. 51. 
nWinkelm. Progr." Bonn. 1888,38,5. Castr. Bonn. 

[Vi]ctor[i?] militi dnplario leg. L M. Deenminia Venüa 
coniugi incopara[bili et sibi vjiya f. e. 

n. 52. 
Bramb. 475. Bonnae. 

D. M. M. Aur. Heracle Her |j dupliciario leg. I. M. 

Severi . . . || natione Trax domo || stip. XXI te8tame[ntol 

II epfi8? .... 

ni 53. 
B. J. 90, 24. Bonnae. 

In pala annli aurei Minerva dea ficta est, circa quam 
litterae scripta sunt hae: 

OPT LEGIM PF 

n. 54. 
B. J. 93, 222. Rigomag^i. 

[D]eae || [Sunjnxali || . . . Valer. || [Ba]ssa8 op[t]io 1 [le^-j 
I. M. P. F. 11 [pro se] et snis || [v.] s. 1. m. 



Digitized by VjOOQ IC 



De legionibas Romanorum I. Minenria et XXX. Ulpia. 97 

n. 55. 
„Westd. Zeitschr. Corr." IL 63. Coloniae. 

M. Aetern. [Clau]||dio Victo[ri mil.] || leg. Vü. Ge[m. F. in] || 
Hispania [in ead.] || fact. fra[m. bf.] || trib. leg. I. [Hin. P. F.?]| 
8epnlehr[iim po] snit Hod[in8 Pr?]|inin8 aynnc[lo in] || com- 
para[bili et] || nici . . . i?. 



II. Veteranoram. 
D. 56. 
B. J. 59, 40. Bonnae. 

[Denm] propitium || ex voto || Anr. || Filippns || veter. 1 1. p. 
M. F. 

n. 57. 
B. J. 85, 65. Castris Bonn. 

D. M. Anreli Arnseni Turesi vet. ex leg. I. H. et Anreli 
Ayitiani fili h. h. f. c. et sibi Secondinia Ayita viva f. c. et sab 
ascia d. d. 

n. 58. 
Bramb. 452. „Lessenich^ 

[Opp]onio Pater||[no] p. b. vet. ex c. a. leg. I. . . . || Op- 
ponins Zoilas lib. || et heres f. c. 

n. 59. 
Bramb. 435. Prope Coloniam. 

T. Anrelio || Rnfino || veterano || leg. I. M. || coniagi pen ^tis. 
Quadratia | Primitiva f. c. 

n.60. 
Bramb. 329. Coloniae. 

Matrib . . || Hediotayeh . . . || lul. Primas H vetranus || leg. 
I.M.IIP.F. V.8. 1. m. 

D.61. 

Bramb. 319. Coloniae. 

D. M. C. lal. Maternns |i vet. ex leg. I. M. vius sibi || et 
^arieMarcellinae || coiingi dalcissime || [et] castissimae obitae f. 

L«pzigBr Stadion. XV. 7 



Digitized by CjOOQ IC 



98 Otto Schilling 

III. Gentnrionam. 
n. 62. 
Bramb. 453. ,Henel". 

II i I . . . [Ger]ma. 

niae Infer. || [i]tein Hispaniae Citer. g T. Fl. DnbitatuB stral 
eins II M. Alpinius Firmanas || P. Aelins Marions 1 P. Inlins He- 
mori[D]ns || 3 3 leg. I. Miner. || praesidi sanctissimo. 

n. 63. 
B. J. 88, 124. Bonnae. 

[Leg. L] M. P. Ant. < || [Mer]catori8 B [v]eterano 1 [leg.] 

xxxvv 

n. 64. 
B. J. 82, 56 = 69, 45. Bonnae. 

D. M. II Aelia Arrania yiva eibi et Simplicinio Victori c. 
leg. L M. et III. Parthicae coningi pientissimo fecit. 

n. 65. 
B. J. 73, 74. Bonnae. 

Herculi || Magnsano || Q. Glodius jj Marcellinns || Olcg. I.M. 
P. F. II V. 8. 1. m. 

n. 66. 
Bramb. 332. Coloniae. 

Dianae || Q. lulius || Flavos || > leg. I. M. P. F. || v. s. 1. 1. m. 

n. 67. 
Bramb. 12. „Voorburg". 

I. 0. M. lunoni relginae Minervae || et Genio loci T. FI. 5 
Peregrinus 3 || leg. I. Min. pro se || et suis v. s. 1. m. || duobus 
Sila|nis cos. 

n. 68. 
B. J. 50, 184. nlversheim". 

[In honorem d. d. deae] || Hlndenae [sacram] || pro salute 
im[peratori8 M. Aurel.] || [SJeveri Alexa[ndri Pii] || Fel[icis] in- 
victi [Ang. et lul.] || Mamaee raa[tris Aug.] || vexillat[io] leg- 
[I. M. P. F.] II [cu]r[am a]gen[te] Ing[enuoJ || 1 



Digitized by VjOOQ IC 



De legionibuB Romanomm I. Minervia et XXX. Ulpia. 99 

D. 69. 
Or. 1894. „Vorburg". 

I. 0. M. Sarapi H Isidi frugifero || caelesti Fortan. || bono 
evento | felicitati 1 lari || viali et genio || loci L. Lucretins H Pal. 
Faastinian || O leg. I. H. P. F. pro se || suisq. her. y. I. consacr. 



n. 70. 
Bramb. 680. In valle „Brohl«. 

Hercu. Sa. || vexillari || 1. I. M. F. 1. VI. Vict. || 1. X. G. P. 
et al. CO. . II cl. q. 8. Q. Acat || sn. cnm lali || Gossati [r] 1. VI. 1 
Vic. P. 



n. 71. 
Bramb. 408. In maseo Col. 
Lamaveilras leg. . . I. || M. . . . in || v. || y. s. 1. m. 

n. 72. 
Bramb. 443. Ex castro DivitensiC?). 

Regala || ninas ex n||ioa. tra. 1. a || I. sab cnra || G. 

I. M. Anon. 

n. 73. 
Bramb. 457. Prope Bonnam. 

. . d. Val. d. [f.] ... II Volt. VaperiJ . . || Anoyie[nnaJ . . . jj 
mil. leg. [I. M.] . . II > Sali. . . . B . . . n . . . 

n. 74. 
Bramb. 665. In yalle pBrohP. 

I. O. M. II et Herc. Saz. || yexil. cl. G. sojb cara Rafri | 

Caleni "fe || et lul. 1. L M. . . || s. . 1. m. 

n. 75. 
B. J. 93, 182. Bonnae. 

II armatara leg. I. M. obito || lunia Materna coiax 1 

eoiiagi karissimo et || sibi yiya |j heredes f. c. 



Digitized by VjOOQIC 



100 Otto SchiUing 

D. Tituli alibi exstantes. 

I. Militnm. 
n. 76. 
VI. 2409. Ad viam Äppiam. 

nas II das I. M[inJ \ 

.... anns I. Min II • • • • anus I. Min. Atali . . . . ! 

cuB XXX. VariufsJ || ns XXX. Claudius 

II . . . ianns XXX. Popilius Regfinos] || . . . itillae eins 

n. 77. 
VL 3333. Romae. 

D. M. II Amandinio || Severo fr. leg. || I. Minerviae 1 lalios 
Betto II h. contabernal. || b. m. f. 

n. 78. 
VI. 3334. Romae. 

D. M. II Ti. Marci Mar||tini fr. leg. I. M||iD. Inlias Amaindus 
fr. leg. BXXX-V-V. h. f.c. 

n. 79. 
VL 3335. Romae, 

D. M. II M. Callienio || Placidinio || beoef. legat. i leg. I.Mi- 
nervi. || faciendnm || cnravit || Placidinns || Paternas |i frnmeot | 
leg. I. Min. 

n. 80. 
Eph. Ep. IV. p. 339 n. 911. Romae. 

Marcella Martine coiagi bene merenti fecit qai yijlxit ann. 
XXXVIir in prima Minerbes mil. ann. V in and. || ann. Uli 
in Lanciaria ann. V in pr.* ann. V fecit cam cofiage sna ann. 
IUI bene mer. in pace. 

* „in protectoribus" coniecit Mommsenas (1. 1.), quod qao 
tempore titalas incideretar, praetoriani nalli faissent 

n. 81. 
X. 3896. Originis incertae. 

D. M. II Silvanio Silvestri mil. leg. || pr. Sever. stip. Uli 
vixit ann. || XXV natas col, Agrippinense || Deccias Matntinns 
heres 1 memoriam binemerenti || fecit. 



Digitized by VjOOQ iC 



De IßgioDibas Romanorum I. Minerria et XXX. Ulpia. 101 

D. 82. 
Pais, Snppl. Ital. ad C. I. L. yoI. V. Aqaileiae. 

II Maternns jj mil. leg. I. Miner. ) fratri piissimo || y. f. 

n. 83. 
VIII. 9654. Cartennae. 

D. M. II L. Cassi Ve||ri mil. lefe. L M. stip. || XVIII Ael. || 
Alban. h. p. 
n.84. 
Vm. 9662. Cartennae. 

D. M. II L. Servilius 1 Bassilas mil. | leg. I. Miner. | stip. XXn|| 
yixit annis | LV h. f. c. 
n. 85. 
XIL 985. Taruscone. 

P. Gaecil. P. f. Pnpinia Mal. . . . || Minervio Baeterrens 
provinlciae Narbonens. primae et || sextae patri et m. et cet 
Tit. comiptam sicrestitaereconatns estHirschfeldins: P. Cae- 
cil[io] P. f. Pnpinia .... Baeterren8[i] provinciae Narbonen8[i8] 
iD[i]l[iti] legionis primae Minery[iae] et sextae [Vic]tri[ci8 ....]. 
n. 86. 
XIL 1576. Deae Vocontiornm. 

D. M. II Valentinio || Fortnnato || mil. leg. I. Mo'*' || Anr. 
Titas II b. f. amico fct. 

* „fnit fortasse cognomen G[ordianae] yel simile leg. I. M." 
adnotavit Hirsohfeldins. 
n. 87. 
Xn. 1874. Viennae. 

D. [M.] II Qnieti A[etem]. H L. Val. Ca8tr[ensi8] || an. UI m. 

VI d B Sedulos mil. [leg. I.] || Minerviae b.[f ? . , .] || ne- 

poti sno d[e sno f?] | et s. [a. d.]. 
n. 88. 
Gmter 561, 10. Araosione in arcn trinmphali. 

D. Sextio Victori || legionis Minerviae || signifero Tit. Si- 
Hqs 1 hospes. 
n. 89. 
Or. 3478 = Gruter 562, 1. Lugduni. 

D. M. 1 et memoriae aetemae || Solemnio Fido milit. leg. 



Digitized by VjOOQ IC 



102 Otto Schilling 

I. Mineryiae imaginifero || Matnrinia VictoriDa con||iugi caris- 
simo ponendum || curavit et sab ascia dedicafvit. 

n. 90. 
Boiss. p. 299. Lngdani. 

D. M. II et memoriae aete[r]|nae Cassiani Lapnli mil. leg. 
L M. P. . II ßtip. VII qui vixit annig XXV di . ||bii8 XIV iu- 
venis optimi || Cyrilla Harcellina mate[r] || laboriosissima facien- 
dii[in] II curavit posterisqae s. . . || et sab ascia dedicavit | pro- 
curante Gellio In[8to] | seviro Aagnstale C. G. C. Ang. | Lng. 

n. 91. 
m. 5333. „Seckau" in Castro. 

Q. Carminio || Latino et Carminio | Cnpito opt. leg. 1 1. Hin. l 
Catalla avnc. et frat || f. c. 

n. 92. 
„Bull. d. corr. hell." 1889. p. 317. Heracleae Ponticae. 

^lovOTog BtXTWQlqf || 2aßlv(p t(^ naxQiavi \ eavrov xaT£- 
axevaaa. \\ to karofiiv hi TcJy jj iavrov Xeyewvog || rcQiuTijg Mbi- 
vkgßa. j (pQovfievrciQcs Ai^ovaTo[v\ x^Q'^S Aov}jfiovvov jfaJge 
Ttolelra \\ nokeiog Ovloxadliaelvov. 

II. Veteranorum. 
n. 93. 
Boiss. p. 303. Lugdnni. 

D. M. II et memoriae aetefriiae L. Sabini Ama|ndi veter. 
leg. I. Minejrye lanuarinia || Verina coniunx || et Sabiu. Victor I 
[fi]liu8 heredes || [p. c] et s. a. d. d. 

11.94. 
Boiss. p. 304. Lugdusi. 

aetemae [ Salvio Memori || vet leg. I. M. ex op- 

tijjone et Isatiae coniugi eius Alojldisas vet leg. I. M. | geoero 
et filiae || pientissimae jj posuit. 

n. 95. 
Boiss. p. 304. Lugdoiii. 

D. M. n loYino Valejlrioni vet. ex leg. jj I. M. lulia Malteraa 



Digitized by VjOOQ IC 



De legionibus Romanoram I. Minervia et XXX. Ulpia. 103 

eoningfi incompara|bili memoriam || posuit e medio"critate sna 
et sab [| ascia dedicavit. 

n,96. 
Boi88. p. 306. Lugduni. 

D. M. [| M. Aurel. Primus || veteranus leg. I. M. || missus 
honest. miF|sion. civis Remus yi[v]as || sibi fecit et C. | Mode- 
stinio Peregrilno veterano leg. | eiusdem misso honest. || missioD. 
ciy. Agripp. || contuberaali mihi || carissim. et snb as|cia dedi- 
caverunt 

n. 97. 
Murator. 776, 1. Augustodnni. 

D. M. I C. Aemili B Victoris I| veteran. || leg. P. M. P. F. 1 
haeredes | posuerulnt. 

n. 98. 
Wilm. 2569. Lügduni. 

D. M. II et memoriae aeterD[ae] || Vitalin! Felicis vet. leg. 
[L] I M. homini 8apienti88im[o] || et fidelissimo negotia[to]|ri 
Ugdunensi artis c[re]|tariae qni vixit annis [L?] J Villi m. V 
d. X natas est d[ie] i Martis prob[a]itus die Martis mi8sione[m] | 
percepit die Martis def[a]||nctus est faciendnm c[nr]. jj Vitalin. 
Felicissimns fi[li]||ns et lalia Nice con[i]||nnx et sab ascia de- 
d[i]|caverunt. 

n. 99. 
nMitth. d. Gesellsch. f. vaterl. Ex Castro Raaricensi 

Alterth. i. BaseP I. p. 9; cf. prope Augustam. 

Momms. Helv. 279. 
— II I diens X^V. || vetaeranns || militavit in || 1. p. M. sig. 

n. 100. 
Xn. 687. Arelate. 



Vettitia 
Valeria viva 
D. sibi posuit. 



M. Superinio 

Fruendo 

emerito leg. I. M. M. 

Vettit. Valeria 

coningi incomparabili. 



Digitized by VjOOQ IC 



104 Otto Schming 

n. 101. 
XIL 1749. Valentiae. 

[D. M. II et II memoriae aeter. || Petrjoni Ca8[ti vet] i missi 
honesta || missioDe ex leg. || prim. Min. ex optio|[ne proc. da- 
cenar. | et Vitaliniae Florae Ö coniugi eins || vivi sibi ponend. | 
cnraver. et snb || ascia dedicaYe|rant. 

n. 102. 
ZeU 1054 — Fabret p. 176. 

Dis Manib. L. Ogulnio C. f. Arn. Velo eqno publice prae- 
fecto türm, alae II. leg. I. Minerv. yIx. ann. LIIX mens. VII 
d. XIX ex testamento M. Ogalnins L. f. Arn. Aactas eq. Rom. 
patri optimo poni curavit h. m. d. m. a. in fronte ped. XIII in 
agro pedes XVI h. monum. nstrinnm applic. non licet 

jj JQ3 III. Centurionum. 

VI. 3584. Bomae. 

Ti. Claudio Ti, f. [G]al. Vitali ex equite E. || ordinem ac- 
cepit in leg. V. [Mac.] snccessione || promotns [ex] leg. V. Ma[c]. 
in leg. [I. It]al. donis d. || torquib. armill. phaler. Corona yal[l]. 
bello II Dacico saccessione promot ex leg. L Ital. in leg. | 
I. Miner. [it]er. donis d. torqnib. armil[l]. phaler. || Corona yal[l]. 
bello Dacico snccessione pro|mot ex leg. I. Miner. in leg. 
XX. Vict. item prom. || in leg. ead. item snccessione promotus 
ex leg. XX, H Vict in leg. IX. [Hi]sp. sncc. promot ex leg. 
IX. [Hi]6p. in leg. VII. Cl. P. F. item successit in leg. ead. | 
milit / in II. pr. post annis XI vixit annis XLI. 

n. 104. 
„Not degl. Scav. d. Antich."" 1891. p. 129. Bomae. 

I. 0. M. II Innoni | Herclenti || Campestribns | M. Ulpins Mar- 
tialis II ex decnrione || factus r ab || imp. Caesare || Hadriano | 
leg. I. Minerviae || voto suscepto || d. d. 

n.l05. 
Boiss. p. 300. Lagdnni. 

Minerviae j| qni militavit || [7?] ann. VII ex cornncl. | 

vixit ann. XXXXV H posuit ei j| Appia mater B miserroma. 



Digitized by VjOOQ IC 



De le^^onibas Romanoram J. MiDervia et XXX. Ulpia. 105 

n. 106. 
IX. 2851. Histonii. 

08sa Sita || Sex. Magri !| Q. f. Arn. H Satnmini || q leg. 
L Miner. 

n. 107. 
Vm. 217. Clilii (Afric). 

[M. Petronins Fortnnatas] militavit L annis IV in leg. 

III. Aug. II librar. tesserar. optio signifer || factns ex suffragio 

leg. IV II militavit r leg. IL Ital. leg. VII. . . || 7 leg. 

I, Min. 7 leg. X. Gem. / leg. II || r leg. IIL Aug. y leg. 

II{I]. Gall. y leg. XXX. ülp. || 7 leg. VI. Vic. 7 leg, IH. Cyr. 
r leg. XV. Apol. P 7 leg. ü. Par. 7 leg. I. Adiutricis || conse- 
catns ob yirtatem in || expeditionem Parthicam || coronam mu- 
ralem yallarem 1 torques et phaleras agit in || diem operis per- 
fecti annos LXXX | sibi et || Olaudiae Marciae Gapitolinae || 
coniugi carissimae quae agit || in diem operis perfecti || annos 
LXV et J M. Petronio Fortunato filio || militavit ann. VI 7 leg. 
X[X]II. Primig. II Y leg. II. Aug. vixit ann. XXXV || cui For- 
tanatus et Marcia parentes || carissimo memoriam fecerunt. 

n. 108. 
XII. 264. In Gall. Narb. 

Dis Ma. P Numisiae Caesiae G. Numisi f. ( coniugi pien- 
tissimae vixit || annis LX L. Solicius Aurelianus ) O leg. V. Mac. 
et leg. p. Miner||viae P. Fidelis se vivo et NuUmisius Ohrestus 
libertus sib. || et suis fecerunt. 

n. 109. 
Zell 975. 

Q. Numenio Q. f. Q. n. Ouf. Calvo Latino primopilo leg» 
Miner. mil. ann. XXVI vix. ann. XLII Numenia Vivania mat 
f. c. in fr. ped. XIII s. in agr. ped. XIIX. 

n. HO. 
»Bull. 6p." IL p. 185. Lugduni. 

D. M. II et quieti aeternae 1 Sertoriae Festae Fab. Bom. 
filiae Sertori Fortunati ^f leg. III. Cyr. || Antonianae quae vix. 
ann. XVII | d. XXII Ti. Cl. Fab. Rom. Felix y leg. I. M. l 



Digitized by VjOOQ IC 



106 Otto SchilliDg 

Antooianae coniag. ganctigg. || ponend. cnravit et sab asc. dedic. | 
salvi redeatis b. || salvi eatis b. | 

n. 111. 
IL 4461. Prope Isonam (Hisp.). 

L. Aemilio || L. fil. 6al. || Paterno p. p. | praef. fabr. leg. 
VII. G. II O leg. L M. O leg. YU. Cl. 1 O leg. XUI. G, coh. 
V. urb. II O coh. Uli. Pr. CCC leg. 11. Aug. I| et p. p. ter donls 
donato || ab imp. Traiano torqai||bii8 armillis phaleris || Corona 
vallari bis || in Dacia semel in Par||thia || Atilia L. fil. Vera bejne 
de se merito. 

n. 112. 
n. 2424. Bracarae. 

L. Terentio | M. f. Quir. Bnfo || praef. coh. VI. Britto. 1 
leg. I. M. P. F. don. don. ab imp. Traiano bell. Dac. p. p. leg. 
XV. Apoll. II trib. coh. IL vig. || d. d. 

n. 113. 
m. 1918. Vergoratii (Dalmat). 

I. 0. M. II Sulpicius Cal|7io c. leg. I. M. pr||aepo8itas ch|o. 
I. Belg. hoc in || loco maiesta|te et numin. || eins servallas. 

n. 114, 
III. 1480. In Dacia. 

Sex. Pilonias R Sex. f. Ste. Modelstas Benevento | v leg. 
IIIL F. F. m. Hast || post. ann. XXXVII OT|dine accepit exf 
equite Romano 1 militavit in leg. VIL C. P. F. et VIIL Aug. f 
XL C. P. F. L Miner. P. F. || stipendis centurioI|nicig XVIIlIi 
h. s. e. 8. 1. 1. 1. 

n. 115. 
III. 260. Ancyrae (Galat). 

D. M. II M. Aebntins M. f. Ulp. jl Papir. Troiana Vic|torinas 
Poetovio II stip. XIV an. LXIII mil. || leg. X, G. 7 leg. XI. CLj 
[O] leg. Xm. G. 7 leg. L Mine. || [O] leg. XXH. Pr. 7 leg. 
XIIL G. II [O leg. VI]L CL 7 leg. XV. [Ap.]. 

n. 116. 
IIL 186. Aradi (Syr.). 

M. Septimio M. f. Fab. Magno r || leg. IIL Gal. iter. et leg. 



Digitized by VjOOQ IC 



De legiooibus Romanorum I. Mineryia et XXX. Ulpia. 107 

IUI. Scyt et g leg. XX • V- V- iter. et leg. I. Miner. et leg. X. Fr. 
II 1 L. Septimius Marcellag fratri optimo. || 

MaQTLfp 2€7tTi/ni(i} McLQYOv vUi) Oaß. Mayvifi V | Xsyewvog 
y, ralariyjjg t6 ß xai Xey. ö. 2xv^iiiijg xal \\ ley. x. OvaXcQlag 
v£iy,rjq)6Q0v jo ß xal ley, ä. Mtve^vlag xal key, Z. O^CTijr- 
oiag t6 ß \\ AovuLiog 2€7tTlfiiog Md^Tiekkog adekqxp ayad-if). 



Tegulae. 
1. 117, 

a) Tegnlae leg. /. Min. 

I. Bramb. 4 A a 8 . Mas. Lagdun. (Gattvici fort, rep.) 

n. n d Castris Albinianis. 

in. n 23a. . Mus. Leidens. (Voorbargi fort, rep.) 
IV. n 63 a „Wijk bij Duarstede^ 

V. „ 128 a Noviomagi. 

VI. „ 140a. . . Prope nCalcar" aat in HoUandia. 
VII. n 165a nRyndem«. 

B. J. 61, 72 

VIII. Bramb. 245 a Geldubae. 

IX. » 436 a Prope Goloniam. 

X. „ 511a Bonnae. 

B. J. 57, 209 

»59,41 „ 

„Wink. Progr." Bonn. 1888 (14, 18, 35) . . 

XL B. J. 61, 72 Cliviae. 

XIL Bramb. 223 a „Birten". 

b) Tegnlae leg. /. Min. P, F. 

L Bramb. 137 Hollandiae loco ignoto. 

IL „ 223 a „Birten". 

m. „ 245 a Geldabae. 

IV. „ 511a Bonnae. 

B. J. 49, 181 : LEG • I • P - M • F male lectnm,